
در حوزه دیزاین تجربه (Experience Design / UX)، ابزارهای اصلی ما مثل persona، journey map، task flow و سنجههای رضایت برای موقعیتهای مشخص و کارمحور ساخته شدهاند: کاربری هدفی دارد، با محصولی تعامل میکند و تجربهاش سنجیده میشود. خانه با این چارچوب جور درنمیآید. خانه محصول نیست و کاربر ندارد. ساکن دارد، مهمان دارد و مناسبات و زمان و خاطره دارد. هدف این مقاله اینه که با اتکا بر پدیدارشناسی سکونت، روانشناسی محیطی، جغرافیای انسانی، پژوهشهای فمینیستی درباره خانه، انسانشناسی اشیا و ادبیات HCI، نشان دهد چرا خانه عمیقترین و دشوارترین مسئله دیزاین تجربهست. سپس یک چارچوب تحلیلی هفتلایه برای اندیشیدن به تجربه خانه پیشنهاد میکنم. مقاله با نگاه به خانه ایرانی و چالشهای خانه هوشمند و کار از راه دور ادامه مییابد و به روششناسی و اخلاق پژوهش در فضای خصوصی ختم میشود.
کلیدواژهها: طراحی تجربه، خانه، سکونت، پدیدارشناسی، امنیت وجودی، خانه هوشمند، معماری ایرانی
دیزاینرهای تجربه معمولا از لحظهها حرف میزنند: لحظه ورود به اپلیکیشن، لحظه پرداخت، لحظه خطا. خانه اما بیشتر از جنس زمینهست تا لحظه. تجربه خانه یک رویداد نیست، بستریست که رویدادها در آن رخ میدهند. اغلب آن را نمیبینیم، چون بخش بزرگی از کارکردش همین نامرئی بودن است. تازه وقتی چیزی میشکند، یعنی لوله میترکد، برق میرود یا اجارهنامه تمام میشود، خانه بهعنوان مسئله پدیدار میشود.
این نکته دلیل اول جدی گرفتن خانه در دیزاین تجربهست. دلیل دوم عملی است؛ صنعت فناوری در دو دهه اخیر بیش از پیش به خانه وارد شده است. دستیارهای صوتی، حسگرها، دوربینهای در ورودی، تلویزیونهای متصل و پلتفرمهای اجاره کوتاهمدت همگی در حوزهای فعالیت میکنند که پیش از این تنها با معماری، خانواده و فرهنگ تنظیم میشد. دلیل سوم مفهومی است؛ خانه مثال بارز چیزی است که دیویی (۱۹۳۴) تجربه مینامید، یعنی جریان پیوستهای از کنش و دریافت که در آن کنشگر و محیط از هم جدا نیستند.
پرسش محوری مقاله این است:
اگر خانه را نه کالا و نه فضای فیزیکی بلکه تجربه زیسته و پیوسته سکونت بدانیم، دیزاین برای آن چه معنایی دارد؟
برای پاسخ، مسیر زیر را میرویم: نخست وجوه زبانی و مفهومی خانه، سپس سنت پدیدارشناختی، بعد یافتههای علوم اجتماعی و روانشناسی محیطی، آنگاه محدودیتهای چارچوبهای رایج UX، و در نهایت چارچوب پیشنهادی و کاربردهای آن.
در انگلیسی سه واژه house، home و dwelling سه لایه معنایی متفاوت دارند: کالبد فیزیکی، معنای عاطفی و اجتماعی، و کنش سکونت. ریبچینسکی (۱۹۸۶) در تاریخ مفهومی home نشان میدهد که آنچه امروز راحتی خانگی مینامیم، ایدهای تاریخیست که بهتدریج در اروپای مدرن، بهویژه در هلند سده هفدهم، شکل گرفت. ارزشهایی چون خلوت، صمیمیت و آسایش پیشتر به این معنا مرکز خانه نبودند. پس خانه یک مفهوم ثابت و جهانشمول نیست و ساختهای فرهنگی و تاریخی است. راپاپورت (۱۹۶۹, ۱۹۹۵) هم استدلال میکند که home را نمیتوان صرفاً با ویژگیهای کالبدی تعریف کرد و باید آن را نظامی از محیط، مردم، فرهنگ و آیین دید.
فارسی ظرافتهایی دارد که شایستهست در بحث خانه دیده شود. توضیحات ریشهشناختی زیر تفسیرهای مفهومیاند و جای پژوهش واژهشناختی تخصصی را نمیگیرند.
خانه: هم ساختمان است، هم خانواده و تبار (خاندان، خانواده).
خانمان: در «بیخانمان» میبینیم که فقدان خانه تنها فقدان سقف نیست و فقدان سامان و پشتوانه اجتماعی هم هست. این دقیقاً همان تمایزی است که سامرویل (۱۹۹۲) در عنوان مقالهاش میان بیسقف بودن و بیریشگی برجسته میکند.
مسکن: از ریشه عربی «سکن» به معنای آرامش و سکون. آیه ۸۰ سوره نحل خانهها را سَکَن مینامد، جایی که آدمی در آن آرام میگیرد. مسکن در این معنا عملکردی آرامبخش است، نه صرفاً واحد ساختمانی.
منزل: جای فرود آمدن. در سنت عرفانی منزل ایستگاه سلوک است؛ مثلا منازلالسائرین خواجه عبدالله انصاری، یعنی خانه هم میتواند منزلگاه باشد و هم مقصد.
کاشانه و آشیانه: واژههایی با بار عاطفی، نزدیکتر به home تا «house.
از این تنوع نتیجه میگیرم که در فارسی هم خانه از بنا فراتر میرود: سکون است، نسب است و مسیر است.
فروید (۱۹۱۹) در مقاله امر نامأنوس به ظرافتی زبانی اشاره میکند: واژه آلمانی heimlich هم به معنای خانگی و مأنوس است و هم پنهان و مخفی و unheimlich نامأنوس، هراسآور از همین ریشه میآید. ویدلر (۱۹۹۲) این بینش را به معماری مدرن بسط میدهد و نشان میدهد که تجربه ناخانگی (unhomely) همیشه سایه تجربه خانهست. این نکته بعدتر برای فناوریهای خانگی اهمیت پیدا میکند: خانهای که ببیند و بشنود و ثبت کند، از مأنوس به نامأنوس میلغزد.
