[ آنچه میخوانید تحلیلی بر افاضات اخیر جناب ظریف است از فارین افرز و برجام تا مائو ]
نوشتن درباره ظریف و باند نفوذ، شبیه تماشای فیلمی است که بارها دیدهای؛ از قبل میدانی بازیگر بعدی چه میگوید، کجا میایستد و چه امتیازی تقدیم میکند. الگوی رفتاری اصلاحطلبان آنقدر تکراری است که دیگر لازم نیست برای هر اظهارنظرشان یادداشت جداگانه نوشت.
ظریف در سخنرانی ای که به عمد اخیرا منتشر شده حالیا که از ضبط آن مدت زیادی میگذرد، گفته است چینیها از مائو تسهتونگ تجلیل میکنند، زیرا او با مذاکره با آمریکا زمینه تبدیل چین به یک ابرقدرت را فراهم کرد و مائو با اعتماد به خود، جرئت نشستن روبهروی آمریکا و مذاکره با آن را پیدا کرد. این جمله، در ظاهر یک تحلیل راهبردی است. در باطن، اما، یک تحریف تاریخی برنامهریزیشده است که هدفش آمادهسازی ذهن افکار عمومی برای پذیرش تسلیم است.
واقعیت این است که چین در ۱۶ اکتبر ۱۹۶۴ نخستین آزمایش هستهای خود را انجام داد و در ۱۹۶۷ به بمب هیدروژنی دست یافت. سفر کیسینجر به پکن در ۱۹۷۱ و سفر نیکسون در ۱۹۷۲ رخ داد. یعنی هفت سال پس از اتمی شدن چین. مائو اول اتم ساخت، بعد مذاکره کرد. مائو اول در کره و ویتنام آمریکا را به چالش کشید و پیروز شد، بعد پای میز نشست. احمد نادری، عضو هیئت رئیسه مجلس، در واکنش به این اظهارات نوشت چین قبل از مذاکره بمب اتم داشت؛ با تحریف تاریخ نسخه تسلیم نپیچید. مائوتسهتونگ چند جنگ مهم شرق آسیا را در رقابت با آمریکا برنده شد، منجمله در کره، ویتنام و جنگهای هندوچین؛ و در آخر هم این آمریکا بود که درخواست مذاکره داد.
و اما نکتهای که تحلیلگران نزدیک به حاکمیت بر آن تأکید میکنند. پافشاری چین بر شرط پذیرش اصل چین واحد توسط واشنگتن، دقیقاً همان حلقه مفقودهای است که راهبرد چین را با راهبرد جریان غربگرای ایرانی و شعار هر توافقی بهتر از عدم توافق است، غیرقابل قیاس میکند. چینیها تا زمانی که امتیاز بنیادین را نگرفتند، تن به رابطه رسمی ندادند. ظریف اما همان اول همه امتیازها را داوطلبانه تقدیم میکند.
تفاوت چین مائو با ایران امروز، نه در دیپلماسی، بلکه در مؤلفههای عینی قدرت است. بمب اتم. چین قبل از مذاکره اتمی شد. ایران، به اصرار ظریف و همفکرانش، نهتنها اتمی نشده، بلکه قرار است هرگز سلاح هستهای نسازد را به قانون تبدیل کند. پیروزی در میدان. چین در کره و ویتنام آمریکا را به چالش کشید. ایران در ۴۷ سال گذشته، هر بار که پای میز مذاکره رفت، از موضع ضعف رفت. استقلال راهبردی. چین مائو نه به شرق وابسته بود، نه به غرب. ایران امروز، به گفته خود ظریف، باید نگاه تعاملی و متناسب با همه دنیا داشته باشد. عبارتی که در عمل به معنای وابستگی به هر طرفی است که لحظهای لبخند بزند. ظریف حتی رشد اقتصادی چین را به چند سال قبل از مرگ مائو، حدود ۱۹۷۰، نسبت میدهد. در حالی که اصلاحات اقتصادی چین از ۱۹۷۸ و پس از مرگ مائو آغاز شد و جهش اقتصادی این کشور عمدتاً با سیاست درهای باز شتاب گرفت. این یعنی ظریف یا تاریخ نمیداند، یا عامدانه آن را تحریف میکند تا نسخه شکستخورده خود را بفروشد.
