*درک کنونی ما از سیاست بینالملل، اسیر فقر فلسفی است. ما عادت کرده ایم جهان را به مثابه صحنه ای از بازیگران عقلانی محض ببینیم که منافع مادی خود را تعقیب میکنند. اما سیاست در عمیقترین لایهٔ خود، پیش و بیش از آنکه فن مصلحت و معامله باشد، تجسم یک ایده در فرم است. پرسش از اینکه ایران باید با چین بپیوندد یا با آمریکا، در حقیقت پرسش از آن است که "ایران چه فرمی از حیات سیاسی را میخواهد محقق کند؟" و پاسخ این پرسش را نه در تحلیل هزینه-فایدهٔ مقطعی، که باید در فلسفهٔ سیاسی نهفته در دو سنخ تمدنی یافت. اگر میخواهیم این انتخاب را بفهمیم، باید نخست تکلیف خود را با مفاهیمی چون نظم، حاکمیت، فضا و مشروعیت روشن کنیم. پس با هم، قدم به قدم، از سطح وقایع تاریخی پایینتر میرویم، به اعماقی که در آن جغرافیا به سرنوشت، و سرنوشت به فلسفه تبدیل میشود. از شما دعوت میکنم این تحلیل را به مثابه یک سفر فکری بخوانید؛ سفری به ریشه های فراموش شدهٔ قدرت و معنا*.
تمدنها پیش از آنکه ساختارهای اقتصادی یا نظامی باشند، فلسفههای فضایی یا منطق مکانی تمدن اند.این منطقهای مکانی، عمیقتر و پایدارتر از ایدئولوژیهای سیاسیند. رژیم ها تغییر میکنند، پادشاهان میروند، رئیسجمهورها عوض میشوند، اما ضرورتهای برخاسته از جغرافیا و حافظهٔ تمدنی ناشی از آن، مثل یک نیروی گرانش نامرئی، مسیر تاریخ را منحرف میکنند. هر تمدن، یک فهم بنیادین از رابطهٔ میان انسان، زمین و سیاست دارد؛ فهمی که کارل اشمیت، فیلسوف بزرگ آلمانی، آن را «نوموس» (Nomos) مینامد. نوموس صرفاً قانون نیست، بلکه فرایند بنیادین "تصاحب، تقسیم و بهرهبرداری" از زمین است که بنیاد هر نظم حقوقی و سیاسی را میسازد. ایالات متحده، بهعنوان وارث تمدن دریایی بریتانیا، حامل نوموسی است که بر پایهٔ "*سیالیت*" بنا شده است. در این نوموس، زمین نه یک موجودیت مقدس و ریشهدار، که فضایی بی طرف و بی کیفیت است که باید توسط جریانهای سرمایه، کالا و ناوگانهای نظامی شبکه بندی شود. این نگاه، جهان را همچون یک میدان صاف و هموار میبیند که مانع اصلی آن، مرزها و حاکمیتهای قاطع سرزمینی اند. امنیت در این پارادایم، نه در عمق و درونزایی، که در دسترسی نامحدود به گلوگاهها و توانایی قطع کردن جریانهای دیگران تعریف میشود. برای چنین تمدنی، یک قدرت خشکیپایهٔ خودبنیاد که بر سر یک چهارراه تمدنی ایستاده، *نه یک شریک، که یک «اختلال» در شبکه است*. ایران، با تاریخ پیوستهٔ شاهنشاهی، با فلاتی که به طور طبیعی غرب و شرق آسیا را به هم میدوزد، و با حافظهٔ تمدنی ای که در آن حاکمیت با فرّه ایزدی و پاسداری از ایرانشهر گره خورده، نمیتواند در این شبکه جز بهعنوان یک گرهگاه مهارشده یا یک پایگاه پیش ران حضور یابد. نزدیکی به آمریکا، در عمق فلسفی خود، به معنای پذیرش پایان تاریخ فوکویامایی است؛ پذیرش اینکه نظم لیبرال-دریایی، صورت نهایی و جهانشمول سامان سیاسی است و ایران نیز باید با چشمپوشی از بنیانهای تمدنی خود، در این نظم به مثابه یک واحد مدیریتپذیر هضم شود.