هایدگر در سخنرانی معروف ساختن، سکنی گزیدن، اندیشیدن (۱۹۵۱) ترتیب معمول را وارونه میکند. ما نه چون ساختهایم سکونت میکنیم، بلکه چون سکونت میکنیم میسازیم. او با ریشهشناسی آلمانی نشان میدهد که bauen (ساختن) در اصل به معنای wohnen (سکونت کردن) بوده و سکونت شیوه بنیادین بودن آدمی بر زمین است. سکونت نزد او به معنای آرام گرفتن، پاس داشتن و در محضر چهارگانه زمین، آسمان، خدایان، فانیان بودن است. پل، نمونه معروف او، فضایی را نه از پیشموجود بلکه با گردآوردن چهارگانه، به مکان بدل میکند.
نکته مهم برای دیزاین این است که هایدگر بحران مسکن را بحران کمبود واحد نمیداند. به تعبیر او، رنج واقعی سکونت آن است که آدمیان همواره باید ماهیت سکونت را دوباره بیاموزند. این جمله امروز که عرضه مسکن و تجربه سکونت را جدا فکر میکنیم، هنوز تکاندهنده است.
در قلمرو تعامل انسان و رایانه، وینوگراد و فلورس (۱۹۸۶) با تکیه بر هایدگر مفهوم در دستبودگی و گسست را وارد دیزاین کردند: ابزار خوب از آگاهی ما کنار میرود و تنها هنگام خرابی به صورت شیء ظاهر میشود. این توصیف برای خانه دقیقا صادق است و دیزاین که خانه را مثل رابط کاربری برجسته میکند، با ذات آن در تضادست.
باشلار در بوطیقای فضا (۱۹۵۸) خانه را از دید تخیل و رویاپردازی مینگرد. او توپوآنالیز را پیشنهاد میکند: مطالعه نظاممند جاهایی که در آنها خاطره و خیال ساکن شدهاند. خانه در نظر او مأمن رویاپردازی است و هر گوشه، کشو، صندوقچه، زیرزمین و اتاق زیر شیروانی کارکرد روانی خود را دارد. قطبیت عمودی خانه سقف/ عقل، زیرزمین/ ناخودآگاه و مفاهیمی چون لانه و صدف نشان میدهند که تجربه خانه هرگز تابع کارکرد نیست. باشلار با نگاه سادهگرایانه ماشین سکونت (لو کوربوزیه, ۱۹۲۳) مرزبندی روشن دارد.
نوربرگ-شولتس (۱۹۸۰, ۱۹۸۵) سکونت را دو کنش همزمان میداند: جهتیابی و همهویتشدن. مفهوم روح مکان (genius loci) او تلاشی برای فهم این است که چرا مکانها شخصیت دارند. انتقادها به او هم کم نیست: از تمایل به ذاتگرایی گرفته تا نگاه نوستالژیک.
پالاسما (۱۹۹۶) با تمرکز بر حواس، به چشممحوری معماری مدرن حمله میکند و لمس، بو، صدا و حرارت را برای تجربه سکونت اساسی میداند. مقاله هویت، صمیمیت و اقامتگاه: یادداشتهایی بر پدیدارشناسی خانه (۲۰۰۵) مستقیماً به خانه میپردازد و آن را حاصل انباشت لایههای خاطره، بدن و آیین میداند.
توآن (۱۹۷۷) در فضا و مکان تمایز مشهوری میگذارد: فضا انتزاعی و گشوده است و مکان فضایی است که با تجربه و ارزشگذاری انسانی شده و در آن درنگ ممکن است. در نگاه او، ما به مکان دلبستهایم و به فضا اشتیاق داریم. رلف (۱۹۷۶) از درونبودگی وجودی در برابر بیمکانی میگوید و اینگولد (۱۹۹۵) مفهوم نامکان را برای فرودگاهها و بزرگراهها به کار میبرد.
اینگولد (۲۰۰۰) با دیدگاه سکونت استدلال میکند که آدمیان محیط را نخست دیزاین و سپس اشغال نمیکنند، بلکه در جریان زندگی روزمره و مهارتورزی آن را میسازند. این نگاه با ادعای مهم UX که کاربر از پیشساختهها استفاده میکند تفاوت بنیادین دارد.
سنت پدیدارشناختی را باید در کنار نقدهایش خواند:
- یانگ (۱۹۹۷) نشان میدهد که ستایش هایدگری از خانه، کار نامرئی مراقبت و نگهداری را که عمدتا بر دوش زنان بوده، نادیده میگیرد. خانه برای همه به یک اندازه پناهگاه نیست.
- هوکس (۱۹۹۰) در خانه و کاشانه؛ خانه را برای سیاهپوستان امریکایی سنگر مقاومت میبیند، یعنی فضایی که در آن کرامتی که جامعه انکار میکند بازسازی میشود.
- مسی (۱۹۹۱، ۱۹۹۴) میگوید مکانها مرزبندیشدهٔ بسته و ایستا نیستند و از پیوندهای فراتر از خود ساخته میشوند.
- لویناس (۱۹۶۹) خانه را شرط پذیرایی از دیگری میداند: من نخست باید درونبودگی داشته باشم تا بتوانم میزبان باشم. دریدا (۲۰۰۰) این بحث را به مهماننوازی بسط میدهد و تنش میان مهماننوازی مشروط و مطلق را برجسته میکند.
- بویم (۲۰۰۱) میان نوستالژی بازسازنده و نوستالژی تأملیتمایز میگذارد. این تمایز برای دیزاین برای مهاجران بسیار کاربردی است.
از این جدال یک اصل دیزاین درمیآید: هر تعریف واحد از خانه خوب احتمالا از موقعیت اجتماعی گویندهاش نیز حرف میزند.
هیوارد (۱۹۷۵) خانه را از چهار زاویه (بهعنوان بستر فیزیکی، مکان دلبستگی، خاستگاه اجتماعی و…) تحلیل کرد.
سیکساسمیت (۱۹۸۶) در پژوهشی تجربی سه دسته معنا شناسایی کرد: خانه شخصی (خودِ فرد و هویت)، خانه اجتماعی (روابط و میزبانی) و خانه فیزیکی (کالبد و کارکرد).
دسپرس (۱۹۹۱) با مرور ادبیات، ده مضمون کلیدی از خانه استخراج کرد، از جمله امنیت و کنترل، تداوم و ثبات، مرکز فعالیتها، پناه از دنیای بیرون و بازتاب ارزشهای فردی.