[و اما مقاله فارینافرز
این مقاله، که در آن ظریف پیشنهاد تبدیل فتوای رهبر شهید به قانون را مطرح کرده، دقیقاً در همان نشریهای منتشر شده که پیشتر مستند ساخته بود بازرسیهای آژانس در برجام عملاً حکم عملیات شناسایی برای بمبافکنهای اسرائیلی را داشته است. یعنی ظریف در همان تریبونی قلم میزند که خودش میداند علیه امنیت ملی ایران استفاده شده. و این دیگر بیان اختلاف نظر سیاسی نیست. این مهندسی معکوس راهبرد دفاعی است.
تحلیلگران نزدیک به حاکمیت دقیقاً روی همین نقطه دست گذاشتهاند. ظریف با آگاهی از ماهیت فقه پویا در تشیع و امکانهای شرعی ولیفقیه برای انطباق احکام با مقتضیات زمان، تلاش کرده با تبدیل فتوای رهبر شهید به یک قانون رسمی، فرصت گریز هستهای و پاسخ متوازن ایران به ماجراجوییهای دشمنان را از کشور سلب کند. او میداند که تغییر یک فتوا بهمراتب راحتتر از درگیر شدن با بروکراسی قوانین در ایران است. اگر مخالفت جمهوری اسلامی با ساخت سلاح هستهای در مجاری قانونی کشور تصویب شود، دیگر جای نگرانی برای استفاده از فرصت گریز هستهای و تغییر رویکرد در نظام تصمیمسازی ایران باقی نخواهد ماند. مشخصاً وضعیت او در هنگام طرح این پیشنهاد از دوگانه خیانت و بلاهت خارج نیست]
و میتوان برای توضیح تمامی منظومه اعتمادسازی ظریف از سندروم خلع سلاح داوطلبانه برای جلب ترحم استفاده کرد. در این وضعیت، فرد ضعیفتر تصور میکند که اگر تمامی ظرفیتهای قدرت خود را از بین ببرد، میتواند از گزند مهاجم دور بماند و امنیت خود را حفظ کند، چراکه با نابودی این امکانات، دیگر قربانی ارزشمندی برای طرف مقابل محسوب نمیشود.
ظریف در حالی از الگوی مائو سخن میگوید که تجربه خودش با برجام دقیقاً نقطه مقابل آن است. ایران در برجام عملاً همه چیز را داد. ذخایر اورانیوم غنیشدهاش را از حدود ۱۰ هزار کیلو به سقف ۳۰۰ کیلوگرم کاهش داد، غنیسازی را از ۲۰ درصد به ۳.۶۷ درصد رساند، تعداد سانتریفیوژها را از حدود ۱۹ هزار به ۶ هزار تا کاهش داد و قلب راکتور اراک را با بتن پر کرد. حتی یک سال بعد از خروج آمریکا هم ایران به تمام تعهداتش پایبند ماند. در ازای اینهمه عقبنشینی، قرار بود تحریمها برداشته شود. اما ترامپ در ۱۸ اردیبهشت ۱۳۹۷ از برجام خارج شد و تحریمها را نهتنها بازگرداند، بلکه تشدید کرد. نتیجه چه شد. صادرات نفت به شدت کاهش یافت و شرکتهای خارجی از ترس تحریمهای ثانویه بازار ایران را ترک کردند.
اروپاییها که قرار بود جای خالی آمریکا را پر کنند، فقط حرف زدند. اینستکس را راهاندازی کردند اما در عمل هیچ دستاوردی نداشت. ظریف خودش بعدها اعتراف کرد که انتظار از اروپا برای راهاندازی اینستکس اشتباه بوده است. پس معادله روشن است. ایران همه چیز را داد، آمریکا همه چیز را آتش زد، و اروپا فقط تماشا کرد.