اما در سوی دیگر، چین ایستاده است؛ تمدنی که بر نوموس متفاوتی بنا شده است، *نوموس خشکی*. در این نوموس، زمین نه یک فضای خنثی، که بستر زایشی معنا، هویت و قدرت است. سیاست در تمدن خشکی پایه از ریشه دواندگی و هممرزی آغاز میشود، نه از سیالیت و عبور. وقتی چین باستان مفهوم *تیانشیا* (همهٔ زیر آسمان) را طرح میکند، یا وقتی ایران ساسانی از *ایرانشهر* بعنوان قلمرویی امن و منظم در برابر *انیران* (غیر ایران) سخن میگوید، هر دو یک شهود سیاسی واحد را بیان میکنند؛ نظم، آنهم نه از طریق ادغام در یک بازار جهانی بی چهره، که از طریق ایجاد یک *درون* منسجم، آرام و عادلانه در برابر یک *بیرون* متلاطم شکل میگیرد. اینجاست که پیوند فلسفی ایران و چین از یک اتحاد موقت به یک *هم ذاتی تمدنی* ارتقا مییابد. هر دو تمدن، دولت را پاسدار یک نظم کیفی میدانند، نه صرفاً مدیر یک واحد بوروکراتیک در میان واحدهای دیگر. در شبکهٔ مفهومی تمدن دریایی، حاکمیت ملی یک مانع رو به زوال برای آزادی بازار و حقوق بشر جهان شمول است. در فلسفهٔ سیاسی خشکی پایه، حاکمیت، سپر وجودی ملت است؛ دیواری است که از باغ در برابر صحرا محافظت میکند. به همین دلیل است که چین مدرن، بهرغم همه ی تغییرات، همچنان بر اصول * عدم مداخله و احترام به حاکمیت* پافشاری میکند. این یک شعار دیپلماتیک نیست؛ این حافظهٔ فلسفی و تاریخی تمدنی است که خوب میداند تجاوز از مرزها و تحمیل ارزشهای بیگانه، چه ویرانیهای تاریخی ای به بار آورده است. برای ایران، که تجربه ی تاریخی اش با غرب، از ترکمنچای و کاپیتولاسیون تا کودتا و تحریم و جنگ و نفوذ، چیزی جز شکستن این حریم مقدس نبوده، پیوند با چین یک *هم زبانی* فلسفی-تمدنی در دفاع از اصل حاکمیت وجودی است.
این تفاوت نوموسها، رابطهٔ قدرت و دانش را نیز بازتعریف میکند. تمدن دریایی مدرن، در بطن خود یک پروژه ی جهان شمول سازانه است. ادعای جهان شمولی حقوق بشر، دموکراسی لیبرال و بازار آزاد، صورت امروزی همان نگاهی است که جهان را یک فضای همگن میبیند و هر گونه نظام سیاسی بدیل را یک انحراف یا عقبماندگی تلقی میکند که باید از طریق فشار، تطبیق داده شود. این منطق، *طبیعی سازی* یک شیوهٔ خاص از زندگی و سپس تحمیل آن به کل جهان به نام پیشرفت است. آمریکا از اساس بر این پایه مشروعیت جهانی خود را بنا نهاده؛ این که تنها در صورتی با ایران میتوان رابطهٔ عادی داشت که ایران از استثناگرایی تمدنی خود دست بردارد و به یک دولت-ملت نرمال در چارچوب تعریفشده توسط نظم لیبرال تبدیل شود. برعکس، چینِ خشکیپایه، به دلیل وسعت و تعدد فرهنگی درونی اش، همواره یک امپراتوری چندگانه بوده است، نه یک دولت-ملت متحدالشکل ساز. در فلسفهٔ سیاسی چینی، وحدت در عین کثرت ممکن است. چین، بر خلاف غرب، مدرن شدن را از غربی شدن جدا میکند. این بدان معناست که همکاری با چین، برخلاف همکاری با غرب، با پیششرط های هویتی و ارزشی همراه نیست. چین از ایران نمیخواهد که چینی شود، زیرا اساساً مدل تمدنی خود را جهان شمول نمیداند که لازم باشد به دیگران تحمیل شود. این یک گشایش فلسفی عظیم است؛ ایران میتواند به فناوری، زیرساخت و تعامل جهانی دست یابد و همزمان هویت سیاسی، ارزشهای فرهنگی و استقلال استراتژیک خود را حفظ کند. این یعنی *بازیابی حق تعیین سرنوشت تمدنی*؛ حقی که مواجهه با تمدن دریایی همواره آن را به تعلیق درآورده بود.