سامرویل (۱۹۹۲) شاخصهایی چون سرپناه، کانون، دل، خلوت، ریشه و اقامتگاه را برای فهم معنای خانه و بیخانمانی پیشنهاد کرد.
نتیجه کلی این ادبیات یک چندلایگی است. خانه هم کالبد است و هم رابطه و هم هویت و هم کنترل.
مفهوم امنیت وجودی که ریشه درلینگ (۱۹۶۰) دارد وگیدنز (۱۹۹۱) آن را به جامعهشناسی آورد، به اعتماد ما به تداوم خود و جهان اطرافمان اشاره دارد. دوپویی و تورنز (۱۹۹۸) نشان دادند که خانه، بهویژه از راه ثبات، کنترل بر فضا، رویههای روزمره و پشت درِ بسته، بستر مهمی برای این امنیت است. پیامد مهم برای طراحی این است که تغییرات ناخواسته و خارج از کنترل ساکن در محیط خانگی چه به دست مالک باشد چه به دست یک بهروزرسانی نرمافزاری میتواند احساس امنیت وجودی را تضعیف کند.
سیکسزنتمیهالی و روچبرگ-هالتون (۱۹۸۱) در مطالعهای بر ۸۲ خانواده شیکاگویی از سه نسل نشان دادند که اشیای خانگی صرفا ابزار نیستند و نمادهای خانگی هستند که خود را از طریق آنها تعریف و مرتب میکنیم. آنها اشیایی را که مردم دوست داشتند بر پایه مضمونهایی چون ارتباط با خاطره و خویشاوندی و هویت دستهبندی کردند. کوپر مارکوس (۱۹۹۵) خانه را آینه خود مینامد و از منظر روانشناسی یونگی به آن مینگرد. ترکل (۲۰۰۷) اشیای برانگیزنده را برجسته میکند، یعنی چیزهایی که همزمان میاندیشیم و احساس میکنیم. میلر (۲۰۰۸) در مطالعهای قومنگارانه بر ساکنان یک کوچه در لندن نشان میدهد که تنها یک اتاق پر از چیز نیست و هر کدام زندگینامهای دارد.
داگلاس (۱۹۹۱) در مقاله ایده خانه: نوعی فضا استدلال میکند که خانه پیش از هر چیز الگویی برای سازماندهی زمان و فضاست. خانه لزوما ساختمان نیست و مجموعهای از نظمها و تکرارهاست که آینده را قابل پیشبینی میکند. این نگاه با پژوهشهای شاو (۲۰۰۳) درباره هنجارهای راحتی، پاکیزگی و آسانی و مفهوم کنشهای اجتماعی (شوو، پانتزار و واتسون، ۲۰۱۲) همخوان است.
مفهوم دلبستگی به مکان از لو و آلتمن (۱۹۹۲) و مرور جامع لویتسکا (۲۰۱۱) تا توان (۱۹۷۴) در مکاندوستی به گونهای دنبال شدهست. یافته کلی این است که دلبستگی از ترکیب زمان، خاطره، روابط اجتماعی و اختیار بر محیط تغذیه میشود. هیچکدام از اینها را نمیتوان تحویل داد، زیرا فقط رشد میکنند.
استاندارد ایزو ۹۲۴۱-۲۱۰ تجربه کاربر را ادراکها و پاسخهای فرد ناشی از استفاده یا انتظار استفاده از یک سیستم، محصول یا خدمت تعریف میکند. مرور لو و همکاران (۲۰۰۹) نشان داد که پژوهشگران و مجریان درباره این تعریف اتفاقنظر ندارند. هاسنزال و تراکتینسکی (۲۰۰۶) UX را چیزی فراتر از قابلیتاستفاده میدانند که همزمان جنبههای عاطفی و معنایی را در بر میگیرد. نورمن (۲۰۰۴) سه سطح پردازش را مطرح میکند: غریزی، رفتاری و بازتابی . هاسنزال (۲۰۱۰) میان هدفهای انجامدادن و هدفهای بودن تمایز میگذارد و میگوید تجربه خوب برای بودن دیزاین میشود.
دیویی (۱۹۳۴) میان تجربه بهعنوان جریان پیوسته و یک تجربه که آغاز، اوج و تکمیل دارد، فرق میگذارد. فورلیزی و باتاربی (۲۰۰۴) این را با سه گونه تجربه زیرپوستی، شناختی و روایی و همتجربگی دنبال کردند.مک کارتی و رایت (۲۰۰۴) در فناوری به عنوان تجربه بر زندگی احساسشده و چهار رشته ترکیبی، حسی، عاطفی، زمانی-مکانی تکیه دارند. باتاربی و کاسکینن (۲۰۰۵) نشان میدهند که بسیاری از تجربهها اجتماعی و مشارکتیاند.
از این ادبیات سه نتیجه میگیرم که برای خانه بسیار مهماند:
۱. تجربه خانه بیشتر جریان است تا یک تجربه. بهندرت اوج و تکمیل دارد و عمدتا استمرار است.
۲. تجربه خانه همتجربگی است. کمتر چیزی در خانه تکنفره است، حتی وقتی تنها هستیم.
۳. تجربه خانه اغلب در دستبودگی است: نامرئی میماند تا وقتی که گسست رخ دهد.
پاین و گیلمور (۱۹۹۸) از اقتصاد تجربه میگویند که در آن کسبوکارها تجربهها را صحنهآرایی میکنند. این منطق برای خانه دوپهلوست. از یک سو ایر بیانبی و صنعت مسکن شعارهایی مثل هرجا تعلق داشته باش را بهکار میبرند. از سوی دیگر خانهای که برای نمایش عکس، رسانه اجتماعی، اجاره دیزاین شود، رفتهرفته به صحنه بدل میشود و کاربردش از زیستن به نمایش دادن میلغزد. کولومینا (۱۹۹۴) نشان میدهد که معماری مدرن از ابتدا با رسانه و نمایش درآمیخته بود و مرز خصوصی/عمومی در خانه مدرن مبهم شد. دیزاین تجربه باید در برابر وسوسه خانه بهمثابه محتوا هشیار باشد.
چارچوبهای رایج UX به سه دلیل برای خانه کافی نیستند:
واحد تحلیل: کاربر فردی در برابر خانوار با روابط قدرت و مراقبت.
