نگاهمان را به ثروت و کسب درآمد درست کنیم

گاهی نگاه ما به دنیا و مشخصاً به کسب ثروت، نگاهی پر از تناقض است.
به تعبیر دوستی:
«آخرش ما نفهمیدیم پول چرک کف دست است یا نه؟ فقر خوب است یا بد؟ رزقوروزی ما توسط خدا تقسیم میشود یا حاصل تلاش خود ماست؟»
ما وسط این تناقضها، درست مثل یک آونگ، تلوتلو میخوریم و سرگردانیم. نمیدانیم اگر وضعیت مالی ما خوب باشد نشانه لطف و نعمت خداست و یا اگر دچار مشکلات اقتصادی شویم، یک بلا و آزمایش است یا حکمتی در کار بوده!
پول وسیله است
دنیا تماماً برای ما حکم وسیله و ابزار را دارد. انسان نسبت به هیچچیزی مالکیت ندارد؛ حتی نسبت به جسم خودش. همه اینها عاریه و امانتی موقتی در اختیار ماست تا در مدت محدود زندگی مادی، بتوانیم کارهایی انجام دهیم. ما جانشین خدا شدهایم و به نیابت از او حق تصرف و بهرهبرداری داریم؛ اما مالکیتی نداریم.
پس بپذیریم که دنیا، پول، ثروت و سرمایه، اصالت و امتیازی برای ما ندارد. فقط یک وسیله است و البته من موظفم این وسیله را برای خودم مهیا کنم و سعی کنم با تلاش و توکل آن را به دست آورم. چرا؟ چون قرار است با استفاده از این ابزار، کارهای مهمی انجام دهم. خیلی ساده: قرار است با این سرمایهها و ثروتها، با این امکانات و داراییها، بندگی کنم و کار و مأموریت خداییام را پیش ببرم.
به چه توصیه شدهایم
ما توصیه شدهایم به این که تلاش کنیم. کسب ثروت کنیم. زندگی خوبی داشته باشیم و امکانات مناسبی را برای معیشت و زیست خود فراهم کنیم.
برای همین مکرر به ما سفارش کردهاند سحرخیز باش. صبح زود از خواب بیدار شو. به تعبیری کرکره مغازهات را همان اول صبح بالا بکش. اهل تدبیر و محاسبه باش. اهل تجارت و کسبوکار باش. فهم اقتصادیات را زیاد کن. مهارت کافی پیدا کن. در برنامهها و اهدافت اهل استمرار باش. نسبت به اقتصاد زندگیات بیتوجه نباش. سعی کن شرایط مناسبی برای خانوادهات فراهم کنی. حتی برای اقتصاد جامعه و بهبود زندگی دیگران تلاش کن.
حتی جالب است که در روایتها درباره منزل بزرگ و مرکب خوب هم توصیههایی داریم. چه بسیار روایتها و مفاهیم پرمغز دینی در همین زمینهها وجود دارد که البته کمتر به گوش ما رسیده است.
شرط و شروط مهم
من موظفم برای بهدستآوردن امکانات دنیا تلاش کنم، اما بشرطها و شروطها.
در مسیر اکتساب ثروت باید قوانین و حدود الهی را رعایت کنم. از راه پاکیزه و طاهر اقدام کنم. رزق حلال و طیب به دست آورم. در این مسیر هرگز سراغ روشهای حرام نروم. مبادا از طریق ظلم و رشوه و ربا و کلاهبرداری، پولهای خودم را زیاد کنم.
اما بپذیریم کسب پول حلال، چندان ساده نیست؛ و اینکه پولدار شدن یکشبه اتفاق نمیافتد.
پس برای بهدستآوردن ثروت باید از روشهای تمیز و پاکیزه استفاده کنیم و این دقیقا همان لقمه حلالی است که پدرانمان همیشه بدان سفارش کردهاند.
خرجکردن، تشریفات دارد
حالا اگر به ثروت رسیدم، به پول و سرمایه رسیدم، برای استفاده از همان سرمایه هم دستورالعمل وجود دارد. نه آنکه برای رفاه خود کاری نکنم یا از ثروتم لذت نبرم؛ اینها مجاز است. اما اینجور نیست که در این وسیله و امانت الهی، هرگونه خواستم تصرف کنم؛ دلبسته آن شوم، درگیر کبر و غرور شوم، مستمندان را از یاد ببرم، با پولم جامعه را به تباهی و فساد بکشانم.
پس پولدار شدن هم، آداب و آیین دارد، تشریفات و پروتکل دارد.
اگر پولدار نشدم چه؟
خب اگر به ثروت نرسیدم چه؟ اگر زندگی من پر از فقر بود، پر از قرض و بدهی بود، آنوقت چه؟ چگونه باید آن را تحلیل کنم و چگونه با آن کنار بیایم؟
اینجا دو حالت دارد:
1. تقصیر خودم است
گاهی فقرِ من تقصیر خود من است. خودم اهل کار و تلاش نبودهام. مهارت نیاموختهام. از راهش نرفتهام. حتی چهبسا تنبلی کرده و درگیر تخیلات و مهملبافیها شدهام.
اینجاست که نباید تقصیر را گردن خدا و کائنات و سرنوشت بیندازم. حتی نباید ادای آدم خوبها را در بیاورم که خدایا شکرت که به من نعمت فقر دادهای! هرگز اینجور نیست. اگر من مقصرم، باید برای برونرفت از آن تدبیر کنم.
2. تقصیر من نیست
چه بسیاری از مواقع که من تلاش خودم را انجام میدهم و تدبیر میکنم اما شرایط جامعه و بحرانهای اقتصادی، در مسیر کسب ثروت، مانعتراشی میکند. موقعیت مناسبی نصیبم نمیشود. یا حتی ممکن است از طرف خداوند رزاق، حکمتی رخ داده باشد که من به ثروت نرسم. مثلا ممکن است به واسطه برخی ثروتاندوزیها، فرصتهای بندگی و خوببودن را از دست بدهم پس بهتر است جلو راه من سد شود. اینجاست که باید صبور و شاکر باشم؛ گرچه در همین لحظه هم نباید دست از تلاش بردارم و بگویم چون خدا فقر را برای من پسندیده، من هم دیگر دنبال کار نمیروم.
نقل شده شخصی خدمت امام صادق (علیهالسلام) رسید که آقاجان! من سرمایهای برای کار ندارم، مهارت ویژهای هم ندارم. انگار دلش میخواست حضرت به او توصیه صبر و خانهنشینی کند. اما حضرت فرمود: برو کارگری کن. برو در بازار باربری کن. یعنی از همین توان جسمیات برای کسب رزقوروزی استفاده کن اما بیکاری نکش.
پس دقت داشته باشیم بر همه ما لازم است در وهله اول نگاهمان را به پول و ثروت، درست و دقیق کنیم و بعد با توکل به خداوند وارد میدان اقتصاد و معیشت شویم.