
عمر خیام
( شکوه اندیشه ایرانی)
اگر بخواهیم از بلندترین قلههای فرهنگ و تمدن ایران نام ببریم، بیشک نام عمر خیام نیشابوری (۴۲۷ تا ۵۱۰ هجری)یکی از درخشانترین نامهاست. مردی که تنها یک شاعر نبود، تنها یک ریاضیدان نبود، تنها یک ستارهشناس نبود، او ترکیبی شگفت از عقل، هنر، فلسفه و پرسشگری بود.
خیام مایهی فخر ایران است. زیرا در زمانی که بسیاری از علوم هنوز در مراحل ابتدایی خود بودند، ذهن او به مرزهایی رسید که قرنها بعد جهان ارزش آن را بهتر شناخت. او در ریاضیات با پژوهشهای عمیق خود دربارهی معادلات درجه سوم و هندسه، جایگاهی بزرگ در تاریخ علم پیدا کرد. همچنین در اصلاح گاهشماری ایران(تقویم) نقش داشت و تقویم جلالی، که از دقیقترین تقویمهای تاریخ به شمار میرود، یادگار آن دوران است.
اما عظمت خیام فقط در اعداد و محاسبات نبود.نجوم نیز، برای او راهی بود برای نزدیک شدن به راز هستی.
در فلسفه نیز خیام انسانی پرسشگر و ژرفاندیش بود. او هیچ مسئلهای را سطحی نمیدید. دربارهی زندگی، مرگ، زمان، سرنوشت و معنای بودن انسان فکر میکرد. او به جای آنکه از کنار پرسشهای بزرگ عبور کند، روبهروی آنها میایستاد و با ذهنی آزاد به دنبال پاسخ میگشت.
و سپس میرسیم به خیام شاعر، همان خیامی که نامش در سراسر جهان با رباعیاتش شناخته شده است.از نظرم هنر خیام این بود که بزرگترین اندیشههای فلسفی را در کوتاهترین قالب شعری جای میداد.
چه زیبا میگوید:
ابر آمد و باز بر سر سبزه گریست
بی باده گلرنگ نمیباید زیست
این سبزه که امروز تماشاگه ماست
تا سبزه خاک ما تماشاگه کیست
چه تصویر زیبایی! در چند کلمه، طبیعت، زندگی، مرگ و گذر زمان را کنار هم مینشاند. این فقط شعر نیست، یک نگاه عمیق به راز بودن انسان است.آن هم فقط با نگاه کردن به یک منظره.
و یکی دیگر از شاهکارهای او:
می نوش که عمر جاودانی این است
خود حاصلت از دور جوانی این است
هنگام گل و باده و یاران سرمست
خوش باش دمی که زندگانی این است
دعوتی به فهم ارزش لحظههاست. او به انسان یادآوری میکند که عمر کوتاه است و نباید زیبایی زندگی را در حسرت گذشته یا ترس از آینده گم کرد.
و چه زیبا سروده است:
این قافلهی عمر عجب میگذرد
دریاب دمی که با طرب میگذرد
ساقی غم فردای حریفان چه خوری
پیش آر پیاله را که شب میگذرد
و این رباعی جاودانه:
آن قصر که جمشید در او جام گرفت
آهو بچه کرد و روبه آرام گرفت
بهرام که گور میگرفتی همه عمر
دیدی که چگونه گور بهرام گرفت
چه شکوهی در این چهار مصرع است! خیام با یادآوری قصر جمشید و سرنوشت بهرام، تمام قدرتها و شکوههای دنیا را در برابر گذر زمان کوچک نشان میدهد. انگار تاریخ را در یک لحظه خلاصه میکند: هیچ چیز ماندگار نیست جز حقیقت.
و باز:
پیش از من و تو لیل و نهاری بوده ست
گرداننده ی فلک نیز بکاری بوده ست
هر جا که قدم نهی تو بر خاک زمین
آن مردمک چشم نگاری بودهست
چه تصویر عجیبی دارد، خیام حتی خاک زیر پای انسان را هم بیجان و بیمعنا نمیبیند. او در هر ذرهی خاک، داستانی از زندگی، عشق و گذر انسان میبیند. برای او جهان پر از نشانههایی است که باید با چشم اندیشه دیده شوند.
و چه زیبا میسراید:
این کوزه چو من عاشق زاری بودهست
در بند سر زلف نگاری بودهست
این دسته که بر گردن او میبینی
دستیست که بر گردن یاری بودهست
اینجاست که نبوغ خیام آشکار میشود، یک کوزهی ساده را میبیند و پشت آن، سرگذشت یک انسان را پیدا میکند. گویی به ما میگوید پشت هر ذره، داستانی از بودن، عشق و رفتن پنهان است.
و اشعار شگفت انگیز دیگر ،که نیازی به معرفی ندارند
من همهی شاعران بزرگ ایران را دوست دارم. مولانا، حافظ، سعدی، فردوسی و بسیاری دیگر که هر کدام ستونهای عظیم فرهنگ این سرزمیناند. هر کدام جهانی از زیبایی و اندیشه را به شکل منحصر به فرد خودشان ساختهاند.
اما برای من، خیام در صدر این فهرست ایستاده،البته
با فاصلهای بسیار کم از مولانا. دلیلش فقط شعر او نیست ،دلیلش نگاه عمیق او به مسائل انسانی است. خیام از کنار هیچ چیزی سطحی عبور نمیکرد. یک جام، یک ستاره، یک لحظه از عمر، یک برگ سبز یا یک مشت خاک برای او میتوانست دریچهای به سوی بزرگترین پرسشهای هستی باشد.
عمر خیام فقط یک فیلسوف و ریاضیدان و ستارهشناس و شاعر نبود و نیست،خیام بخشی از روح ایران است.
او نماد ایرانی است که میاندیشد، جستوجو میکند، سؤال میپرسد و زیبایی را در کنار دانش قرار میدهد.
خیام یعنی پیوند عدد و شعر، زمین و آسمان، خرد و خیال. نامی که از نیشابور برخاست و در تمام جهان ماندگار شد.