افق زمانی: جلسه استفاده در برابر سالها و نسلها.
هدف دیزاین: تسهیل وظیفه در برابر شکوفایی سکونت.
توضیح روششناختی: لایههای زیر ترکیب و ساختاردهی من از ادبیات بالاست، نه نظریهای موجود در یک منبع واحد. ارجاعها نشان میدهند هر لایه بر چه مبنایی استوار است.
خانه پایگاه امنیت وجودی است (لینگ، ۱۹۶۰؛ گیدنز، ۱۹۹۱؛ دوپویی و تورنز، ۱۹۹۸). این امنیت از سه چیز تغذیه میشود: پیشبینیپذیری، اختیار و قابلیت بازگشت. تجربه خانه خوب یعنی ساکن بداند چه چیزی چرا و چهگونه کار میکند و بتواند آن را تغییر دهد یا لغو کند.
پرسشهای دیزاین: این دیزاین در کدام وضعیت کنترل را از ساکن میگیرد؟ اگر چیزی خراب شود، ساکن چه اختیاری دارد؟ آیا تغییرات بیاطلاع ثبات خانه را تهدید میکند؟ بحث قدیمی حق تصاحب برای مستأجران هم اینجا مهم است: کسی که نتواند دیوارش را رنگ کند، خانهاش را کامل نمیداند.
خانه سلسلهمراتبی از عمومی تا خصوصی است. الکساندر و همکاران (۱۹۷۷) این را در الگوهای گذار ورودی و گرادیان صمیمیت صورتبندی کردند. هیلیر و هنسون (۱۹۸۴) با نحو فضا و مفهوم عمق در گرافهای دسترسی نشان دادند که چیدمان فضا مناسبات اجتماعی را رمزگذاری میکند. اوانز (۱۹۷۸) نشان میدهد که حتی راهرو، درگاه و در چگونه تاریخ خلوت را ساختهاند. در سطح فلسفی،لویناس (۱۹۶۹) و دریدا (۲۰۰۰) آستانه را جایگاه میزبانی و مهمانپذیری میدانند.
آستانه فقط مرز نیست و یک کنش است: صدا، مکث، ایما و آیین. بیمن (۱۹۸۶) درباره تعارف در ایران، که بخش بزرگی از آن بر آستانه رخ میدهد، نشان میدهد که مذاکره ورود چهقدر آیینی است.
پرسشهای دیزاین: چه کسی میتواند تا کجا وارد شود و چگونه؟ آیا سطوح میانی وجود دارند (مهمان، همسایه، پیک، خدمتکار)؟ آیا فناوری این گرادیان را میشکند، مثلاً با زنگ تصویری که هر رهگذر را ضبط میکند؟
زومتور (۲۰۰۶) در استمفر از نُه عامل صحبت میکند، از جمله صدای فضا، دمای فضا، اشیای پیرامون، سطوح صمیمیت و نور بر اشیا. بومه (۱۹۹۳) اتمسفر را مفهوم بنیادین زیباییشناسی نو میداند، یعنی چیزی میان سوژه و ابژه. پالاسما (۱۹۹۶) بر لمس و صدا و بو تأکید دارد و هشونگ (۱۹۷۹) در لذت حرارتی در معماری نشان میدهد که گرما و سرما بهمثابه تجربه، نه صرفا مشخصه فنی، تجربه خانه را میسازند.
روانشناسی محیطی نیز شواهدی دارد: اولریش (۱۹۸۴) نشان داد نمای پنجره بر بهبود بیماران مؤثر است، کاپلان و کاپلان (۱۹۸۹) از بازیابی توجه میگویند و اپلتون (۱۹۷۵) نظریه چشمانداز-پناه را مطرح کرد. الکساندر و همکاران (۱۹۷۷) الگوهای نور از دو طرف در هر اتاق و جای پنجره و طاقچهها را به همین دلایل پیشنهاد دادند.
پرسشهای دیزاین: تجربه صدا، نور، بو، دما و لمس چگونه است؟ آیا دیزاین به صفحه تقلیل یافته است؟ آیا پس از دیزاین، سطحهای خانگی به «سطحهای نمایش» بدل شدهاند؟
خانهای که کامل تحویل داده شود، خانه نیست. سیکسزنتمیهالی، روچبرگ-هالتون و کوپر مارکوس نشان میدهند که ساکنان با اشیا و جابهجاییها خود را در خانه ثبت میکنند. الکساندر و همکاران (۱۹۷۷) الگوی «چیزهایی از زندگی خودت» (۲۵۳) را پیشنهاد کردند. هابراکن در پشتیبانیها استدلال کرد که ساختار پایدار را باید از پرشدن به دست ساکن جدا کرد. برند (۱۹۹۴) در ساختمانها چگونه میآموزند؟ لایههای برشی (سایت، ساختار، پوسته، خدمات، برنامهریزی فضا، عناصر/اشیاء) را معرفی کرد: لایههای مختلف ساختمان با سرعتهای متفاوت تغییر میکنند و طراحی باید این تفاوت را بپذیرد. رادن و بنفورد (۲۰۰۳) همین ایده را برای دیزاین محیطهای خانگی فراگیر به کار بردند.
پرسشهای دیزاین: ساکن کجا میتواند تغییر دهد، بیآنکه مجبور به پشتیبانی فنی یا اجازه باشد؟ آیا محصول اجازه ناتمامی و ناهمواری و ردپای شخصی را میدهد یا همهچیز را یکدست و نمایشگاهی میکند؟
داگلاس خانه را نظامی برای نظمدهی به زمان میداند. لوفور ریتمآنالیز را پیشنهاد میکند، یعنی خوانش زندگی روزمره از راه تکرارها و چرخهها. شاو نشان میدهد که هنجارهای راحتی در طول زمان دگرگون میشوند.
در فرهنگ ایرانی، خانهتکانی پیش از نوروز نمونه روشن آیین بازتنظیم خانه با چرخهٔ سال است. خانههای حیاطدار ایرانی هم میان «تابستاننشین» و «زمستاننشین» فصلی جابهجا میشدند (معماریان و براون). یعنی خانه با تقویم و بدن ساکنان همریتم بود.
بعد دیگر، مراقبت و تعمیر است. جکسون در بازاندیشی تعمیر استدلال میکند که نگهداری و ترمیم، نه نوآوری، بخش عمدهٔ زندگی فناورانه است. وینسل و راسل هم نقدی مشابه دارند. خانهای که قابل تعمیر و فهمیدن نباشد، در برابر گسست، ساکن را بیدفاع میگذارد.
