ویرگول
ورودثبت نام
سعید نوری نشاط
سعید نوری نشاط
سعید نوری نشاط
سعید نوری نشاط
خواندن ۵ دقیقه·۱ ماه پیش

اگر تسهیلگر آب هستید، چطور به تجربه «مجن» نگاه کنید؟

همین چند روز پیش (سیزدهم و چهاردهم مهر ۱۴۰۵) وقتی در جلسات بردسیر و نگار با کشاورزان و نمایندگان چاه ها نشسته بودیم و صحبت از این شد که «آیا خودمان می توانیم آب دشت را اداره کنیم؟»، نام «مجن» به میان آمد. مجن در نزدیکی شاهرود، سال هاست که نمونه مدیریت مشارکتی و خودتنظیم گری آب در ایران است. اما آیا یک تسهیلگر می تواند با خیال راحت دستش را زیر بغل بزند و بگوید: «دیدید شد؟ پس در بردسیر و نگار هم عین همین را پیاده می‌کنیم»؟

پاسخ کوتاه عمو سعید این است: اصلا چنین نیست.

اگر مقالات و پژوهش های انجام شده درباره مجن را ورق بزنیم، از گزارش های دانشگاهی (رجب پور و محبی، زارع و حیاتی، متین جو و علیزاده) تا مطالعه عمیق و انتقادی اندیشکده تدبیر آب (طالبی و میرنظامی تحت عنوان «گذار از مجن‌زدگی»)، چند درس بسیار مهم پیش چشم ما باز می‌شود. برای تسهیلگری که در جهت مدیریت مشارکتی منابع آب فعالیت می کند، خواندن این متون می تواند چند نکته زیر را به همراه دارد:

یک: از «مجن‌زدگی» بپرهیزیم؛ ویژگی های دشت (شرایط محلی و منطقه ای) همه چیز است

پژوهش طالبی و میرنظامی به ما هشدار می دهد که مبادا به دام شبیه سازی کورکورانه بیفتیم. مجن یک تاریخچه طولانی از هماهنگی زیستی، مدیریت آب های سطحی جاری، مرزهای روشن جغرافیایی و نهادهای سنتی پیوسته داشته که از آن مجن امروز را ساخته است. اما وقتی از دنیای آب مجن به سراغ دشتی مانند بردسیر و نگار می آییم، با یک «منبع مشترک زیرزمینی نامرئی» و صدها «موتورپمپ مستقل فردی» طرفیم. تسهیلگر نباید کشاورز را فریب دهد که نسخه مجن عیناً در اینجا جواب می دهد؛ درس مجن، «روح توافق جمعی» است، نه قالب عینی نهادهای آن. متوجه این روح توافق باشیم.

دوم: حفاظت هوشمندانه از مرزهای محلی در برابر دخالت دولت

در مقاله زارع و حیاتی و همچنین گزارش اندیشکده، یک نکته برجسته است: مردم مجن چطور توانستند در دهه‌ هایی که دولت تمام نظام های سنتی آب را در سراسر ایران در خود بلعید و دولتی کرد، مرزهای استقلال خود را حفظ کنند؟ آن ها نه با حاکمیت جنگیدند و نه تسلیم ساختارهای آمرانه شدند، بلکه نهاد سنتی میرابی را به یک قالب قانونی مدرن (شرکت سهامی) تبدیل کردند تا خودشان کارفرمای خودشان بمانند. تسهیلگر باید ببیند چطور می توان چنین خودباوری و استقلال حقوقی را برای بهره برداران ایجاد کرد تا همیشه منتظر نجات دهنده دولتی نباشند.

سوم:اقتصاد آب: بازار محلی بر بستر اعتماد، نه بازار بی رحم مالی

پژوهش متین جو و علیزاده روی بازار غیررسمی آب در مجن دست می گذارد. نکته ارزشمند در این بررسی این است که خرید و فروش و جابه جایی آب در مجن، کارآمدتر و کم‌ تنش تر از بازارهای رسمی آب کار می کند. چرا؟ چون این بازار در هوا شکل نگرفته، بلکه ریشه در عرف، اعتماد متقابل و نظارت همسایگی دارد. کشاورز می داند آب اضافی اش به چه قیمتی و به چه کسی می رسد و به هدر نمی رود. برای من به عنوان یک تسهیلگر این یک پیام روشن دارد: اگر قرار باشد کشاورزان بر سر خاموشی چاه یا خرید و فروش سهمیه توافق کنند، این نظام اقتصادی باید توسط خودشان و با شفافیت کامل اداره شود، نه با فرمول های پیچیده دستوری از بیرون.

