
فراسوی نیک و بد
یک شاهکار از فیلسوفی که خواندن مطالبش برای بنده لااقل بسیار جذاب و پر چالش بوده است.بعد از اینکه ۳ ماه برای درک این کتاب زمان گذاشتم از خودم پرسیدم: اگر تمام عمر، با نقشهای زندگی کرده باشم که دیگران برایم کشیدهاند، آیا واقعاً زندگی، انتخاب خودم بوده است؟
بعضی کتابها اطلاعات تازهای به ما میدهند، بعضی دیگر داستانی را روایت میکنند و تمام میشوند،اما فراسوی نیک و بد از آن دسته کتابهایی است که پس از بستن آخرین صفحه، تازه شروع میشود. این کتاب نه قصد دارد شما را قانع کند و نه حتی از شما میخواهد با نویسنده موافق باشید. تنها کاری که میکند، شکستن دیوارهای اطمینان است.دیوارهایی که سالها با نام حقیقت، اخلاق، دین و سنت دور ذهن خود کشیدهایم.
نیچه در این اثر، با شجاعتی کمنظیر، سراغ مقدسترین مفاهیم میرود. او از خواننده میپرسد چرا چیزی را خوب مینامیم و چیزی دیگر را بد؟ آیا این ارزشها حقیقتی جاودانهاند یا محصول تاریخ، قدرت، فرهنگ و ترسهای انسان؟
شاید بسیاری تصور کنند نیچه دشمن اخلاق است،اما به گمان من، او دشمن اخلاق نیست، بلکه دشمن اخلاقِ بدون اندیشیدن است.
او با اطاعتی میجنگد که فرصت پرسیدن را از انسان گرفته است. از نگاه نیچه، خطرناکترین انسان کسی نیست که سؤال میپرسد، بلکه کسی است که سالها زندگی میکند، بیآنکه حتی یک بار درباره باورهایش تردید کند.
یکی از جذابترین ویژگیهای کتاب این است که نویسنده، خود را نیز در جایگاه قاضی حقیقت قرار نمیدهد. او بارها نشان میدهد که حتی فیلسوفان بزرگ نیز از پیشداوریهای شخصی خود فرار نکردهاند. به باور او، بسیاری از نظامهای فلسفی، بیش از آنکه کشف حقیقت باشند، بازتاب شخصیت، خواستهها و ترسهای فیلسوفان هستند. این نگاه، فلسفه را از جایگاه دستنیافتنیاش پایین میآورد و آن را به فعالیتی انسانی تبدیل میکند.
نیچه حقیقت را نیز به چالش میکشد. او معتقد است انسانها همیشه در جستوجوی حقیقت نیستند،گاهی تنها به دنبال آرامشی هستند که حقیقت ممکن است آن را بر هم بزند. شاید به همین دلیل است که بسیاری از باورها، نه به خاطر درست بودن، بلکه به خاطر آرامشبخش بودن، قرنها دوام آوردهاند.
اما آنچه بیش از همه مرا تحت تأثیر قرار داد، نگاه نیچه به قدرت بود. برخلاف برداشت رایج، منظور او صرفاً سلطه بر دیگران نیست، بلکه غلبه بر ترسها، ضعفها و محدودیتهای خود انسان است. او از انسانی سخن میگوید که هر روز نسخهای بهتر از دیروز خود میشود، نه انسانی که دیگران را شکست میدهد.
البته سبک منحصر به فردش که بیشتر خودش را فرا انسانی میداند شاید خوشایند برخی نباشد، گاهی او چنان با اطمینان سخن میگوید که انگار هیچ احتمال دیگری وجود ندارد. گاهی نیز نقدهایش نسبت به دین، اخلاق و برابری، آنقدر تند است که خواننده را به مقاومت وامیدارد. اما شاید همین ویژگی، راز ماندگاری او باشد،نیچه نمیخواهد آسودهخاطرتان کند، میخواهد آرامش فکریتان را بر هم بزند.
به باور من، ارزش واقعی فراسوی نیک و بد در پاسخهایی که ارائه میدهد نیست، بلکه در پرسشهایی است که در ذهن خواننده میکارد. این کتاب را نمیتوان یک بار خواند و کنار گذاشت. هر بار که انسان تجربه بیشتری از زندگی پیدا میکند، معنای تازهای از آن کشف خواهد کرد.پس پیشنهاد میکنم آن را در دوره های مختلف زندگی از نو بخوانید.
((اگر قرار باشد این کتاب را در یک جمله توصیف کنم، خواهم گفت: فراسوی نیک و بد کتابی نیست که به شما بگوید چگونه فکر کنید، کتابی است که اجازه نمیدهد مانند گذشته فکر کنید.))
فریدریش نیچه در سال ۱۸۴۴ در آلمان متولد شد. او در بیستوچهار سالگی به استادی زبانشناسی کلاسیک رسید، موفقیتی که در آن زمان کمنظیر بود. اما بیماریهای شدید جسمی، سردردهای مزمن و مشکلات بینایی او را مجبور کرد از دانشگاه کناره بگیرد و تمام وقتش را صرف نوشتن کند.
بیشتر آثار مهم نیچه در کمتر از دو دهه نوشته شدند، دورانی که او تقریباً در تنهایی زندگی میکرد و کمتر کسی ارزش نوشتههایش را درک میکرد. در سال ۱۸۸۹ دچار فروپاشی ذهنی شد و تا پایان عمر دیگر نتوانست چیزی بنویسد. او در سال ۱۹۰۰ از دنیا رفت، بیآنکه بداند بعدها به یکی از تأثیرگذارترین فیلسوفان تاریخ تبدیل خواهد شد.
هر چند خودش را نویسنده و فیلسوفی برای نسل های آینده میدانست.
امروزه کمتر متفکری را میتوان یافت که مستقیم یا غیرمستقیم از اندیشههای نیچه تأثیر نگرفته باشد. آثار او هنوز هم خواننده را وادار میکنند که پیش از تغییر جهان، یک بار دیگر خودش را از نو بشناسد.
چند جمله از کتاب که دوست داشتم:
کسی که با هیولاها میجنگد، باید مراقب باشد خود به هیولا تبدیل نشود.
گر مدت زیادی به مغاک خیره شوی، مغاک نیز به تو خیره خواهد شد.
باورهای راسخ، دشمنان خطرناکتر حقیقتاند.
در هر فلسفهای، چیزی از زندگینامهٔ فیلسوف نهفته است.
هر فلسفه، اعترافی شخصی از سوی نویسندهٔ آن است.
هر چند با یک نقد سطحی نمیشود این کتاب فاخر را به تصویر کشید اما امیدوارم از خواندن آن لذت برده باشید
در پناه خدا
به امید آگاهی...