لینک کانال تلگرامیم که یادداشت‌ها و مطالب مربوطه رو داخلش میذارم:
https://t.me/cinemaandamirali
?اد وود:
اد وود جدا از فعالیت‌های تلویزیونی و تئاتری‌ای که قبل از ساختن اولین فیلم بلندش داشت (که فاقد اهمیت چندانی هستن و مدارک مستند زیادی ازشون نیست.) زمانی که حدودا سی سالش بود سکان نویسندگی و کارگردانی و بازیگری توی یه فیلم درجه دو هالیوودی رو به عهده میگیره به اسم گلن یا گلندا (Glen or Glenda 1953). بعد هم با فاصله کم عروس هیولا (Bride of the monster 1955) و بعد شاهکار فاجعه خودش نقشه شماره ۹ (Plan 9 from Outer Space 1957) رو می‌سازه.
اد وود به دلیل مسائلی در کودکیش و فلسفه و ذهنیتی که داشته علاقه خاصی به پوشیدن لباس زنانه و بخصوص الیاف آنقوره داشته. همینطور شیفته آثار کلاسیک سینمای وحشت بخصوص دراکولا بوده و با کمیک بوک و داستان‌های مصور علمی تخیلی درباره جهش‌های اتمی و موجودات غول‌پیکر و فضایی‌ها بزرگ میشه.
به همین دلیل توی آثارش(حداقل این ۳ اثر که به نام‌ترین آثارش هستن) ما با چنین موارد و طرح‌هایی روبرو میشیم.
برای مثال توی نقشه شماره ۹، فضایی‌ها با نقشه شومی که دارن باعث خیزش مردگان از گور میشن و ترس و وحشت رو به انسان‌ها تزریق میکنن.
این دقیقا ملغمه‌ای از دو پایه داستانی مورد پسند اد ووده. (وحشت گوتیک کلاسیک با موتیف‌هایی مثل مردی با شنل سیاه که مثل خون آشام پیش میاد و مثلا لوکیشنی مثل
قبرستان + عناصر علمی تخیلی مربوط به دورانی که این ژانر بسیار جوان بود بخصوص فضایی‌ها و سفینه‌های گرد که به شهرها حمله میکنن و ذهن رو تسخیر میکنن.)
عروس هیولا هم دور و بر همین موضوعات میچرخه. (اول قرار بوده اسمش عروس اتم باشه، خودتون دیگه حسابش رو بکنید.)
اما اولین فیلم سینمایی بلند اد وود که از قضا از آثار محبوب دیوید لینچ بزرگ هم هست.
گلن یا گلندا.
اساس داستان قرار بوده به عمل تغییر جنسیت براساس یه ماجرای واقعی بپردازه اما اد وود از فرصت استفاده میکنه تا یکی از عجیب‌ترین فیلمهای بد تاریخ رو خلق کنه.
یه روایت چند پاره کاملا بی‌ربط و سورئال گونه با تدوین‌های عجیب غریب و نوعی کلاژ منحصر به فرد.
اثری که شخصی‌ترین فیلم اد ووده و به علاقه اون به زن جامگی میپردازه و حتی نگاهش به سرنوشت، اتفاقات و علایق و عقده‌های جنسیش رو به تصویر میکشه.
بنظر شخصی من در وهله اول یه فیلم چرند اما با گذشت مدت کوتاهی و اندکی فکر متوجه شدم چرا این اثر هم علاقه دیوید لینچ رو داره و هم اثر خاصیه که باید دیده بشه.
اما اگه کمی از دورتر نگاه کنیم روند و نگاه اد وود در فیلمسازی چیزیه که توی دیالوگ‌هایی از زبون خودش توی فیلم برتون بیرون میاد (نقش اد وود رو جانی دپ بازی میکنه و عملکردش دقیقا چیزیه که باید باشه. یه اد وود دوست
داشتنی، مهربون، احمق و استثنائی.) اینکه تصویر نهایی و بزرگ مهمه نه جزئیات و روایت داستان اهمیت داره حالا به هر وسیله‌ای یا اصلا بدون هیچ وسیله‌ای.
