موزه تاریخ و فرهنگ زرتشتیان یا موزه مارکار در نزدیکی میدان مارکار یزد قرار گرفته است و بخش‌هایی از تاریخ، فرهنگ و اعتقادات زرتشتیان ایران را بیان می‌کند. این مجموعه شامل بخش‌های مختلفی است که در گذشته برای دانش آموزان دبستان و دبیرستان مارکار که از شهرهای اطراف برای تحصیل به یزد می‌آمدند، کاربرد خوابگاه را داشته است. ساختمان‌های این مجموعه مشابه بسیاری از بناهای هم‌دوره مانند دبیرستان ماندگار ایران‌شهر سازگار با محیط زیست منطقه کویری یزد و با الهام از معماری باشکوه ایرانی ساخته شده است.همچنین سازه‌های آب‌انبار، گاو رو، پاکنه قنات وحمام قدیمی در این محل وجود دارد که می‌تواند مورد بازدید قرار بگیرد. بنابراین در صورت بازدید از این مجموعه بی‌نظیر گردشگری شما می‌توانید علاوه بر آشنایی با تاریخ و فرهنگ زرتشتیان ایران، با سبک زندگی مردم منطقه در سال‌های نه چندان دور آشنا شوید.
برای رفتن به موزه از طرف خیابان دهم فروردین حد فاصل میدان مارکار و چهارراه فاطمیه از کوچه شماره دوم (دهم فروردین) وارد شوید و در انتهای کوچه با ورودی موزه تاریخ و فرهنگ زرتشتیان روبه‌رو شوید. در صورتی که در مسیر چهارراه فاطمیه به چهارراه مهدیه قرار دارید (خیابان شهید منتظر قائم) ورودی موزه در انتهای کوچه میلاد قرار دارد.
بعد از ورود به مجموعه ساختمان‌های متفاوتی پیش روی شما قرار دارد. در سمت چپ درب ورودی موزه، آب‌انبار قرار دارد که مانند همه آب‌انبارهای شهر یزد، مانند آب انبار شش بادگیری، آب انبار رستم گیو و آب انبار جِنُک کاربرد تامین "آب آشامیدنی" برای مجموعه را داشته است. همچنین در کنار آب‌انبار گاورو قرار دارد که به صورت مسیر شیبدار در کنار چاه آب طراحی شده است. در گاورو از نیروی گاو جهت کشیدن آب از عمق زمین استفاده می‌شده است.
ساخت ساختمان‌های مربوط به مدرسه‌ها وخوابگاه "مارکار" که موزه تاریخ و فرهنگ زرتشتیان یزد در آن قرار گرفته، به سال 1312 باز می‌گردد. افتتاح مجموعه در سال 1313 توسط مارکار انجام شد و شامل دبستان، دوره اول دبیرستان و خوابگاه برای کودکان بی سرپرست و دانش آموزانی که نمی توانستند هر روز مسیر خانه به مدرسه را طی کنند، بود.
در واقع پرورشگاه مارکار یک بخش از مجموعه مارکار است که در سفر دوم مارکار به یزد در زمان رونمایی از بنای آرامگاه فردوسی٬ افتتاح شد. ساختمان‌هایی که از معماری باشکوه ایرانی الهام گرفته اند و دارای دو بخش اصلی می‌باشند. یک بخش به عنوان دبیرستان و دبستان پسرانه با ظرفیت ۸۰۰ دانش‌آموز و دارای ۱۸ اتاق و یک سالن بزرگ است. ساختمان دیگر هم مربوط به پرورشگاه است که سه سالن خوابگاه و ۹ اتاق و یک زیرزمین دارد. در واقع موزه فرهنگ و تاریخ زرتشتیان هم در این زیرزمین قرار دارد.
لازم به ذکر است پرورشگاه مارکار، خوابگاهی شبانه‌روزی برای اسکان دانش آموزانی بوده از شهرهای اطراف برای تحصیل به یزد می‌آمدند. به علاوه آنکه استفاده از خدمات و امکانات این مجموعه در گذشته، مورد استفاده عموم مردم زرتشتی و غیرزرتشتی قرار می‌گرفته است.
جالب این که دانش‌آموختگان همین مجموعه مانند مهربان و فریدون زرتشتی در سال ۱۳۸۰ برای بازسازی کامل مجموعه مارکار هزینه کردند.همچنین مهندس سیروس خسروی زرتشتی، ظرف ۶ سال تا ۱۳۸۶بازسازی آن را به نحو احسن انجام دادند. موزه تاریخ و فرهنگ زرتشتیان (مارکار) نیز با نیک اندیشی خانواده شادروان شاهجهان گودرز به اینجا رسید.
