این جمله را بارها از زبان خیلیها شنیدهایم که مردم در گذشته (منظورشان ۴۰-۵۰ سال قبل است) خیلی دیندارتر و مؤمنتر بودهاند و مردم امروز لامذهبترند! بماند که ملاکشان از دینداری چیست، این سخنشان اعتباری ندارد. درست است که برخی از سنتهای نیکو (مثل سادهزیستی یا احترام به سالخوردگان)، متأسفانه، کمرونقتر شده است، در مجموع میتوان گفت مردم امروز اگر دیندارتر از گذشتگان نباشند لااقل لامذهبتر هم نیستند. مذهبی بودن یا نبودن ملاکهایی دارد که از آن جمله است بر پا داشتن واجبات و ترک محرمات.
یکی از این واجبات جهاد است. بیایید دوران جنگ را مرور کنیم. همیشه جنگ را برای ما طوری تصویر کردهاند که گویی کل مردم پشت رزمندگان بودهاند و همهٔ رزمندگان هم بدون هیچ اختلافی در میدان نبرد همدل و هماهنگ عمل میکردهاند و ما در هیچ عملیاتی شکست نخوردهایم. اما واقعیت امر این است که در کل دوران جنگ تعداد کل رزمندگان با احتساب خانوادههایشان که بهنوعی درگیر جنگ بودهاند کمتر از ۵ میلیون نفر بوده است و اکثریت مطلق مردم در پی زندگی عادی خودشان بودهاند. برخی از آنها نه تنها با رزمندگان همدلی نمیکردهاند، بلکه مثل امروز به خانوادههای رزمندگان کنایه میزدهاند که همسرتان به خاطر سهمیهٔ فلان به جبهه رفته است! بماند که خیلیها هم در دوران جنگ یا از کشور گریختند یا به کارهایی چون احتکار اجناس مشغول بودند. خلاصه اینکه «فقط اقلیتی از مردم پای کار بودند». اگر نیروهای رسمی نظامی و سربازان وظیفه را که طوعاً یا کرهاً ناگزیر بودهاند در میدان نبرد حاضر شوند از تعداد کل رزمندگان کم کنیم، حتی تعداد داوطلبان از رقمی که گفتم خیلی هم کمتر میشود.
یکی دیگر از ملاکهای مذهبیبودن میل مردم به برگزاری مراسمهای مذهبی یا شرکت در آنهاست. من تا خاطر دارم، در قدیم اصلاً چیزی با عنوان اعتکاف حتی به گوش خیلی از مردم نخورده بود، اما امروز هزاران نفر مشتاقانه در آن شرکت میکنند. مراسم محرم هم تا خاطرم میآید هر سال پررونقتر از گذشته بوده است. حتی تعداد روزهای عزاداری هم امروز بیشتر از گذشته است.
نکتهٔ دیگری که نباید از آن گذشت این است که در قدیم کسی اعتقاداتش را علنی نمیکرد و اصلاً محملی نبود که علنی کند. کجا میخواست فریاد بزند که من نماز نمیخوانم و دین را قبول ندارم؟ اما امروز تعداد زیادی شبکهٔ اجتماعی و وبلاگ هست که هر کس میتواند با نامی مستعار در آن به سر تا پای دین ناسزا بگوید و خودش را تخلیه کند. امروز کلی شبکهٔ ماهوارهای داریم که کارشان شبههافکنی در ذهن مردم و تشکیک آنان به دین است. امروز دست هر کودکی گوشی هوشمندی است و هر گاه اراده کند میتواند به بدترین مطلبها و تصویرها و فیلمها دست یابد. با وجود همهٔ اینها، میبینیم که هر سال مراسمهای مذهبی پررونقتر و زیارتگاهها شلوغتر میشود و حتی مراسم دشواری چون پیادهروی اربعین هر سال باشکوهتر میشود. بنابراین، اظهار نکردن بیدینی در گذشته به معنی دیندارتر بودن آنها نیست.
حال سؤال پیش میآید چند درصد مردم دیندار خیلی مقیدند، به این معنی که حاضرند برای اعتقادشان از «مال و جان و آبرو» بگذرند و چند درصد مردم دشمن خونی دیناند. این دو هم در گذشته در اقلیت بودهاند و هم در امروز. ارقامی که میگویم برای فهم مطلب است، وگرنه شاید دقیق نباشد. تصور میکنم حدود ۱۰٪ مردم خیلی مقیدند و برای حفظ دین خود حاضرند از هر چیزی بگذرند: مال، زن و فرزند، جان، آبرو. کمتر از ۱۰٪ مردم هم برای نابودی دین از هیچ تلاشی فروگذار نمیکنند. اما اکثر مردم همان «مردم عادی» هستند؛ نماز میخوانند یا گاهی کاهلی میکنند، و در عین حال بساط بزن و برقص هم دارند. هم مداحی و قرآن گوش میدهند و هم شوی رقص فلان خوانندهٔ زن را میبینند و آن را چندان هم بد نمیدانند. شاید صدقه بدهد، اما سر مردم هم اگر بتواند کلاه میگذارد. خلاصه، خدا و خرما را باهم میخواهد. از نظر سیاسی هم همین طور است. اقلیت مطلقی هر جور حاضر است از نظام دفاع کند و اقلیت مطلقی هم حاضر است هر کاری بکند که نظام برافتد، اما اکثر مردم خاکستریاند: نه حاضرند جانشان را فدای نظام کنند و نه حال براندازی دارند یا به آن معتقدند. در بحرانها، ممکن است بخشی از این قشر خاکستری جذب طرفداران نظام شوند و بخشی جذب مخالفان نظام. رأی دادن قشر خاکستری هم سینوسی است. یعنی یک دوره به کسانی رأی میدهند که به نوعی در مقابل نظام و رهبرند و یک دوره به کسی که لااقل بهظاهر میخواهد آرمانهای انقلاب را زنده کند، و گاهی هم که خیلی دل پری از اوضاع بد کشور دارند کلاً با انتخابات قهر میکنند. اما اقلیت برانداز یا در انتخابات شرکت نمیکند یا اگر شرکت کند حتماً به جناح غیرانقلابی رأی میدهد. آن اقلیت دیگر هم همیشه در انتخابات شرکت میکند و همواره به نامزدهایی رأی میدهد که بیشترین همسویی را با سیاستهای نظام دارند.
تصور من این است که اولاً نسبت اقلیت بسیار دیندار به کل جمعیت در امروز بیش از گذشته است و ثانیاً دینداری آنان بسیار عمیقتر است، و این مدیون شبهاتی است که مخالفان دین مطرح کردهاند که بسیاری از مردم را ناگزیر کرده فهم عمیقتری از دین پیدا کنند. من مطمئنم اگر امروز نبردی درگیرد، تعداد داوطلبان اعزام به جبهه (نسبت به کل جمعیت) بسیار بیشتر از زمان جنگ تحمیلی خواهد بود.
خلاصه اینکه دینداری در امروز هم عمیقتر است و هم پررونقتر. تماشای ویدئویی که در پیوند زیر آمده خالی از لطف نیست.