اما در این میان، خود *جادهٔ ابریشم* نه صرفاً یک یادگار تاریخی، که یک مفهوم فلسفی است. جادهٔ ابریشم در قامت طرح کمربند-راه، در واقع یک بیانیه ی فلسفی علیه نوموس دریایی است. تمدن دریایی بر اساس دور زدن جغرافیا شکل گرفت؛ واسکو دوگاما از دماغه ی امیدنیک گذشت، قدرتهای استعماری کانالهای سوئز و پاناما را کندند تا مسیرها را کوتاه کنند تا از دل خشکی ها عبور نکنند. این دور زدن، به معنای بیاعتبار کردن تمدنهای واسط و کهن خشکی بود. اما کمربند-راه، یک بازگشت فلسفی به خودِ مسیر است به مسیر اصلی . چین با سرمایه گذاری بر ریل، خط لوله و زیرساختهای درونسرزمینی، اعلام میکند که تمدنهای فلاتی شکوفا میشوند، نه به این دلیل که در یک سر زنجیرهٔ ارزش جهانی قرار دارند، بلکه به این دلیل که یکدیگر را *هم مسیر* یافته اند. برای ایران، ایفای نقش در این طرح، بازخوانی فلسفی موقعیت جغرافیایی اش است؛ ایران دیگر یک سرزمین حاشیه ای در خاورمیانهٔ بحران زده نیست، بلکه یک *لولای تمدنی* است که جریان خشکی را از آسیای مرکزی به خلیج فارس و از شبهقاره به آناتولی ممکن میکند. این یک جهش از موقعیت هدف ژئوپلیتیک به سوژه ی ژئوتمدنانه(یعنی خواندن نقشه بر اساس مختصات تمدنها، نه کشورها) است. آمریکا ایران را بهعنوان یک مسأله میبیند؛ چین ایران را بهعنوان یک راهحل میبیند. این تفاوت نگاه، ریشه در دو نوموس متضاد دارد؛یکی فضا را از موضع بالا و از روی عرشهٔ کشتی می بیند که در آن خشکیها مانعهایی بر سر راه آزادی دریاها هستند، و دیگری فضا را از روی زین اسب یا از پشت پنجره ی قطار مینگرد که در آن، خشکیها شریانهای حیاتی تمدن اند.
در نهایت، *آنچه انتخاب میان چین و آمریکا* نامیده میشود، در حقیقت انتخاب میان دو وضعیت وجودی برای سیاست ایران است. وضعیت نخست، *بودن برای دیگری* است یعنی پذیرش نقش یک دولت مصرفکننده ی امنیت، یک واحد دریافتکنندهٔ دستور در زنجیرهٔ فرماندهی تمدن دریایی، و یک موجودیت سیاسی که بقایش مشروط به مفید بودنش برای شبکه های قدرت هژمون است. این وضعیت، به تعبیر هگلی، نوعی آگاهی ناخشنود دائمی میآفریند؛ چرا که ایران همواره در آستانه ی پذیرش هنجارهایی خواهد بود که از عمق تاریخی اش برنمیآیند. وضعیت دوم، *بودن برای خود* است، اما *نه یک خود منزوی و تنها، بلکه خودی که خود را در آینهٔ هم شکلی و هم راستایی تمدنی دیگر باز میشناسد.* پیوند با چین، ورود به یک *همآوایی تمدنی* است؛ جایی که ایران نه مجبور به تغییر هویت، که تشویق به بازیابی عمق تاریخی خود برای ایفای نقشی محوری در جهان پساآمریکایی میشود. این مسیر دشواریهای خود را دارد، اما تنها مسیری است که به *حاکمیت حقیقی* ختم میشود، حاکمیتی که صرفاً یک مفهوم حقوقی میان تهی نیست، بلکه توانایی بالفعل یک ملت برای تعریف سرنوشت خود، در سرزمین خود، و با تکیه بر شرکای انتخابی خود است. ایران نه با تقلید از مدلهای سیاسی غربی، و نه با انزوا، بلکه با پیوند عمیق و استراتژیک با هم خانوادهٔ تمدنی خشکیپایه اش میتواند از این دوگانه ی تاریخی عبور کند. اینک، دعوت من از شما این است که این تحلیل را نه یک نظر، که آغاز یک پرسشگری در نظر بگیرید
ما کدام نوموس را برای آینده ی خود میخواهیم؟ نوموسی که خاک را یک کالای بیجان و مرز را یک مانع میبیند، یا نوموسی که سرزمین را شالوده ی معنا، قدرت و کرامت میشناسد؟ پاسخ این پرسش، تکلیف همه ی مناسبات راهبردی ما را روشن خواهد کرد.
#سیاست #تمدن #تاریخ #فرهنگ
پایان./