در موزه گردشگران ابتدا با تاریخچه مجموعه آموزشی مارکار و زندگی نامه پشوتن جی دوسابایی مارکار بنیانگذار مجموعه مواجه می شوند. پشوتن‌جی دوسابایی مارکار متولد ۱۸ آبان ۱۲۵۰ در بمبئی بود و پس از خدمات بسیار به ویژه به جامعه زرتشتیان ایران در ۱۸ مهر ۱۳۴۴ در همان شهر زادگاهش درگذشت. وی بازرگان پارسی ساکن هند بود در برای ایجاد امکانات رفاهی و آموزشی برای زرتشتیان ایرانی و حتی مردم مسلمان شهرهای یزد، کرمان و تهران بسیار هزینه کرد. نام مارکار در اصل مارکر به معنی چاپ‌گر بوده. اگر بخواهیم نام کامل ایشان را بنویسیم، پشوتن جی دو سابایی مارکرمی‌شود که پشوتن نام ایرانی است، جی یعنی آقا و واژه‌ی هندی است، دوسابایی اسم پدرشان و مارکار یا مارکر نام‌خانوادگی‌شان است.
پشوتن جی مارکار سه بار و در سال‌های ۱۳۰۳، ۱۳۱۳ و ۱۳۲۸ خورشیدی برای بررسی و مشاهده پیشرفت پروژه‌های تحت حمایت مالی خود به ایران سفر کرد. در سال ۱۳۱۳خورشیدی در دومین سفر خویش به یزد از سوی وزارت فرهنگ وقت به دریافت نشان درجه اول علمی سرافراز شد.
همانطور که در نقشه شماتیک بالا مشاهده می‌کنید، پس از ورود به ساختمان موزه واقع در زیرزمین پرورشگاه ، ابتدا در بخش ورودی با زندگی مارکار (رنگ سفید در راهنمای نقشه) آشنا می‌شوید. سپس در ادامه مسیر و بازدید با سالن بزرگی (رنگ سبز در نقشه) روبه‌رو می‌شوید که به معرفی جشن‌های مختلف پرداخته می‌شود. از این جهت این بخش با عنوان جشن‌های ایرانی نام‌گذاری شده است که بسیاری از آیین ها و جشن‌های دین زرتشت مانند نوروز پیشینه ای کهن‌تر از زرتشت دارند. در ادامه به معرفی این جشن‌ها می پردازیم:
جشن‌های ماهانه زرتشتیان
در تقویم زرتشتی هفته‌های هفت روزه وجود ندرد و هر روز ماه یک اسم دارد. هر روزی از ماه که نام روز و ماه یکی باشند، توسط زرتشتیان جشن گرفته می‌شود. این جشن ها عبارت اند از؛ لازم به ذکر است ماه‌های سال در تقویم زرتشتی 30 روزه است و به همین دلیل در 6 ماهه اول سال تقویم رایج ایران که ماه‌ها 31 روزه هستند، اختلاف به وجود می آید. به عنوان مثال روز اردیبهشتگان سوم اردیبهشت در تقویم زرتشتی است در حالی که به خاطر 31 روزه بودن فروردین در تقویم جلالی، این روز مصادف با دوم اردیبهشت است. این اختلاف تا ماه شهریور هرماه یک روز بیشتر هم می‌شود.
همانطور که در شکل بالا نیز قابل مشاهده است سه روز از ماه به نام دی (هشتم: دی به آذر)، (پانزدهم: دی به مهر)، (بیست و سوم: دی به دین) مزین شده. به همین علت در دی‌ماه سه جشن زرتشتی وجود دارد.
جشن‌های گاهنبار
یکی از معروف ترین آیین‌های دین زرتشتی که در موزه فرهنگ و تاریخ مارکار نیز به آن اشاره شده جشن‌های گاهنبار است. این مراسم ۶ بار در سال یا به عبارتی هر دو ماه یکبار برگزار می‌شود. در واقع این آن شش جشن نماد مراحل آفرینش جهان در شش «گاه» یا مرحله است. مشابه با سایر ادیان مثل مسیحیت و اسلام که باور دارند خدا جهان هستی را در 6 مرحله آفریده، در دین ایرانیان کهن نیز اهورامزدا آفرینش جهان مادی را در شش گاهنبار به انجام می‌رساند. در موزه وقتی با جشن‌های گاهنبار آشنا می‌شویم مراحل و زمان آن نیز با استفاده از تصاویری از این مراسم به نمایش گذاشته شده است.
