ایده اصلی این مقاله آن است که حاشیه خیابان نباید صرفاً فضایی برای توقف خودرو باشد؛ بلکه باید بهعنوان یک دارایی عمومیِ محدود و چندمنظوره مدیریت شود. با رشد تجارت الکترونیک، خدمات حملونقل درخواستی، بارگیری و تخلیه کالا و نیاز به مسیرهای امن برای پیادهروی و دوچرخهسواری، مدیریت این فضا به مسئلهای مهم در برنامهریزی شهری تبدیل شده است.
۱. چرا مدیریت سنتی حاشیه معبر دیگر کافی نیست؟
در بسیاری از شهرها، حاشیه خیابان عمدتاً با مقررات ثابت پارک خودرو و علائم دائمی مدیریت میشود. این الگو زمانی که استفاده اصلی از فضا، توقف خودروهای شخصی بود، سادهتر عمل میکرد؛ اما امروزه تقاضا برای این فضا متنوعتر و متغیرتر شده است.
خودروهای حمل کالا به محل بارگیری نیاز دارند، اتوبوسها باید بدون اختلال به ایستگاه دسترسی داشته باشند، خودروهای حملونقل درخواستی برای سوار و پیاده کردن مسافر توقف میکنند و کاربران دوچرخه و اسکوتر به فضای امن برای عبور و پارک نیاز دارند. در عین حال، گسترش پیادهروها، فضای سبز کوچک، مبلمان شهری و فعالیتهای محلی نیز برای ارتقای کیفیت محیط شهری اهمیت دارد.
مرور سیاستهای مدیریت حاشیه معبر در شهرهای آمریکای شمالی نشان میدهد که شهرداریها بهتدریج از نگاه صرفاً پارکینگمحور فاصله گرفتهاند؛ بااینحال، هماهنگی میان کاربریهای رقیب و توجه به عدالت، دسترسپذیری و نیازهای گروههای مختلف همچنان از چالشهای مهم است (Gregg & Maisel, 2025).
۲. حاشیه معبر بهمثابه یک دارایی عمومی محدود
مدیریت حاشیه معبر یا Curb Management به معنای تخصیص ایمن، کارآمد و متناسب با نیازهای شهری به فضایی است که در مرز سوارهرو و پیادهرو قرار دارد. این فضا باید نه فقط بر اساس نوع استفاده، بلکه بر اساس زمان، مکان، میزان تقاضا و اهمیت عمومی هر فعالیت مدیریت شود.
برای مثال، یک فضای کنار خیابان میتواند:
در ساعات صبح برای بارگیری و تخلیه کالا استفاده شود؛
در ساعات اوج تردد به توقفگاه کوتاهمدت اتوبوس یا محل سوار و پیاده شدن مسافر اختصاص یابد؛
در ساعات کمتقاضا برای پارک کوتاهمدت یا فعالیتهای محلی در نظر گرفته شود؛
در روزهای خاص برای گسترش فضای پیادهروی یا فعالیتهای عمومی به کار رود.
البته چنین تغییراتی باید با طراحی ایمن، مقررات روشن، دسترسپذیری مناسب و اطلاعرسانی دقیق همراه باشند. هدف، تغییر بیقاعده کاربریها نیست؛ بلکه استفاده بهتر از ظرفیت محدود فضا در طول شبانهروز است.
سازمان ملی شهرسازی و حملونقل آمریکا (NACTO) نیز مدیریت حاشیه معبر را راهی برای ایجاد تعادل میان توقفگاه اتوبوس، بارگیری تجاری، دوچرخهسواری، پارکینگ، فعالیتهای تجاری و سایر نیازهای خیابان معرفی میکند.
۳. از مقررات ثابت تا تخصیص پویا و دادهمحور
پژوهش منتشرشده در سال ۲۰۲۶ در مجله Cities، مدیریت حاشیه معبر در شهرهای هوشمند را با تمرکز بر تقاضای متغیر، فناوریهای نوین و نیازهای کاربران مختلف بررسی میکند. این پژوهش، استفاده از مدلهای پیشبینی تقاضا، پلتفرمهای دیجیتال و تخصیص تطبیقی فضا را از مسیرهای مهم توسعه این حوزه میداند؛ هرچند تأکید میکند که ارزیابی تجربی عملکرد و پیامدهای عدالتمحور همچنان ضروری است.
در یک الگوی دادهمحور، شهرداری میتواند از دادههای اشغال حاشیه معبر، زمان توقف، حجم تحویل کالا، برنامه حرکت اتوبوسها و اطلاعات کاربری زمین برای تصمیمگیری بهتر استفاده کند.
برای نمونه، اگر دادهها نشان دهند که یک خیابان تجاری در ساعات صبح با تقاضای بالای تحویل کالا روبهرو است، میتوان محدوده بارگیری مشخصی ایجاد کرد و در ساعات دیگر، بخشی از همان فضا را به کاربریهای سازگار دیگری اختصاص داد.
