
زیست آدمی همیشه تصویر جالبی ارائه میدهد. یک ماکت متحرک، گاها بیهدف، نه چندان با ثبات و صد البته کاملا دروغین. در پله اول باید پذیرفت که در این هستی که آن را "زندگی" مینامیم، محکومیم که باشیم. در مرحله بعد باید در وحشت این به سر برد که ما محکومین برای این ماکت خاکستری کم جان، چه رنج ها که متحمل نمیشویم.
کلمه "رنج" اینجا مهم است. رنج لغت خاصی است، اشاره دارد به چیزی که آزار میدهد روح و جان آدمیزاد را. البته آنطور برداشت میشود که رنج بیشتر در حوزه روح و روان کاربرد دارد و برای جسم، "درد" کلمه مناسبتری است هرچند که هیچ تعریف مطلقی وجود ندارد.
رنج به مانند شب میماند. تاریک است، ناشناخته و ترسناک است، القا کننده تنهایی است و غم غرقکنندهای دارد و جمع تمام این موارد، حس و مفهومی را میسازد که به آن رنج میگوییم. اگر نباشد، زندگی دیگر زندگی نیست و اگر باشد هم مصائب خودش را دارد.
ترجیح میدهم گذر کنم که برداشت، ظرفیت و توان آدمیزاد در بستر های مختلف در مواجهه با آن متفاوت است (چون بدیهی است). دنبال آن هستم که بتوانیم به این درک برسیم که اساسا خاصیت حضور آن چیست؟ چرا میآید که آزارمان دهد؟ کارکردی که ما در مقابل آن از خود نشان میدهیم دقیقا چه چیزی به ما اضافه یا از ما کم میکند؟ این نکته را هم اگر مقداری تعقل داشته باشیم میفهمیم که زندگی مسابقه نیست که بگوییم من رنج بیشتری کشیدم یا تو. همیشه از ما پر رنج تر (یا به تعبیر عرفیتر، بدبختر از ما) هم هست. این چیزی نیست که به آن بتوان افتخار کرد. جایی رنج مایه افتخار است که در مسیری "تحمل و درک" شود که معنایی بسازد. آنجایی افتخار است که خودمان آن را انتخاب کنیم و پس از طی پروسه به خودمان نگاهی بیندازیم و بگوییم: سنگینتر شدیم. و صدالبته مهمترین جایگاه آن، جایی است که در برابر موقعیتی باشد که "رنج دیگری، رنج من باشد". آنجاست که مفهوم انسان پر و بال میگیرد. آنجاست که میتوان انسان را بالاتر از سطح تصور کرد و دید. آنجاست که "من"، "ما" میشود.
مقام عیش میسر نمی شود بی رنج / بلی به حکم بلا بسته اند عهد الست
حال این انسان است که بالاتر از سطح است و ماکت را از بالا میبیند. آن خانه های کاغذی و پوشالی، آن خورشید مصنوعی، آن زیست نه چندان زنده، آن روح مرده. انسان در این نقطه میفهمد که تمام این مدت سرکار بوده یا به تعبیر بهتر که مولوی ارائه میدهد:
من از برای مصلحت در حبس دنیا ماندهام / حبس از کجا؟ من از کجا؟ مال که را دزدیدهام
اینجاست که آدمی یک تک سوال میپرسد: چه کنیم؟
چه کنیم که رنج دیگری را بفهمیم، در روح و جانمان تفتش دهیم و در نهایت به این برسیم که آیا میتوانیم آن رنج را به مسیری پر معناتر تبدیل کنیم؟ چه کنیم که بفهمیم انسانیم و حق داریم انتخاب کنیم که "چرا" و "چگونه" رنج بکشیم؟
البته که بیرون گود بودن ساده است. صریح تر بگویم: حرف مفت زدن راحت است. اینکه از دور رنج و مصائب دیگران را، بدون اینکه حتی ذره ای درونش باشیم قضاوت کنیم و حکم صادر کنیم با احترام، خریت است. باید در موقعیت بود یا اگر نمیتوانیم لااقل "درک" کنیم که دیگری هست، روح دارد و وظیفه ما (تکرار برای جا افتادن بیشتر) وظیفه ما، تلاش برای همراهی کردن و پیداکردن معنایی میان آن تاریکی است تا رنجی بهتر بکشیم.
زیست انسان اگر درک رنج دیگری و تلاش برای همدردی با آن نباشید چیزی جز همان زیست روح مرده در آن ماکت بیجان نیست. روح دمیده نمیشود مگر انسانی در آن بازار پر دروغ سر بلند کند، چشمانش را تنگ کند و از خودش و رنج جهانش بپرسد که: چیست یاران طریقت بعد از این تدبیر ما؟