پرسشهای دیزاین: این طراحی با چه ریتمهایی (روز، هفته، سال، عمر) همخوان است؟ در برابر خرابی، ساکن چه میتواند بکند؟ آیا عمر محصول با عمر خانه همخوان است؟
خانه محل زندگی چند نفر با نیازها و قدرتهای نابرابر است. یانگ (۱۹۹۷) هشدار میدهد که ارزشگذاری خانه بدون توجه به کار مراقبتی عمدتا زنانه میتواند به ایدئولوژی بدل شود. هایدن (۱۹۸۱) تاریخ دیزاینهای فمینیستی برای بازسازی کار خانگی را روایت میکند. بل و کی (۲۰۰۲) در مانیفست آشپزخانه انتقاد میکنند که دیزاین فناوری برای خانه، آشپزخانه را کارآمد و سریع میخواهد، اما آشپزخانههای واقعی پر از مراقبت، لذت و بداههاند. استرنجرز و نیکولز (۲۰۱۸) و استرنجرز (۲۰۱۳) نشان میدهند که فناوریهای هوشمند خانگی اغلب کار فناورانه را بر دوش همان کسانی میگذارند که پیشتر کار خانه را میکردند.
برای مهاجران و جابهجاشدگان، خانه مسئله ساختن دوباره خانه در محیط جدید است(احمد، ۱۹۹۹؛ بوکانی، ۲۰۱۷). بلانت و داولینگ (۲۰۰۶) خانه را هم مادی و هم خیالی میبینند و بهویژه بر ناهمترازی میان این دو تأکید دارند.
پرسشهای دیزاین: در این خانه چه کسی کاربر و چه کسی مدیر سیستم است؟ چه کاری نامرئی میماند؟ کودک، سالمند، مهمان، مستأجر و مهاجر چه جایگاهی دارند؟
وایزر (۱۹۹۱) و وایزر و براون (۱۹۹۶) از فناوری آرام گفتند: فناوری که در حاشیه توجه بماند و بتواند به مرکز بیاید. تولمی و همکاران (۲۰۰۲) در محاسبه غیرقابلتوجه نشان دادند که عادات خانگی در کارهای روزمره نامحسوس رخ میدهند و فناوری نباید این را برهم زند. گاور و همکاران (۲۰۰۳) ابهام را منبع دیزاین میدانند و نه کاستی، یعنی خانه اجازه میدهد معنای اشیا تفسیرپذیر بماند.
در سوی دیگر، زوبوف (۲۰۱۹) هشدار میدهد که خانه به منبع استخراج دادههای رفتاری بدل میشود. مرور ویلسون و همکاران ۲۰۱۵) نشان میدهد که پژوهشهای خانه هوشمند اغلب بر فناوری متمرکزند و کمتر به ساکنان توجه دارند. ویدلر (۱۹۹۲) و فروید (۱۹۱۹) به ما یادآوری میکنند که خانهٔ تحتنظر ممکن است نامأنوس شود.
پرسشهای دیزاین: دادهای که این محصول از خانه میگیرد چیست و چه کسی صاحب آن است؟ آیا ساکن میتواند خاموش کند؟ آیا مهمان میداند؟ آیا محصول به توجه دستدرازی میکند؟
۱. امنیت وجودی | کنترل، ثبات، بازگشتپذیری | لینگ؛ گیدنز؛ دوپویی و تورنز |
۲. آستانه | گرادیان صمیمیت، مهمانپذیری | الکساندر؛ هیلیِر و هنسون؛ لویناس؛ دریدا |
۳. حواس و اتمسفر | نور، صدا، گرما، بو | زومثور بومه; پالاسما; هشونگ |
۴. تصاحب و ناتمامی | ردپا، شخصیسازی، انعطاف | چیکسنتمیهایی؛ هابراکن نام تجاری |
۵. زمان و تعمیر | ریتم، آیین، نگهداری | داگلاس؛ لوفِور؛ شاو؛ جکسون |
۶. مناسبات و عدالت | کار نامرئی، جنسیت، مهاجرت | یانگ؛ هایدن؛ هوکس؛ استرنجرز |
۷. خلوت و داده | فناوری آرام، نظارت | ویزر و براون; تولمی؛ زوبوف |
---
این بخش بهجای «الگوی ایدهآل»، نمونهای برای دیدن لایههای بالا در یک سنت مشخص است. خانهٔ سنتی حیاطمرکزی ایران را نباید بهصورت کلیشهای «تطبیق با اقلیم» خلاصه کرد. Memarian & Brown (2003) نشان میدهند که اقلیم، فرهنگ و دین در آن درهم تنیدهاند. Ardalan & Bakhtiar (1973) حیاط را در چارچوب نگاه صوفیانه به مرکز و وحدت تفسیر میکنند. برای خوانش گونهشناختی، اثر معماریان (۱۳۷۵؟) مرجعی فارسی است.
با لایههای این مقاله میتوان چند مشاهده را بازخوانی کرد. این مشاهدهها تفسیر نویسندهاند و ادعای اثباتشده نیستند:
آستانه: هشتی و دالان با ورودیای که دید مستقیم به درون را میشکند، گرادیان صمیمیت را در کالبد پیاده میکنند و با بیرونی و اندرونی، مهمان را در سطوح متفاوت میپذیرند. توصیف شدهست که در بسیاری از خانهها دو کوبه در با صدای متفاوت، پیش از باز شدن در، اطلاعاتی درباره آمدن میدادند. آستانه یک رابط شنیداری هم بود.
انعطاف: اتاقها اغلب کارکرد ثابت نداشتند. رختخواب صبح جمع میشد و سفره پهن میشد. ثبات در ساختار بود و ناتمامی در استفاده، همان چیزی کُههابراکن (۱۹۷۲) و برند (۱۹۹۴) توصیه میکنند.
اتمسفر و زمان: حوض، گیاه، ارسی با شیشههای رنگی، سایههای حیاط و جابهجایی فصلی، تجربه حسی و حرارتی را ساخته بودند (هشونگ, ۱۹۷۹).
آیین: «تعارف» (بیمن، ۱۹۸۶)، خانهتکانی و سفره نوروزی از راه آیین، خانه را با زمان اجتماعی پیوند میدادند.