تکون خوردن دکور یا چیزهایی که مرسوم‌ترین شکل سوتی هستن اصلا برای اد وود اهمیت ندارن و اون فقط دوست داره داستان‌هایی که بنظرش جالب هستن رو جوری که دوست داره تعریف کنه و منطق و استانداردهاش کاملا منحصر به خودشه.
از این سماجت ادوارد دی‌وود جونیور توی کاری که خودش میخواد انجام بده طی فیلم‌سازیش بگیریم تا برسیم به روند فیلمسازی تیم برتون تا به درک بهتری از حل شدن اد وودِ تیم برتون با خود اد وود و سه فیلمش در همدیگه برسیم.
?تیم برتون:
تیم برتون فیلمسازیه که با احساسش پیش میره.
این موضوع درباره تمام آثارش و تمام بخش‌های هر اثرش دیده میشه.
طبق گفته‌های خودش مهم‌ترین چیزی که برتون رو به اثری جذب یا دفع میکنه پیوند عاطفی‌ایه که با کارکتر اصلی و کارکترهای فرعی فیلم برقرار میکنه یا نمیکنه.
برتون برای شخصیت‌ها احترام و اهمیت زیادی قائله حتی میشه گفت بیشتر از روایت داستان.
به همین دلیل توی آثار برتون ما با روایت کلاسیک و منسجم داستانی طرف نیستیم حتی توی فیلمی مثل اد وود که یه فیلم بیوگرافیه و نویسندگانش (کاراژوسکی و الکساندر) بدون دخالت برتون داستان فیلم رو نوشته و تعیین کردن.
آثار برتون پاره‌هایی از بخش‌های زندگی شخصیت‌هاشه که از دید شخصیت‌ها روایت میشه و نه به صورت دانای کل.
این رو ما هم توی خود روایت می‌بینیم و هم توی قاب و میزانسن و به طور کلی نحوه روایت اون سکانس.
مثلا توی همین فیلم اد وود، سکانس‌هایی که اد درحال ساختن عروس هیولاست و به شخصیت‌هاش که بین دوتا در حرکت میکنن میگه چیکار کنن، ما از دید خداگونه شخصیت و بازیش رو نمی‌بینیم یا دید کاملی به جریان نداریم، ما پشت سر اد وایسادیم و از پشت شونه‌ی اد، ست فیلمبرداری رو با پشت صحنه‌اش می‌بینیم. چیزی رو می‌بینیم که اد می‌بینه و وقتی اد تکون خوردن دکور رو با مشکل طبیعی و روزمره
خوندن تور توجیه میکنه، ما از چشمان اد به قضیه نگاه می‌کنیم.
این امر مهمیه که ما حتی از اولین انیمیشن کوتاه برتون یعنی وینسنت می‌بینیم.
در پایان انیمیشن، وینسنت که به حالت خلسه گونه فرو رفته و غم و اندوه و ترس رو دور و بر خودش لمس میکنه و به بیان ساده حسابی جوگیر شده، با تکه‌ای از شعر آلن پو میمیره و با به زمین افتادن وینسنت و بسته شدن چشماش، داستان برای ما هم به آخر میرسه.
حالا چیزهایی که راجع به اد وود داشتیم رو با برتون مخلوط کنیم.
اد وود براش مهم‌ترین چیز روایت بود. شخصیت‌ها همینجور که توی این سه اثرش دیدیم اهمیت زیادی براش نداشتن و شاید اوج شخصیت پردازیش مربوط به کارکتر گلن (با بازی خودش) باشه که به مقوله عشقش به نامزدش و از طرفی زن جامگیش میپردازه (ماهیتی دوگانه که از قضا خوراک تیم برتونه و یکی از دلایل علاقه برتون به این کارکتر همین موضوعه).
اما برتون به شخصیت اهمیت میده و روایت براش اولویت اول نیست و در عوض کارکترهای بی‌نظیری خلق میکنه.
نتیجه توی فیلم اد وود محصول ۱۹۹۴ چی میشه؟
برهه‌ای از زندگی یک شخصیت که تقریبا روایت داستانی خاص (به معنای کلاسیکش) نداره و این شخصیت عاشق تعریف کردن داستانه و این شوق به روایت داستان در اد وود
این فیلم به زیبایی و خوبی نشون داده میشه.
این موضوع علاوه بر بازی خوب و روان جانی دپ، ظرافت و زیرکی نویسندگان فیلم و کارگردان رو می‌طلبه.
اوایل فیلم پیرمردی که مسئول بایگانی راش‌های بی‌اهمیت مستند یا برش‌هایی از فیلمهای دیگه‌ست، چند راش کاملا بی‌ربط رو به اد وود نشون میده و اد همون لحظه یه داستان(به سبک و سیاق خودش) برای اون راش‌ها درست میکنه.
اینجوریه که برتون که روایت داستان پاشنه آشیل اغلب فیلم‌هاشه فیلم بیوگرافی کم نظیر و جذابی می‌سازه درباره کارگردانی که اصلی‌ترین دلیلش برای فیلمسازی روایت قصه است.
اما این فیلم علاوه بر این مورد یه ادای دین به سینمای اد وود و محترم شمردنشه و از عناصری بهره می‌بره به جهت دژاوو و همین امر به بهتر شدن فیلم برتون و نگاهش به اد وود کمک شایانی میکنه.
?اد وود در اد وود:
بنظر من نمیشه توی یه شاخه از هنر و رسانه بخوای احترام و یادآوری‌ای داشته باشی از یه شخص دیگه توی همون هنر و رسانه و اثرت رنگ و بوی آثار اون شخص رو نداشته باشه.
گمونم من در این مورد مثل تیم برتون فکر می‌کنم.
چیزی که اد وود رو فیلم بیوگرافی متمایزی میکنه بهره بردن از عنصاریه که خاصن چون منحصر به سینمای اد وود هستن و همین هم خود اثر مورد بحث رو ویژه میکنه هم ادای دین شایسته‌ایه و به فرو رفتن مخاطب در عمق فیلم کمک شایانی میکنه.
فیلم با خونه تاریک و ترسناک و بارون شروع میشه.
المان‌های ثابت سینمای ترسناک کلاسیک.
بعد مونولوگ کریمزول که از تابوت بیرون اومده و مشابه مونولوگیه که کریمزول حقیقی اول فیلم نقشه شماره ۹ میگه.
بیرون اومدن کریمزول از تابوت با علم به اینکه این شخص قبل از ساخته شدن اد وود ۱۹۹۴ فوت شده به فیلم ماهیتی جادویی و مرموز میده که حتی علاوه بر جنبه تعلیق و ترس، طنز و طنازی هم داره.
انگار کریمزول جادویی از گور برخاسته تا داستانی رو برای ما از دوست نزدیکش اد وود روایت کنه.
فیلم حتی با نریشنی درباره سرنوشت کریمزول و فرو رفتنش توی تابوت تموم میشه تا به ما بگه روایتی که تعریف می‌کرد به آخر رسیده و او باید به دنیای اموات برگرده.
بعد نوبت به تیتراژ میرسه.
ادای دینی به تیتراژ نقشه شماره ۹ و سکانس‌هایی از اون.
نوشته‌های روی تابوت برگرفته از تیتراژ و سفینه‌هایی فضایی برگرفته از خود فیلم نقشه شماره ۹ هستن و هشت پا اشاره به فیلم عروس هیولای اد وود داره.
و بعد عناصر دیگه‌ای که توی کل کار پخش شدن.
نورپردازی‌ها و کنتراست شدید و شارپ که این اثر رو از نظر بصری شاید فاخرترین کار تیم برتون کرده (دست مریزاد به فیلمبرداری استفان چاپسکی) که توی سکانس‌هایی که اد توی خونه بلا ست به اوج میرسه و سینمای اکسپرسیونیستی آلمان و فیلمهای ترسناک کلاسیک رو زنده میکنه با اون نورپردازی‌های جادویی. مثلا وقتی اد برای اولین بار شب هالووین خونه بلا ست و بلا دو تا پرده رو میکشه و نور از پشت باعث میشه سایه‌اش بزرگ و مهیب بشه. یا وقتی میخواد خودکشی کنه و نور از پایین به چین و چروک‌های صورتش میتابه و اون رو مخوف‌تر جلوه میده.
اینا همه ذکاوت کارگردانه که وقتی به خونه بلا می‌رسیم که در واقع روزگاری بازیگر دراکولا بوده با چنین فضاسازی و نورپردازی‌ای روبرو میشیم و حتی موسیقی ویژه‌ای پخش میشه که منحصر به این شخصیته و آثار کلاسیک رو تداعی میکنه و در نهایت بازی فوق‌العاده مارتین لاندائو.
او به یاری برتون شخصیت بلا لوگوسی رو همه جانبه نشون میده.
وقتی نوبت به فیلمبرداری شب میرسه و بلا برای رفع خستگی و خماری مورفین تزریق میکنه، ما پشت سرش روی
صندلی عقب نشستیم و از بازتابش روی شیشه ماشین جریان رو دنبال می‌کنیم.
و وقتی بلا به همراه اد به مرکز بازپروری میرن، تصویر از اد دیزالو میشه به راهرویی ترسناک و تاریک با نورهای اندک، چیزی که احتمالا توی فیلمهای ترسناکی که بلا توی جوانیش بازی می‌کرد به یاریش میومد تا ترسناک باشه و حالا بلای مسن توی سلولی در همین راهروی ترسناک از وحشت و خماری جیغ میکشه.
چنین صحنه‌های زیبایی کم نداره این فیلم.
سکانس‌هایی که شخصیت‌هایی که براساس آدم‌های واقعی ساخته شدن خودشون جون می‌گیرن و ما دیگه جانی دپ و پاتریشا آرت نمی‌بینیم، اد و کتی رو می‌بینیم توی تونل وحشتی که برق‌هاش رفته و توی سیاهی زیر یه نور باهم تنها شدن و (یکی از سکانس‌های مورد علاقه برتون توی این فیلم اتفاق میفته) کتی حقیقت وجودی اد رو می‌پذیره و توی محیط و شرایطی که باید ترسناک باشه، عشق جوانه میزنه و این یکی از نقطه‌هاییه که تیم برتون رو به اد وود وصل میکنه چون جفتشون توی این سیاهی عشق می‌بینن نه ترس.
و اما شاید بزرگترین برگ برنده اثر از نظر تکنیکی که اد وود رو خاص و ادای دین ویژه‌ای کرده، سیاه و سفید بودن فیلم ...
?رنگ چشم‌های بلا:
همونطور که گفته شد تیم برتون کارگردانیه که دانشش از فیلمسازی در حقیقت اندوخته‌ایه که بیشتر توی ناخودآگاهش جمع شده و به صورت احساسات نمود پیدا میکنه و پیرو این احساساته و خب نتیجه خوبی هم از روش خودش گرفته.
از طرفی سینما از همون سال‌های آغازین پیداشش در تلاش بوده تا رنگ رو به ویژگی‌های بصری خودش اضافه کنه و تقریبا بعد از جنگ جهانی دوم اغلب فیلم‌ها رنگی میشن و فیلمهای سیاه و سفید از اکثریت تبدیل میشن به اقلیت.
فیلمهای سیاه و سفید در دو سه دهه اخیر معمولا دید هنری والایی رو در پشت خودش می‌طلبه و باید احتمال شکست توی گیشه و پسندیده نشدن توسط تماشگران رو به جون بخره.
حالا تیم برتون توی اوج موفقیت و شهرت تصمیم میگیره سراغ چنین پروژه‌ای بره. (پروژه‌ای براساس بدترین کارگردان تاریخ سینما کسی که قدیس فیلمهای بد است و شوالیه "Z movie" ها.)
و تاکیدی که روی سیاه و سفید بودن فیلم میکنه.
به نقل از خودش روزی مشغول تست گریم کارکتر بلا روی مارتین لاندائو بودن که این سوال مطرح میشه: رنگ چشم‌های بلا چه رنگی بوده؟ و بعد تیم برتون میگه چه اهمیتی داره.