و اما جریان اصلاحطلب که ظریف یکی از تئوریسینهای این روزهای آن است. این جریان با وجود مشاهده عینی خصومتهای پیگیر، تحریمهای فلجکننده، ترورهای دولتی و نقض متعدد تعهدات از سوی آمریکا، همچنان در رویای واهی عصای جادویی غرب برای حل مشکلات کشور به سر میبرد. این رویکرد، دیگر نه یک استراتژی سیاسی، که به یک عشق یکطرفه بیمارگونه تبدیل شده است. نکته قابل تأمل، تناقض رفتاری این جریان در قبال دو جبهه کاملاً متفاوت است. از یک سو، در برابر آمریکا و اروپا که با دیوار تحریم، جنگ اقتصادی و حمایت از آشوبگری دشمنی خود را با تمامیت ایران به نمایش گذاشتهاند، موضعی کاملاً تسلیمطلبانه و خوشبینانه دارند. از سوی دیگر، در مقابل قدرتهای شرقی مانند چین و روسیه که در شرایط سخت بینالمللی حلقههای محاصره را بر ایران گسستهاند و به عنوان شریک راهبردی و اقتصادی ایران عمل میکنند، موضعی کاملاً منتقدانه، بدبینانه و طردکننده دارند. معیار این جریان برای تعیین دوست و دشمن چیست. اگر معیار منافع ملی باشد، منطق حکم میکند با هر کشوری که به توسعه و امنیت ایران کمک میکند تعامل سازنده داشته باشیم. اما معیار این جریان، وابستگی ایدئولوژیک به غرب است. وابستگیای که ریشههایش به دوران فتحعلیشاه قاجار برمیگردد.
ظریف در مقاله اش یک جمله کلیدی دارد. هیچیک از طرفین نمیتواند واقعاً تسلیم شود. اما او فقط یک طرف را به تسلیم تدریجی دعوت میکند. و آن طرف، ایران است. او در همان مقاله صریحاً مینویسد که هدف این مذاکرات ایجاد رابطه دوستانه نیست، بلکه فقط مدیریت و مهار اختلافات است. به عبارت دیگر، ما تسلیم میشویم، اما اسمش را میگذاریم مدیریت اختلاف. بعضی ناظران، این مقاله را تلاشی از سوی اردوگاه اصلاحطلب برای بازتعریف اهمیت سیاسی خود تفسیر کردهاند. عبدالله شهبازی، تاریخنگار، آن را مانیفست اردوگاه تکنوکرات و اصلاحطلب درون جمهوری اسلامی توصیف کرده که خروج مجدد خود به عنوان جایگزین سیاسی فرماندهان سپاه و متحدانشان را اعلام میکنند. به عبارت دیگر، اصلاحطلبان، پس از سالها سکوت و شکست، به دنبال سوژهای جدید برای بازگشت به قدرت هستند. و سوژه جدید، مائو است. مردی که بمب اتم ساخت، در میدان جنگید، و سپس مذاکره کرد.
بحث بر سر مذاکره یا عدم مذاکره نیست. بحث بر سر این است که چرا باید پیشاپیش، پیش از آنکه دشمن چیزی بخواهد، ما خودمان داوطلبانه آن را در قالب یک قانون دائمی به او تقدیم کنیم. مگر نه اینکه هنر سیاست خارجی در روزهای بحران، خریدن زمان، حفظ برگهای برنده و مبهم نگهداشتن دست است. این پیشنهادها اما دقیقاً برعکس عمل میکند. برگها را یکییکی روی میز میگذارد، رو میکند، و بعد از دشمن میخواهد لطف کند و فعلاً ما را نزند. این اسمش دیپلماسی نیست، اسمش قمار بر سر امنیت ملی است با قلمی که انگار از پشت جبهه برایمان مینویسد.
برای جواد ظریف، به عنوان شخصی که در مقاله آخرش درخواست دارد عدم ساخت سلاح هستهای را به صورت قانونی تصویب کنیم، پسندیدهتر آن بود که از آوردن مثال مائو و چین پروا میکرد. زیرا این مثال، نهتنها استدلال اورا تقویت نمیکند، بلکه آن را به سخره میگیرد. تاریخ چین مائو، تاریخ مقاومت است، نه تسلیم. تاریخ قدرت است، نه ضعف. تاریخ بمب است، نه برجام. و کسانی که سالهاست در دریای آدرسهای غلط شنا میکنند، یا غرق شدهاند، یا در توهم ساحلی هستند که هرگز وجود نداشته است.
پایان. /