امروز بخش بزرگی از ساکنان شهری در آپارتمان زندگی میکنند. تغییر از حیاط مرکزی به آپارتمان، لایههای آستانه، حواس و انعطاف را دگرگون کرده است. این را بهعنوان مسئله پژوهشی میبینم: کدام لایهها در آپارتمان از دست رفتهاند و کدام به شیوه دیگری بازتولید شدهاند مثلاً بالکن، راهپله و لابی بهجای حیاط و هشتی؟. پاسخ نیازمند پژوهش میدانیست و در این مقاله فقط طرح مسئله میشود. هیچیک از اینها به معنای بازگشت به گذشته نیست. بویم (۲۰۰۱) هشدار میدهد که نوستالژی بازسازنده بهسادگی به کلیشه میرسد.
لاکاف و جانسون (۱۹۸۰) نشان دادند که استعارهها ساختار فهم ما را میسازند. صفحه خانه، دکمه خانه و محصولاتی که نام home بر خود میگذارند، از صمیمیت و امنیت خانه وام میگیرند. اما وامگیری استعاری تعهد نمیآورد. اگر محصولی خانه مینامد ولی داده جمع میکند و سطح کنترل ساکن را کم میکند، شکاف میان استعاره و واقعیت ایجاد میشود.
هارپر (۲۰۰۳) در کتاب درون خانه هوشمند مجموعهای از پژوهشها را گرد آورد که بر زندگی واقعی خانه در برابر رویای خودکارسازی تأکید دارند. ویلسون و همکاران (۲۰۱۵) در مرور نظاممند نشان دادند که مشکلات ثابتی تکرار میشوند: پیچیدگی نصب و نگهداری، ناسازگاری با عادتها، مسائل اعتماد و خلوت، و توزیع نابرابر کار فنی. استرنجرز (۲۰۱۳) این را به رویای آرمانشهری ربط میدهد که ساکن را مصرفکننده بهینه فرض میکند. رادن و بنفورد (۲۰۰۳) پیشنهاد کردند فناوری خانگی با لایههای برشی ساختمان هماهنگ شود، نه اینکه همه را با هم ریدیزاین کند.
نیپرت-انگ (۱۹۹۶) و اشفورث و همکاران (۲۰۰۰) مرز میان کار و خانه را با نظریه تفکیک/یکپارچگی بررسی کردند: مردم از راهبردهای مختلفی برای مرزبندی استفاده میکنند. کار از راه دور این مرز را فرسوده است. از دید این مقاله، این یعنی لایه آستانه و لایه زمان دچار فشارند: کار وارد اتاق خواب شده و ریتم کاری بر ریتم خانگی سوار شده است. دیزاین ابزار کار برای خانه باید بپرسد که چگونه مرزها را قابلمذاکره بگذارد.
ویلیس (۲۰۰۶) دیزاین هستیشناختی را مطرح میکند: دیزاین، جهانی را میسازد که ما در آن زندگی میکنیم و خود ما را هم میسازد. اسکوبار (۲۰۱۸) در دیزاینهایی برای پلوریورس (جهانهای متعدد) به دیزاین برای خودمختاری میرسد، یعنی دیزاین که جوامع را قادر میسازد جهانهای خود را بسازند. دان و رابی (۲۰۱۳) دیزاین نظری و پرسشگر را پیشنهاد میکنند. این نگاه برای خانه معنی روشنی دارد: دیراینر تجربه بهجای تحویل تجربه خانه، باید شرایط ساختن آن را فراهم کند.
پژوهش درباره خانه هم روش میخواهد و هم ملاحظات اخلاقی خاص.
روشها: گاور و همکاران (۱۹۹۹) کاوشگرهای فرهنگی را برای ورود به زندگی خانگی بدون ادعای عینیت مطرح کردند. کوزنباخ (۱۰۰۳) روش همراهی را برای مصاحبه در حین حرکت پیشنهاد کرد. پینک (۲۰۰۴, ۲۰۰۹) از قومنگاری حسی و مطالعهٔ اشیای خانگی بهره میبرد. میلر (۲۰۰۱, ۲۰۰۸) نمونههای درخشانی از قومنگاری خانه است. ابزارهایی چون تور خانه، عکسبرانگیزی، دفتر خاطرات و مصاحبه با اشیا در این چارچوب معنا پیدا میکنند.
اخلاق:
ورود به خانه ورود به قلمرو خلوت است. رضایت باید مستمر و قابللغو باشد، نه تنها امضای اولیه.
در خانوارهای چندنفره، رضایت یک نفر رضایت همه نیست و بین والدین و فرزندان یا زوجها ممکنه تفاوت قدرت باشد.
عکس و ویدیوی خانه اطلاعات حساس درباره وضع اقتصادی، سلامت، مذهب و روابط را افشا میکند.
ممکنه پژوهش خودش «آستانه» را جابهجا کند و رفتار ساکنان را تغییر دهد.
۱. خانه فقط کالبد نیست و کنش سکونتست؛ سکونت بر ساختن مقدم است (هایدگر, ۱۹۷۱).
۲. خانه چندلایه است: شخصی، اجتماعی و فیزیکی (سیکساسمیت, ۱۹۸۶)؛ و سنجههای آن نیز چندگانهاند (دسپریس, ۱۹۹۱; سامرویل, ۱۹۹۲).
۳. تجربه خانه بیش از آنکه «رویداد» باشد «بستر» است و در حالت عادی نامرئی میماند ( وینگراد و فلورس, ۱۹۸۶).
۴. خانه همه را به یک اندازه امن نیست و تعریفهای آرمانی آن اغلب اقتدار یا جنسیت خاصی را پنهان میکنند (یونگ, ۱۹۹۷; هوکس, ۱۹۹۰).
۵. هفت لایه پیشنهادی امنیت وجودی، آستانه، حواس، تصاحب، زمان و تعمیر، مناسبات و عدالت، خلوت و داده میتوانند بهعنوان عدسی تحلیلی برای دیزاین و ارزیابی محصولات و خدمات خانگی به کار روند.
۶. فناوری خانگی برای موفقیت باید آرام، قابلتعمیر، ناتمامگذار و آستانهدار باشد.