مراحل آفرینش به باور زرتشتیان عبارت اند از :
نکته جالب این که در تقویم زرتشتی ماه‌های سال 30 روزه هستند و بعد از گذشت 12 ماه، مجموعا 360 روز می‌شود بنابراین 5 روز باقیمانده از 365 روز سال به هیچ یک از ماه‌های 12گانه اختصاص ندارند و به عنوان گاهنبار ششم جشن گرفته می‌شوند. این 5 روز را «پنجه بزرگ» نیز می‌‌نامند. زرتشتیان باور دارند که در این 5 روز فروهرهای در گذشتگان برای سرکشی بازماندگان خود فرود می‌‌آیند.
جشن سده
جشن سده، یکی از مهم‌ترین مراسم زرتشتیان است که بعد از غروب آفتاب در روز دهم بهمن جشن گرفته می‌شود. در موزه فرهنگ و تاریخ زرتشتیان، به طور مفصل و مفسر این جشن شرح داده شده است. جشن سده توسط زرتشتیان یزد و کرمان هنوز هم برگزار می‌شود. زرتشتیان چند روز قبل از این مراسم هیزم جمع می‌کنند و روی هم انباشت می‌کنند. در روز مراسم با پوشیدن لباس‌های سنتی زرتشتی که در بخش بعدی در مورد آن‌ها توضیح داده‌ایم، برای روشن کردن آتش و به جا آوردن نیایش‌های این آیین آماده می‌شوند.
فردوسی در شاهنامه، زمان جشن سده را به پادشاهی هوشنگ نسبت می‌دهد. ابوریحان بیرونی هم اولین جشن سده را به فریدون ارتباط داده است. در موزه مارکار یک نقاشی با مزه بر اساس روایت شاهنامه فردوسی به نمایش گذاشته شده است که در شکل زیر می‌بینید.
یکی از بخش‌های موزه مارکار، معرفی سبک پوشش زرتشتیان است. در این بخش نمونه‌های پوشش زنان و مردان زرتشتی به نمایش گذاشته شده است و در مورد رنگ‌بندی، جنس پارچه، دلایل انتخاب چنین پوششی اطلاعات کافی به بازدید کنندگان داده می‌شود. حتی دستگاه‌های قدیمی که با آن‌ها پارچه بافی انجام می‌شده، در این بخش از موزه قرار داده شده است.
پوشاک بانوان زرتشتی یکی از وجوه تمایز زنان زرتشتی از مسلمانان در گذشته بوده است. به طوری که زنان زرتشتی لباس‌هایی با تنوع رنگی و چند تکه می‌پوشیدند. بخش‌های لباس یک بانوی زرتشتی عبارت‌اند از؛ کلاهک یا لچک (اغلب از پارچه های زری ومخمل یا ابریشم)، پیراهن زیریا سدره (به رنگ سفید که باید برروی ان کشتی)، پیراهن رو (از جنس اطلس)، روسری یا مکنی (با پارچه‌های سایه کوهی، گل هند قرمز، گل هند سبز و سبز کاشانی)، شلوار(بعضا از جنس ترمه یزدی)
اگر برنامه سفر به یزد داری و میخوای تجربه های مختلفی رو کسب کنی یا با زرتشتیان یزد آشنا بشی، برنامه های روبه‌راه رو از دست نده.
شاید تفاوت زیادی بین پوشاک مردان زرتشتی و مسلمان در گذشته وجود نداشته اما نکاتی در مورد نحوه پوشش آن‌ها شاخص است که به آن می‌پردازیم. بخش‌های اصلی پوشش مردان شامل سربند، پیراهن زیر، پیراهن رویی و شلوار می‌باشد. مردان زرتشتی در گذشته از سرپوش یا چادرشب استفاده می کردند که اغلب با پارچه‌های پنبه‌ای بافته می‌شدند و ترکیبی از رنگ های حنایی، سفید، قرمز، عنابی و مشکی بوده‌اند. در زیر چادر شب نیز یک کلاهک وجود داشته که یک نوع آن به عرقچین دارایی سبز معروف است. نوع دیگر عرقچین سفید است که در هنگام نیایش ودعا برسر می گذاشتند. پیراهن زیر مردانه نیز مانند زنان (پوشش سدره) از پارچه سفید کتانی با آستین کوتاه وقدکوتاه تهیه می شود و دارای یقه نیم گرد و چاکدار است. پیراهن رویی مردان هم پیراهن سفید از جنس کتان با یقه گرد و چاکی دروسط یا کنار گردن که با دکمه بسته می شده، بوده است. قد پیراهن رویی مردان زرتشتی تا زانو با دو جیب در دو طرف و شالی به دورکمر بسته می شده است. شلوار مردانه زرتشتی با مسلمانان تفاوتی نداشته فقط رنگ آن سفید بوده است.
در بخش دیگری از موزه تاریخ و فرهنگ زرتشتیان، زیارتگاه‌های معروف به صورت کامل توضیح داده شده است که عبارت اند از؛
