
یک چاره مناسب برای «تابآوری» در این شرایط سخت اقتصادی آن است که بخشی از نیازهای خود را داخل منزل تهیه کنیم و مبتنی بر مهارتهایی که داریم مقداری از احتیاجات خود را با کمک اهل خانه تأمین کنیم.
بین قدیمیهای ما رسم بوده که بخش زیادی از احتیاجات خود را اعم از تهیه غذا و ترشیجات و مربا و لبنیات تا دوخت و دوز و تعمیرات را داخل منزل انجام میدادهاند.
اما مناسب است فراتر از جنبههای اقتصادی و صرفهجویی در هزینهها، این بحث، از منظر «مولد و مفید بودن» هم بررسی شود. اینکه بتوانیم روی پای خود بایستیم و تا جایی که میشود در کوچکترین مسائل زندگی به دیگران وابسته نشویم؛ همین روحیه به انسان «ارزش»، «اصالت» و «رضایت» میدهد.
پس تقسیم کار چه؟
اگر انسان بتواند برخی احتیاجات خود را با توان خود تأمین کند به «کرامت»، «غنای نفس» و «مسئولیتپذیری» او کمک میکند؛ و البته این منافاتی با تقسیم کار در زندگی مدرن ندارد. ما قطعا نمیتوانیم همه کارهایمان را خودمان جفتوجور کنیم و نیاز به همکاری یا برونسپاری داریم اما این وضعیت نباید ما را از مولد بودن خارج کند و این بلا را سر ما بیاورد که همه چیزمان را با پول خریداری کنیم و از کوچکترین کارها – که میتواند به ما هویت بدهد – تهی شویم.
من میتوانم از تخصص پزشک استفاده کنم، از نانوا نان بخرم و از کشاورز محصول بگیرم؛ این همکاری اجتماعی است. اما اگر در اثر عادت، تواناییهای خودم را از دست بدهم و برای کوچکترین نیازها کاملاً منفعل شوم، این با روح بلند انسانی فاصله دارد.
گرچه در ادبیات جدید عبارت «کارآفرین» بودن به انسانهای خاصی که کنش اقتصادی دارند تخصیص داده میشود ولی همه ما در تمام سطوح باید این روحیه کارآفرینی و تولید را داشته باشیم. این نوع کارآفرینی تمرین استقلال و توانمندی است.
کار فقط برای پول نیست
از نگاه اسلامی، کار صرفا وسیله کسب درآمد نیست. در فرهنگ اسلامی، کار کردن شأن انسان را پایین نمیآورد؛ اتفاقاً کار حلال و مفید، بخشی از عزت انسان است.
این نگاه یک پیام تربیتی مهم دارد: انسان نباید ارزش خود را فقط در مصرف کردن ببیند؛ ارزش انسان در این است که بتواند چیزی بیافریند و مسئلهای را حل کند. پس اگر کسی در خانه نان، مربا، ترشی، سبزی، لباس، تعمیرات، محصولات باغچه یا هر چیز دیگری را - متناسب با توانایی خودش - تولید میکند، این فعالیت را نباید صرفاً با «چقدر ارزانتر تمام شد؟» سنجید.
مولد بودن ما را راضی میکند
یکی از دلایل نارضایتی یا اعصابخوردی ما آن است که همیشه محتاج و وابسته باشیم، مصرفکننده باشیم، از عهده هیچکاری بر نیاییم و هیچ ردپای مفیدی از خودمان در عالم هستی برجای نگذاریم. اساسا «خلق کردن» و «آفرینش»، انسان را به جنبههایی از اسامی خدا نزدیکتر میسازد؛ پس از درون به او معنا و ارزش میدهد. حتی اگر محصول نهایی از نظر اقتصادی ارزش زیادی نداشته باشد، اما همین که نتیجه دست و فکر و تلاش خود انسان است برای او ارزش وجودی به ارمغان میآورد. برای همین است که افراد با انجام کارهای هنری – همین که یک تابلو یا مجسمه یا نقاشی خلق میکنند – به مراتب بالاتری از وجود خود آگاه میشوند و انگار پای در مدار تازهتری میگذارند.
اثر تربیتی و رشد در خانه
اینکه یک نوجوان بتواند یک وسیله خراب را تعمیر کند، یک مادر بتواند بخشی از غذای خانواده را خودش تهیه کند، پدر بتواند تعمیراتی را که قبلاً همیشه برونسپاری میکرده خودش انجام دهد، یا اعضای خانواده بتوانند از یک فضای کوچک محصولی به دست آورند؛ تمام اینها اثر تربیتی و سرنوشتساز دارد. جدای از اینکه این روحیه به انسجام و یکپارچگی خانواده کمک میکند هم سطح مهربانی و توجه را بالا میبرد، هم روحیه همکاری و تعامل را تزریق میکند، هم باعث رشد روحیه شکرگزاری، قناعت و سپاسگزاری میشود. انسانهای مصرفکننده ممکن است دچار حسهای منفی بشوند: بدبینی، حس محرومیت و فقر، خستگی یا بیحاصلی. اما فعالیتهای تولیدی داخل منزل میتواند تمام این فکرها و حسهای منفی را از دامان خانواده پاکسازی کند؛ ضمن اینکه با روحیه حرص و زیادهخواهی نیز مبارزه میکند.
پس برای مولد بودن داخل منزل، تدبیر و برنامه و اراده پیدا کنیم.