و در حقیقت این باز برمی‌گرده به احساس تیم برتون درباره این فیلم که باید سیاه و سفید باشه. سیاه و سفید بودن براش بهتره.
اما اگه بخوایم به ناخودآگاه برتون بریم و علت و معلولی
داستان رو بررسی کنیم نیازه چندتا مورد مطرح بشن.
اول اینکه مرجع خود تیم برتون (فیلمهای اد وود) و مرجع همون فیلمهای اد وود (آثاری مثل دراکولا که بلا لوگوسی بازی کرده) همگی سیاه و سفید بودن.
پس هم ادای دین میشه و هم فضا بهتر پیاده میشه.
نکته بعدی اینکه خود تیم برتون هم با فیلمهای سیاه و سفید بزرگ شده(از فیلمهای محبوب برتون توی کودکیش علاوه بر جیسون و آرگونات‌ها و گودزیلا، میشه به نقشه شماره ۹ از اد وود اشاره کرد.) و فضای اینجور فیلم‌ها رو به خوبی درک میکنه و با کنتراست و نورپردازی و لباس و صحنه فیلمهای سیاه و سفید به خوبی آشناست و حتی چند اثر اولیه‌ش که به بررسی‌شون پرداختم مثل وینسنت و فرانکن وینی (حتی نسخه طولانی استاپ موشن ۲۰۱۲) سیاه و سفید ساخته شدن.
از طرفی سیاه و سفید بودن و بخصوص نورپردازی و دکوپاژی که برتون مدنظر داشته برای این فیلم، یادآور آثار اکسپرسیونیستی سینمای آلمان هستن، مواردی که الهام بخش تیم برتون و حتی اد وود بودن. (برای اد وود یکم پیچیده‌تر چون اد عاشق آثار ترسناک کلاسیک بوده مثل دراکولا و اونا هم وامدار سینمای ذکر شده بودن.)
و حتی شوخی‌هایی که توی فضای سیاه و سفید فیلم ممکن شده و طنز اثر رو به سطح نابی میرسونه، مثلا کور رنگی فیلمبردار پیر اد وود.
انصافا هم سیاه و سفید بودن فیلم و چیره دستی استفان چاپسکی در مقام فیلمبردار، از اد وود فیلمی غنی از نظر
بصری ساخته با قاب‌های دقیق و ماندگار که چند نمونه از شات‌های اد وود رو در قالب عکس داخل کانال قرار دادم.
?چند نکته ریز:
●هزینه این فیلم (اد وود ۱۹۹۴ ساخته تیم برتون) از مجموع هزینه تمام فیلمهای ادوارد دی جونیور بیشتر است.
●همسر اد وود که یک روز سر صحنه فیلم برتون حاظر می‌شود و پس از پایان فیلمبرداری به جانی دپ اشاره می‌کند و می‌گوید این ادی من است.
●فیلم گرچه مستقیم به مشکل دائم الخمری اد وود نمی‌پردازه اما با کمی دقت متوجه میشیم هروقت اد وود ناکام میشه و شکست می‌خوره به بار میره و سیگار میکشه و مشروب می‌نوشه.
●سکانس تونل وحشتی که اد و کتی میرن ما با ماری که بیتل‌جوس توی فیلمی به همین اسم بهش تبدیل میشه روبرو میشیم و موتیف‌های آشنای دیگه‌ای مثل دلقک و اسکلت هم توی تونل وحشت می‌بینیم.
همچنین موتیف معروف برتون یعنی یه شهرک در حومه شهر چیزیه که اینجا هم با لوکیشن هالیوود بهش پرداخته شده.
●برای بازسازی حال و هوای تماشای فیلمهای کلاسیک، توی فیلمبرداری و تدوین فیلم از المان‌های کلاسیک زیادی استفاده شده است.
امیدوارم از این یادداشت سینمایی من لذت برده باشید.
مشتاق شنیدن نظرات و نقدهای خوب‌تون هستم❤️
سیدامیرعلی خطیبی