برای دیزاینرها عملیترین نتیجه شاید این پرسشها باشد که پیش از هر پروژه خانگی بپرسیم:
این دیزاین چه چیزی را از ساکن میگیرد و چه چیزی میدهد؟
چه کسی در این خانه دیده نمیشود؟
اگر این محصول فردا خاموش شود، خانه چه میشود؟
این دیزاین به ساکن اجازهٔ ناتمام ماندن میدهد؟
هایدگر نوشته بود که بحران واقعی سکونت، نبود خانه نیست. شاید بحران واقعی دیزاین خانه هم این باشد که فراموش کنیم خانه را نمیسازیم، در آن زندگی میکنیم.
Bachelard, G. (1994). The Poetics of Space (M. Jolas, Trans.). Beacon Press. (Original work published 1958)
Böhme, G. (1993). Atmosphere as the fundamental concept of a new aesthetics. Thesis Eleven, 36(1), 113–126.
Derrida, J., & Dufourmantelle, A. (2000). Of Hospitality (R. Bowlby, Trans.). Stanford University Press.
Freud, S. (1919/1955). The "uncanny". In The Standard Edition of the Complete Psychological Works of Sigmund Freud (Vol. 17). Hogarth Press.
Heidegger, M. (1971). Building dwelling thinking. In Poetry, Language, Thought (A. Hofstadter, Trans., pp. 143–161). Harper & Row. (Lecture delivered 1951)
Ingold, T. (2000). The Perception of the Environment: Essays on Livelihood, Dwelling and Skill. Routledge.
Levinas, E. (1969). Totality and Infinity (A. Lingis, Trans.). Duquesne University Press.
Norberg-Schulz, C. (1980). Genius Loci: Towards a Phenomenology of Architecture. Rizzoli.
Norberg-Schulz, C. (1985). The Concept of Dwelling: On the Way to Figurative Architecture. Electa/Rizzoli.
Pallasmaa, J. (1996). The Eyes of the Skin: Architecture and the Senses. Academy Editions.
Pallasmaa, J. (2005). Encounters: Architectural Essays (P. MacKeith, Ed.). Rakennustieto.
Vidler, A. (1992). The Architectural Uncanny: Essays in the Modern Unhomely. MIT Press.
Zumthor, P. (2006). Atmospheres: Architectural Environments, Surrounding Objects. Birkhäuser.
Ahmed, S. (1999). Home and away: Narratives of migration and estrangement. International Journal of Cultural Studies, 2(3), 329–347.
Augé, M. (1995). Non-Places: Introduction to an Anthropology of Supermodernity (J. Howe, Trans.). Verso.
Blunt, A., & Dowling, R. (2006). Home. Routledge.
Blunt, A., & Varley, A. (2004). Geographies of home. Cultural Geographies, 11(1), 3–6.
Boccagni, P. (2017). Migration and the Search for Home: Mapping Domestic Space in Migrants' Everyday Lives. Palgrave Macmillan.
Boym, S. (2001). The Future of Nostalgia. Basic Books.
Lefebvre, H. (1991). The Production of Space (D. Nicholson-Smith, Trans.). Blackwell. (Original work published 1974)
Lefebvre, H. (2004). Rhythmanalysis: Space, Time and Everyday Life (S. Elden & G. Moore, Trans.). Continuum.
Massey, D. (1991). A global sense of place. Marxism Today, June, 24–29.
Massey, D. (1994). Space, Place and Gender. Polity Press.
Relph, E. (1976). Place and Placelessness. Pion.
Tuan, Y.-F. (1974). Topophilia: A Study of Environmental Perception, Attitudes, and Values. Prentice-Hall.
Tuan, Y.-F. (1977). Space and Place: The Perspective of Experience. University of Minnesota Press.
Appleton, J. (1975). The Experience of Landscape. Wiley.
Cooper Marcus, C. (1995). House as a Mirror of Self: Exploring the Deeper Meaning of Home. Conari Press.
Csikszentmihalyi, M., & Rochberg-Halton, E. (1981). The Meaning of Things: Domestic Symbols and the Self. Cambridge University Press.
Després, C. (1991). The meaning of home: Literature review and directions for future research and theoretical development. Journal of Architectural and Planning Research, 8(2), 96–115.
Douglas, M. (1991). The idea of a home: A kind of space. Social Research, 58(1), 287–307.
Dupuis, A., & Thorns, D. C. (1998). Home, home ownership and the search for ontological security. The Sociological Review, 46(1), 24–47.
Giddens, A. (1991). Modernity and Self-Identity: Self and Society in the Late Modern Age. Polity Press.
Hayward, D. G. (1975). Home as an environmental and psychological concept. Landscape, 20.
Kaplan, R., & Kaplan, S. (1989). The Experience of Nature: A Psychological Perspective. Cambridge University Press.
Laing, R. D. (1960). The Divided Self. Tavistock.
Lewicka, M. (2011). Place attachment: How far have we come in the last 40 years? Journal of Environmental Psychology, 31(3), 207–230.
Low, S. M., & Altman, I. (Eds.). (1992). Place Attachment. Plenum Press.
Mallett, S. (2004). Understanding home: A critical review of the literature. The Sociological Review, 52(1), 62–89.
Miller, D. (Ed.). (2001). Home Possessions: Material Culture Behind Closed Doors. Berg.
Miller, D. (2008). The Comfort of Things. Polity Press.
Nippert-Eng, C. E. (1996). Home and Work: Negotiating Boundaries Through Everyday Life. University of Chicago Press.
Ashforth, B. E., Kreiner, G. E., & Fugate, M. (2000). All in a day's work: Boundaries and micro role transitions. Academy of Management Review, 25(3), 472–491.
Rapoport, A. (1969). House Form and Culture. Prentice-Hall.
Rapoport, A. (1995). A critical look at the concept "home". In D. N. Benjamin & D. Stea (Eds.), The Home: Words, Interpretations, Meanings, and Environments (pp. 25–52). Avebury.
Rybczynski, W. (1986). Home: A Short History of an Idea. Viking.
Shove, E. (2003). Comfort, Cleanliness and Convenience: The Social Organization of Normality. Berg.
Shove, E., Pantzar, M., & Watson, M. (2012). The Dynamics of Social Practice. SAGE.
Sixsmith, J. (1986). The meaning of home: An exploratory study of environmental experience. Journal of Environmental Psychology, 6(4), 281–298.
Somerville, P. (1992). Homelessness and the meaning of home: Rooflessness or rootlessness? International Journal of Urban and Regional Research, 16(4), 529–539.
Turkle, S. (Ed.). (2007). Evocative Objects: Things We Think With. MIT Press.
Ulrich, R. S. (1984). View through a window may influence recovery from surgery. Science,.
hooks, b. (1990). Homeplace: A site of resistance. In Yearning: Race, Gender, and Cultural Politics (pp. 41–49). South End Press.
Hayden, D. (1981). The Grand Domestic Revolution: A History of Feminist Designs for American Homes, Neighborhoods, and Cities MIT Press.
Young, I. M. (1997). House and home: Feminist variations on a theme. In Intersecting Voices: Dilemmas of Gender, Political Philosophy, and Policy (pp. 134–164). Princeton University Press.
Alexander, C., Ishikawa, S., & Silverstein, M. (1977). A Pattern Language: Towns, Buildings, Construction. Oxford University Press.
Brand, S. (1994). How Buildings Learn: What Happens After They're Built. Viking.
Colomina, B. (1994). Privacy and Publicity: Modern Architecture as Mass Media. MIT Press.
Evans, R. (1978). Figures, doors and passages. Architectural Design, 48(4), 267–278.
Habraken, N. J. (1972). Supports: An Alternative to Mass Housing. Architectural Press. (Dutch original 1961)
Heschong, L. (1979). Thermal Delight in Architecture. MIT Press.
Hillier, B., & Hanson, J. (1984). The Social Logic of Space. Cambridge University Press.
Le Corbusier. (1923). Vers une architecture. Crès.
Ardalan, N., & Bakhtiar, L. (1973). The Sense of Unity: The Sufi Tradition in Persian Architecture. University of Chicago Press. (ترجمهٔ فارسی: حس وحدت، ترجمهٔ حمید شاهرخ)
Beeman, W. O. (1986). Language, Status, and Power in Iran. Indiana University Press.
Memarian, G., & Brown, F. E. (2003). Climate, culture, and religion: Aspects of the traditional courtyard house in Iran. Journal of Architectural and Planning Research, 20(3), 181–198.
معماریان، غلامحسین. آشنایی با معماری مسکونی ایرانی: گونهشناسی درونگرا. تهران: انتشارات دانشگاه علم و صنعت ایران.
Battarbee, K., & Koskinen, I. (2005). Co-experience: User experience as interaction. CoDesign,
Bell, G., & Kaye, J. (2002). Designing technology for domestic spaces: A kitchen manifesto. Gastronomica, 2(2), 46–62.
Dewey, J. (1934). Art as Experience. Minton, Balch & Company.
Dourish, P. (2001). Where the Action Is: The Foundations of Embodied Interaction. MIT Press.
Dunne, A., & Raby, F. (2013). Speculative Everything: Design, Fiction, and Social Dreaming. MIT Press.
Escobar, A. (2018). Designs for the Pluriverse: Radical Interdependence, Autonomy, and the Making of Worlds. Duke University Press.
Forlizzi, J., & Battarbee, K. (2004). Understanding experience in interactive systems. In Proceedings of DIS '04 (pp. 261–268). ACM.
Gaver, W. W., Beaver, J., & Benford, S. (2003). Ambiguity as a resource for design. In Proceedings of CHI '03 (pp. 233–240). ACM.
Gaver, W., Dunne, T., & Pacenti, E. (1999). Design: Cultural probes. Interactions, 6(1), 21–29.
Harper, R. (Ed.). (2003). Inside the Smart Home. Springer.
Hassenzahl, M. (2010). Experience Design: Technology for All the Right Reasons. Morgan & Claypool.
Hassenzahl, M., & Tractinsky, N. (2006). User experience: A research agenda. Behaviour & Information Technology, 25(2), 91–97.
ISO 9241-210. Ergonomics of human-system interaction: Human-centred design for interactive systems.
Jackson, S. J. (2014). Rethinking repair. In T. Gillespie, P. Boczkowski, & K. Foot (Eds.), Media Technologies: Essays on Communication, Materiality, and Society (pp. 221–239). MIT Press.
Kusenbach, M. (2003). Street phenomenology: The go-along as ethnographic research tool. Ethnography, 4(3), 455–485.
Lakoff, G., & Johnson, M. (1980). Metaphors We Live By. University of Chicago Press.
Law, E. L.-C., Roto, V., Hassenzahl, M., Vermeeren, A. P. O. S., & Kort, J. (2009). Understanding, scoping and defining user experience: A survey approach. In Proceedings of CHI '09 (pp. 719–728). ACM.
McCarthy, J., & Wright, P. (2004). Technology as Experience. MIT Press.
Norman, D. A. (2004). Emotional Design: Why We Love (or Hate) Everyday Things. Basic Books.
Pine, B. J., II, & Gilmore, J. H. (1998). Welcome to the experience economy. Harvard Business Review, 76(4), 97–105.
Pink, S. (2004). Home Truths: Gender, Domestic Objects and Everyday Life. Berg.
Pink, S. (2009). Doing Sensory Ethnography. SAGE.
Rodden, T., & Benford, S. (2003). The evolution of buildings and implications for the design of ubiquitous domestic environments. In Proceedings of CHI '03 (pp. 9–16). ACM.
Strengers, Y. (2013). Smart Energy Technologies in Everyday Life: Smart Utopia? Palgrave Macmillan.
Strengers, Y., & Nicholls, L. (2018). Aesthetic pleasures and gendered tech-work in the 21st-century smart home. Media International Australia, 166(1), 70–80.
Tolmie, P., Pycock, J., Diggins, T., MacLean, A., & Karsenty, A. (2002). Unremarkable computing. In Proceedings of CHI '02 (pp. 399–406). ACM.
Vinsel, L., & Russell, A. L. (2020). The Innovation Delusion. Currency.
Weiser, M. (1991). The computer for the 21st century. Scientific American, 265(3), 94–104.
Weiser, M., & Brown, J. S. (1996). Designing calm technology. PowerGrid Journal, 1(1).
Willis, A.-M. (2006). Ontological designing. Design Philosophy Papers, 4(2), 69–92.
Wilson, C., Hargreaves, T., & Hauxwell-Baldwin, R. (2015). Smart homes and their users: A systematic analysis and key challenges. Personal and Ubiquitous Computing, 19(2), 463–476.
Winograd, T., & Flores, F. (1986). Understanding Computers and Cognition: A New Foundation for Design. Ablex.
Zuboff, S. (2019). The Age of Surveillance Capitalism. PublicAffairs.