چهارم: تفکیک سهم ها و شفافیت

در مقاله رجب پور و محبی مشخص است که نقطه اتکای پایداری مجن، شفافیت در برداشت آب و سهم هاست. تسهیلگر زمانی می تواند نمایندگان چاه ها را به یک میز مشترک بنشاند که عدم قطعیت و سوءظن‌ ها از میان برود. اگر کشاورز احساس کند فلانی مخفیانه بیشتر پمپاژ می کند یا اندازه سهم ها مبهم است، توافق در همان نطفه خفه می شود. مجن به ما یاد می دهد که شفافیت محاسباتی زیربنای اعتماد اجتماعی هستند.

پنجم: حل تعارض قبل از رسیدن به دادگاه

هیچ مشارکتی بدون اختلاف نیست. هنر سیستم مجن این نبوده که اختلافی ندارد، بلکه این بوده که نظام «قضاوت و حل اختلاف درونی» ساخته است. هیئت مدیره و میراب ها پیش از آنکه پای پاسگاه و دادگاه به میان بیاید، در همان جوی و سر زمین مسئله را حل می‌کنند. در تسهیلگری مشارکتی، ما باید به کشاورزان کمک کنیم تا «نهاد داوری مورد اعتماد خودشان» را بسازند؛ چون کشانده شدن پرونده های آب به مراجع رسمی معمولاً مانند تیر خلاصی بر همبستگی محلی است.

عزیزان تسهیلگر،

مجن یک مدینه فاضله دوردست نیست؛ بلکه یک سند زنده است از اینکه اگر منفعت جمعی شفاف تعریف شود و ساختار به افراد اجازه دهد خودشان مراقب منافع‌ شام باشند، مردم ظرفیت شگفت انگیزی برای خودتنظیم گری دارند.

وظیفه ما به عنوان تسهیلگر این نیست که قهرمانانه وارد دشت شویم و «شرکت سهامی مجن» را کپی کنیم؛ وظیفه ما این است که همان پرسش های را جلوی چشم کشاورزان بگذاریم که شاید روزی مجنی ها از خودشان پرسیدند: آیا قرار است سرنوشت خاک و زراعت مان را خودمان با قواعد مشترک حفظ کنیم، یا آن قدر بر سر سهم ها می جنگیم تا چاه ها یکی یکی برای همیشه خاموش شوند؟

منابع:

رجب‌پور، صادق؛ محبی، مجید (۱۳۹۴). آب، اقتصاد و توسعه: مدیریت مشارکتی آبیاری در منطقه مجن (مطالعه موردی از نمونه‌ای موفق). مجموعه مقالات اولین کنگره ملی آبیاری و زهکشی ایران، دانشگاه فردوسی مشهد.

زارع، شیوا؛ حیاتی، داریوش (۱۳۹۴). تجربه موفق مدیریت مشارکتی آبیاری: مطالعه موردی شرکت سهامی آبیاری و کشاورزی مجن - شاهرود. آب و توسعه پایدار، ۱(۳)، ۸۳-۸۸. 

طالبی اسکندری، سروش؛ میرنظامی، سید جلال‌الدین (بی.تا). گذار از مجن‌زدگی، بررسی شکل‌گیری و تداوم یک نظام خودتنظیم‌گر. تهران: اندیشکده تدبیر آب.

متین‌جو، محمدحسین؛ علیزاده، حسین (۱۳۹۹). بررسی عملکرد بازار غیررسمی آب در مقایسه با یک نمونه بازار رسمی؛ مطالعه موردی منطقه مجن. مدیریت آب در کشاورزی، ۷(۱)، ۹۵-۱۰۸.

آبتسهیلگریمدیریت منابعشاهرود
۳
۰
سعید نوری نشاط
سعید نوری نشاط
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید