هر قرن یک چارچوب اصلی دارد. این چارچوب در سی سال اول ساخته میشود. قرن با تغییر اعداد تقویم شروع نمیشود بلکه با یک دورهٔ فشرده شروع میشود که در آن قواعد اصلی سیاست، اقتصاد و جایگاه جهانی تثبیت میشوند. در این دوره، بحران های باقی مانده از قرن قبل به نقطهٔ انفجار میرسند. نظم قدیمی میشکند. فضای انتخاب باز میشود. تصمیم های بزرگ گرفته میشود. بعد نهادها، قوانین و ایدئولوژی ها آن تصمیم ها رو قفل میکنند. از آن به بعد، مبارزهٔ اصلی قرن درون همان چارچوب جریان مییابد.
این روند سه مرحله دارد. مرحلهٔ اول، شکستن نظم کهن ست. جنگ، فروپاشی اقتصادی یا انقلاب، نظم قبلی رو از کار میاندازد. مرحلهٔ دوم، باز شدن فضای انتخاب ست. نهادهای قدیمی مشروعیت خود رو از دست میدهند و نهادهای جدید هنوز جا نیفتاده اند. در همین فاصله، تصمیم های بنیادین گرفته میشود که چه نظام سیاسی، چه نظام اقتصادی و چه جایگاهی در جهان باشد. مرحلهٔ سوم، قفل شدن نهادی ست. تصمیم ها به قانون، نهاد، حزب، ایدئولوژی و منافع سازمان یافته تبدیل میشوند. از آن پس، تغییر آن ها هزینهٔ سنگین دارد. سیاست عادی قرن، بیشتر اداره کردن همان چارچوب ست، نه ساختن چارچوبی تازه.
قرن نوزدهم نمونهٔ روشن این قاعده ست. بعد از ناپلئون، کنگرهٔ وین نظم جدیدی ساخت. موازنهٔ قدرت، استاندارد طلا، بازار خود تنظیم و دولت لیبرال، چهار ستون اصلی این نظم بودند. این ستون ها بین ۱۸۱۵ تا حدود ۱۸۴۸ تثبیت شدند. از آن به بعد، مبارزات قرن نوزدهم — لیبرالیسم در برابر محافظه کاری، ملی گرایی در برابر امپراتوری های چند قومی، کارگر در برابر سرمایه — همه درون همین چارچوب جریان یافت. انقلاب های ۱۸۴۸، وحدت آلمان و ایتالیا و امپریالیسم اواخر قرن، باز آرایی هایی درون همان نظم وینی بودند. آن ها قواعد اصلی قرن رو عوض نکردند؛ آن ها رو گسترش دادند یا زیر فشار گذاشتند.
قرن بیستم هم همین الگو رو دارد. جنگ جهانی اول نظم کهن رو منفجر کرد. در فضای باز پس از جنگ، سه تصمیم بزرگ گرفته شد. اول، دموکراسی توده ای؛ حق رأی عمومی و باز آرایی نظام های حزبی. دوم، انقلاب روسیه؛ ساختن یک قطب ایدئولوژیک جهانی برای هفتاد سال. سوم، پاسخ به رکود ۱۹۲۹؛ تثبیت دولت مداخله گر، چه در شکل کی نزی و چه در شکل تمامیت خواهانه. جنگ سرد، دولت رفاه، دیکتاتوری های توسعه گرا و جنبش های ضد استعماری، همه درون چارچوب همین سه تصمیم قابل فهم اند. حتی فروپاشی شوروی در ۱۹۹۱، به یک معنا بستن پروندهٔ تصمیم ۱۹۱۷ بود، نه ساختن پرونده ای بی ارتباط با آن.
بعد سیاسی این قاعده هم مهم ست. در سی سال اول قرن، پرسش اصلی مشروعیت از نو مطرح میشود که چه کسی حق حکومت دارد، به نام چه کسی و بر چه مبنایی. در قرن بیستم، ورود توده ها به سیاست این پرسش رو تازه کرد. دموکراسی توده ای، فاشیسم و کمونیسم، سه پاسخ رقیب به یک پرسش مشترک بودند، آن هم اینکه چگونه میتوان حکومت کرد، وقتی توده ها دیگر فقط موضوع حکومت نیستند، بلکه خودشان در سیاست حاضرند. پاسخ هایی که در دههٔ ۱۹۲۰ و ۱۹۳۰ تثبیت شدند، تا پایان قرن چارچوب مبارزهٔ مشروعیت رو تعیین کردند. سی سال اول، لحظهٔ تصمیم ست. در این لحظه، حاکمیت نه در ادارهٔ امور روزمره، بلکه در تعیین مرز میان عادی و استثنایی اعمال میشود. تاریخ با تقویم بسته نمیشود؛ با تصمیم هایی بسته میشود که بعداً به ساختار تبدیل میشوند.
در سطح جهانی هم همین منطق جریان دارد. هر نظم جهانی یک لحظهٔ تأسیس دارد. نظم بریتانیایی بعد از ۱۸۱۵ شکل گرفت. نظم آمریکایی بعد از ۱۹۴۵ و به یک معنا بعد از ۱۹۱۹ شکل گرفت. در هر دو مورد، سی سال اول قرن، لحظهٔ تثبیت قواعد اصلی بود. امروز در سی سال اول قرن بیست و یکم، نظم آمریکایی در حال شکستن ست و فضای انتخاب برای نظم بعدی باز شده ست. پرسش اصلی این نیست که چه نظمی جایگزین میشود. پرسش اصلی این ست که چه قواعدی در این دههٔ پایانی تثبیت میشوند، از جمله مرزهای نظام های سیاسی، مدل اقتصادی مسلط، معماری امنیتی و جایگاه فناوری در ساخت قدرت. همین قواعد، چارچوب مبارزات باقی قرن رو میسازند.
پس قاعده روشن ست که سی سال اول هر قرن، دورهٔ قفل شدن قواعد اصلی آن قرن ست. بحران های ارثی به نقطهٔ شکست میرسند. تصمیم های بنیادین گرفته میشود. نهادها آن تصمیم ها رو تثبیت میکنند. باقی قرن، عمدتاً گسترش، اصلاح یا فروپاشی خشونت آمیز همان قواعد ست. اکنون ما در همین نقطه ایستاده ایم. بحران مالی ۲۰۰۸، همه گیری، جنگ اوکراین، رقابت فناورانه و گذار انرژی، نشانه های تراکم بحران و باز شدن فضای انتخاب اند. آنچه در این دهه تثبیت شود، چارچوب باقی قرن رو تعیین میکند. در چنین لحظه هایی، سکوت و تماشا هم خودشان یک انتخاب اند.
#مکتوبات_سیاسی_رفیق_سابق_آیت_الله
@rezvanabdali
