نویسنده: صادق سواعدی
تحلیل و پژوهش حوزهی گردشگری
دیباچه
روزهای سختی بر کیش میگذرد. کسبوکارها نفسهای آخر را میکشند، بازارها خالیاند و گردشگران، یا نیامدهاند یا با کیف پولی خالی، زودتر از همیشه رفتند. در این میان، سازمان منطقه آزاد دست به کار شده و طرح «کیشیار» را کلید زده: وامهای ۵۰، ۱۰۰ و حتی ۳۰۰ میلیون تومانی به گردشگران و ساکنان. اما سؤال اینجاست: آیا این طرح، یک راهحل است یا یک مسکن موقت؟ آیا واقعاً به نجات کیش کمک میکند یا شاید دارد بیماری را عمیقتر میکند؟ در این مقاله، از نگاه یک تحلیلگرِ گردشگری، به این طرح نگاه میکنم؛ نه از سرِ مخالفت، که از سرِ دغدغه.
۱. نقاط قوت: نفسگیری در لحظهی بحران
الف) تزریق نقدینگی به بازار
در شرایطی که رکود، کسبوکارهای محلی را فلج کرده، هرگونه تزریق نقدینگی میتواند بهعنوان یک «تنفس مصنوعی» عمل کند. وام به گردشگر، قدرت خرید او را افزایش میدهد و این یعنی فروش بیشتر برای هتلها، رستورانها و بازارها. در کوتاهمدت، این طرح میتواند چرخِ اقتصاد را دوباره به حرکت درآورد و از تعطیلیِ کاملِ مشاغل جلوگیری کند.
ب) دسترسیِ آسان و شمولیت بالا
یکی از نقاط قوتِ این طرح، فرایندِ ساده و غیرحضوریِ دریافتِ وام است. گردشگران میتوانند در کمتر از چند دقیقه، درخواست دهند و مبلغ را دریافت کنند. این سرعت و سهولت، نشان از درکِ درستِ سازمان از نیازِ فوریِ بازار دارد. همچنین پوششِ همزمانِ گردشگران و ساکنان، یک امتیاز مثبت است که نشان میدهد طرح، تنها به دنبالِ جذبِ مسافر نیست، بلکه به فکرِ معیشتِ ساکنانِ جزیره نیز هست.
ج) پیامِ امید به جامعهی محلی
فراتر از اعداد و ارقام، این طرح یک پیامِ نمادین به جامعهی کیش میفرستد: «شما تنها نیستید.» در شرایطی که بسیاری از کسبه از نبودِ برنامههای حمایتی ناامید شدهاند، این حرکت میتواند اعتماد را تا حدی بازگرداند و حسِ تعلق را تقویت کند.
۲. نقاط ضعف: چالشهایِ پنهان یک راهحلِ اورژانسی
الف) درمانِ علامت، نه درمانِ بیماری
مشکلِ اصلیِ کیش، «کمبودِ پولِ نقدِ گردشگر» نیست؛ «اختلال در چرخهی ارزش» است. پولی که از طریقِ وام واردِ کیش میشود، بهسرعت از طریقِ وارداتِ کالا (که در جزیره تولید نمیشوند) یا سودِ سرمایهگذارانِ خارجی، از جزیره خارج میشود. این طرح، هیچ مکانیزمی برای «چرخشِ ارزش» و «بازتولیدِ ظرفیتِ محلی» ندارد. بهعبارتِ دیگر، وام، یک «تزریقِ خون» است، اما بیماریِ زمینهای (اختلال در معماریِ اقتصادی) را درمان نمیکند.
ب) غفلت از «نشتِ سرمایه»
اقتصادِ کیش، مبتنی بر واردات است. گردشگر با وامی که دریافت میکند، کالاهایِ خارجی میخرد، در هتلهایی اقامت میکند که متعلق به سرمایهگذارانِ خارج از جزیره است و در نهایت، بخشِ بزرگی از این پول، دوباره از کیش خارج میشود. وام، در واقع، «نشتِ سرمایه» را تسریع میکند، نه اینکه آن را مهار کند. این، دقیقاً نقطهای است که یک راهحلِ اورژانسی، با یک راهحلِ سیستمی تفاوت پیدا میکند.
ج) بارِ مالی بر دوشِ آینده و ریسکِ بدهی
وامهای ۵۰ تا ۳۰۰ میلیون تومانی، با سودِ ۲۳ درصدی، بارِ سنگینی بر دوشِ گردشگران و ساکنان میگذارند. در شرایطی که قدرتِ خریدِ خانوارها بهشدت کاهش یافته است، بازپرداختِ این اقساط، میتواند به یک بحرانِ جدید تبدیل شود. این سیاست، عملاً «تقاضایِ آینده» را میخرد و ریسکِ معوق شدنِ اقساط و ایجادِ بدهیهایِ جدید را به همراه دارد.
د) تأثیرِ ناچیز بر «هزینهی اصلیِ سفر»
بزرگترین مانعِ سفر به کیش، قیمتِ بالای بلیطِ هواپیماست. گردشگری که توانِ خریدِ بلیط را ندارد، با دریافتِ وام، باز هم توانِ سفر پیدا نمیکند. این طرح، در واقع برای گردشگرانی طراحی شده که «قبلاً» تصمیم به سفر گرفتهاند، نه برای افزایشِ «تعدادِ سفرها». بهعبارتِ دیگر، وام، «مقصد» را تغییر نمیدهد؛ فقط «کیف پول» را پر میکند.
ه) خطرِ ایجادِ «اقتصادِ واممحور»
اگر این سیاست تکرار شود، اقتصادِ کیش به یک «اقتصادِ واممحور» تبدیل میشود که برای هر رونقی، به تزریقِ مجددِ بدهی نیاز دارد. این، یک «حلقهی معیوب» است که در بلندمدت، وابستگیِ جزیره به منابعِ خارجی را افزایش میدهد و استقلالِ اقتصادیِ آن را تضعیف میکند.
۱. طرحِ وام را بهعنوان یک «اقدامِ اورژانسی» بپذیرد، اما نه بهعنوانِ یک «استراتژیِ توسعه».
۲. بهجایِ تزریقِ پول، بر «طراحیِ چرخههایِ ارزش» در جزیره متمرکز شود.
۳. از متخصصانِ حوزهی «معماریِ سیستمهایِ گردشگری» دعوت کند تا یک «مدلِ مالیِ جدید» برای کیش طراحی کنند که در آن، پول، نه یک بار، بلکه بارها در جزیره بچرخد و ارزش تولید کند.
کیش، جزیرهای با ظرفیتهایِ بینظیر است. اما برای نجاتِ آن، به «معمار» نیاز داریم، نه به «پولدهنده». زمانِ آن رسیده که بهجایِ «وام»، به «معماریِ مالی» فکر کنیم. که بهجایِ «وام»، به «معماریِ مالی» فکر کنیم.