
نقد و بررسی فیلم «تشریفاتی محض» (A Pure Formality)
لطفا با صبر و تفکر به دیدن این فیلم بروید
برخی از فیلمها از همان دقیقههای اول شما را میخکوب میکنند،اما بعضی دیگر، صبر میخواهند. تشریفاتی محض، از آن دسته فیلمهایی است که شاید در نیمهٔ اول، بسیاری آن را اثری کُند، پر از پرشهای ذهنی، گفتوگوهای طولانی و فضایی وهمآلود بدانند. حتی ممکن است عدهای پیش از پایان، تماشای آن را رها کنند.
اما اگر تا آخر همراه فیلم بمانید، در آخرین دقایق، حقیقت چنان آشکار میشود که شاید دلتان بخواهد از روی صندلی بلند شوید و برای این شاهکار دست بزنید.
تماشای این فیلم مرا یاد مسابقات استعدادیابی میاندازد،جایی که بعضی داورها پیش از پایان اجرا، دکمهٔ ضربدر قرمز را فشار میدهند و فرصت نمیدهند هنرمند شگفتی نهاییاش را نشان دهد. اگر فقط چند دقیقه بیشتر صبر میکردند، شاید یکی از بهترین اجراهای عمرشان را میدیدند.
یا کسانی که تماشای بازی فوتبال را حتی در دقیقه ی ۹۰ ترک میکنند ولی همه چیز درست در ثانیه های پایان اتفاق می افتد.
تشریفاتی محض هم دقیقاً چنین فیلمی است.اثری که پاداش صبوری تماشاگر را در پایان میدهد.
این فیلم بیش از آنکه دربارهٔ یک قتل یا یک بازجویی باشد، دربارهٔ حقیقت است. حقیقتی که انسان سالها از آن فرار میکند، اما سرانجام ناچار است روبهرویش بایستد. کلانتری بارانزدهٔ فیلم، فقط یک ساختمان نیست، استعارهای از ذهن انسان است. بارانی که بیوقفه میبارد، انگار میخواهد خاطرات، گناه و فراموشی را بشوید، اما هرچه بیشتر میبارد، حقیقت واضحتر میشود.
بازرس، فقط یک مأمور پلیس نیست. او شبیه وجدان است،آرام، صبور و خستگیناپذیر. سؤالهایش بیش از آنکه برای کشف جرم باشد، برای کنار زدن لایههای انکار است و جالب اینکه از ابتدا در کلانتری حضور ندارد ،یعنی وجدانی که با پس از حضور او پرونده ورق میخورد.
نویسنده نیز در تمام فیلم تلاش میکند داستانی بسازد که بتواند خودش را قانع کند، اما حقیقت، نیازی به داستان ندارد.
قدرت اصلی فیلم در این است که تا آخرین لحظه اجازه نمیدهد مطمئن شوید چه چیزی واقعی است و چه چیزی زاییدهٔ ذهن شخصیت اصلی. وقتی پردهٔ آخر کنار میرود، تازه متوجه میشوید تمام جزئیاتی که بیاهمیت به نظر میرسیدند، از همان ابتدا مقابل چشمانتان بودهاند.
بازی ژرار دوپاردیو در نقش نویسندهٔ مشهور، فوقالعاده است. او مردی را به تصویر میکشد که میان غرور، ترس، فراموشی و حقیقت سرگردان است. در مقابل، رومن پولانسکی، کارگردان مشهور فیلم «پیانیست»، در نقش بازرس حضوری آرام اما نافذ دارد،حضوری که بدون فریاد زدن، تمام فیلم را در اختیار میگیرد.
جوزپه تورناتوره، کارگردان این اثر و خالق شاهکار( سینما پارادیزو)، در این فیلم ثابت میکند که برای ساختن یک اثر ماندگار، نیازی به تعقیبوگریز، انفجار یا جلوههای ویژه نیست. گاهی فقط یک اتاق، صدای باران، دو بازیگر بزرگ و فیلمنامهای هوشمند کافی است تا فیلمی ساخته شود که سالها در ذهن مخاطب باقی بماند.
تشریفاتی محض یا به عبارتی تشریفاتی ساده فیلمی نیست که هنگام تماشا عاشقش شوید. فیلمی است که پس از پایانش عاشقش میشوید.
(((هشدار:اگر دوستانی قصد دیدن این فیلم فوق العاده را دارند این قسمت را مطالعه نفرمایند چون بخش اصلی لو میرود)))
***رمزگشایی فیلم***
وقتی فیلم تمام میشود، تازه میفهمیم آنچه دیدهایم، یک بازجویی معمولی نبوده است. کلانتری، بازرس، پرونده و حتی گفتوگوها، همگی در مرزی میان زندگی و مرگ اتفاق افتادهاند.
جایی که انسان برای آخرین بار با حقیقت خودش روبهرو میشود.درست در لحظه ی آخر زندگی.
به همین دلیل، عنوان فیلم یعنی تشریفاتی محض ناگهان معنای تازهای پیدا میکند. حکم، از قبل صادر شده است. آنچه باقی مانده، فقط آخرین تشریفات برای پذیرش حقیقت است.
کلانتری در واقع میتواند نماد ذهن آشفتهٔ اونوف باشد، جایی تاریک، فرسوده و نمزده که سالها خاطرات، دروغها و احساس گناه در آن انباشته شدهاند. هیچکس واقعاً در حال تحقیق دربارهٔ یک جرم نیست؛ همهچیز تلاشی است برای اینکه خود او حقیقت را به زبان بیاورد.
بازرس بیش از آنکه یک پلیس باشد، شبیه وجدان انسان است. او نه عصبانی میشود، نه عجله دارد و نه میخواهد با زور اعتراف بگیرد. فقط سؤال میپرسد، چون حقیقت را میداند و منتظر است خودِ اونوف آن را بپذیرد.
باران تقریباً در تمام فیلم حضور دارد. قطرههایی که از سقف کلانتری چکه میکنند، با قطرههایی که در پایان روی صورت اونوف میافتند، انگار به هم متصل میشوند.
وقتی در پایان صدای آمبولانس را میشنویم و قطرههای باران روی صورتش مینشینند، متوجه میشویم شاید تمام آن باران، در تمام طول فیلم، انعکاسی از همان لحظهٔ واقعی بوده است. لحظهای که پیکر او زیر باران افتاده و امدادگران بالای سرش هستند. ذهن او، صدای باران و برخورد قطرهها را گرفته و آن را به شکل سقفی چکهکنان در کلانتری بازسازی کرده است.
صدای آمبولانس هم فقط یک وسیلهٔ نجات نیست،نماد آخرین فرصت برای بازگشت است. تا وقتی صدای آن شنیده میشود، هنوز مرز میان زندگی و مرگ کاملاً بسته نشده است. اما وقتی اونوف حقیقت را میپذیرد، دیگر راهی برای بازگشت باقی نمیماند.
چرا اونوف نویسنده است؟
شغل او اتفاقی انتخاب نشده است. نویسنده کسی است که میتواند داستان بسازد، شخصیت خلق کند و واقعیت را با خیال درآمیزد. اونوف هم تا آخرین لحظه تلاش میکند برای خودش داستانی بسازد تا از حقیقت فرار کند. اما در جایی که وجدان قاضی است، دیگر هیچ داستانی نمیتواند حقیقت را تغییر دهد.
پایان فیلم چه میگوید؟
شاید بزرگترین پیام فیلم این باشد که انسان میتواند سالها دیگران را فریب دهد، اما هرگز نمیتواند از محاکمهٔ وجدان خودش فرار کند. شاید دادگاهی در بیرون وجود نداشته باشد، اما هر انسانی، دیر یا زود، در دادگاهی که درون خودش برپا میشود، باید پاسخگوی تمام انتخابهایش باشد.
و این از نظرم مهمترین دستاورد فیلم است،
و شاید به همین دلیل است که تشریفاتی محض بعد از بیش از سی سال هنوز تازه به نظر میرسد،چون این فیلم دربارهٔ یک قتل نیست، دربارهٔ همهٔ ما و رفتارهای ماست.