بااینحال، داده باید به تصمیم بهتر منجر شود، نه اینکه جایگزین قضاوت عمومی و مسئولیتپذیری مدیریت شهری شود. استفاده از دوربین، سامانههای تشخیص پلاک یا دادههای تلفن همراه نیز باید با رعایت حریم خصوصی، امنیت دادهها و محدودیتهای قانونی انجام گیرد.
۴. عدالت فضایی؛ چه کسی حق استفاده از حاشیه خیابان را دارد؟
تخصیص حاشیه معبر صرفاً یک مسئله فنی نیست؛ این تصمیم نشان میدهد که کدام گروهها در طراحی و اداره خیابان در اولویت قرار میگیرند.
اگر تمام فضای موجود به پارک خودرو اختصاص یابد، ممکن است دسترسی اتوبوس، ایمنی دوچرخهسواران، دسترسپذیری افراد دارای معلولیت یا فضای موردنیاز برای بارگیری تجاری تحت فشار قرار گیرد. از سوی دیگر، اگر مقررات جدید بدون بررسی نیازهای محلی اجرا شوند، ممکن است هزینه تحویل کالا افزایش یابد یا کسبوکارهای کوچک با مشکلات تازهای روبهرو شوند.
ازاینرو، عدالت در مدیریت حاشیه معبر باید حداقل چهار اصل را دنبال کند:
اولویت دسترسی همگانی: حفظ مسیر پیادهروی پیوسته و قابلدسترس و توجه به نیاز افراد دارای محدودیت حرکتی.
پشتیبانی از حملونقل عمومی: جلوگیری از انسداد ایستگاهها و فراهمکردن دسترسی مناسب برای سوار و پیاده شدن مسافران.
توزیع منصفانه فضا: پرهیز از تخصیص نامتناسب ظرفیت خیابان به یک گروه یا فعالیت خاص.
حمایت از فعالیتهای محلی: پیشبینی فضاهای مناسب برای بارگیری، خدمات شهری و فعالیتهای اقتصادی سازگار با محیط خیابان.
در این چارچوب، معیار موفقیت فقط افزایش درآمد پارکینگ یا کاهش زمان توقف نیست؛ بلکه باید سنجید که چه کسانی از تصمیم سود میبرند، چه کسانی هزینه آن را میپردازند و دسترسی کدام گروهها به خدمات شهری بهبود مییابد.
۵. چارچوب پیشنهادی مدیریت هوشمند و عادلانه حاشیه معبر
میتوان یک چارچوب مفهومی با عنوان «مدیریت پویا و عدالتمحور حاشیه معبر» پیشنهاد کرد که پنج مرحله اصلی دارد:
۱. شناخت مکانی
نقشهبرداری از کاربری زمین، ایستگاهها، مسیرهای دوچرخه، فعالیتهای تجاری و نیازهای دسترسپذیری.
۲. سنجش تقاضا
تحلیل زمان توقف، بارگیری، سوار و پیاده شدن مسافر و تغییرات تقاضا در ساعات مختلف.
۳. تخصیص چندمنظوره
تعیین نوع استفاده، ساعات مجاز، مدت توقف و اولویتهای عمومی برای هر بخش از حاشیه معبر.
۴. اجرا و پاسخگویی
تابلوهای روشن، نظارت متناسب، اطلاعرسانی عمومی و سازوکار رسیدگی به تخلفات و شکایتها.
۵. پایش و بازنگری
ارزیابی ایمنی، دسترسی، عملکرد حملونقل عمومی، بهرهوری فضا و عدالت در توزیع منافع.
این چارچوب باید بهصورت آزمایشی در چند خیابان با ویژگیهای متفاوت اجرا شود؛ برای مثال، یک محور تجاری، یک خیابان پرتردد حملونقل عمومی و یک خیابان محلهای. نتایج هر پایلوت میتواند مبنای اصلاح ضوابط و گسترش برنامه باشد.
۶. نقشه راه اجرایی برای شهرداریها
برای عملیاتیکردن این رویکرد، شهرداریها میتوانند اقدامات زیر را دنبال کنند:
مرحله اول ـ ممیزی حاشیه معبر: ثبت وضعیت پارکینگ، بارگیری، ایستگاهها، موانع پیادهرو و نیازهای محلی.
مرحله دوم ـ طراحی ضوابط زمانی: تعریف ساعات مشخص برای بارگیری، توقف کوتاهمدت، دسترسی خدمات و سایر استفادههای سازگار.
مرحله سوم ـ اجرای آزمایشی: آزمودن طرح در محدودهای محدود با مشارکت کسبه، ساکنان، رانندگان، اپراتورهای حملونقل و گروههای دارای محدودیت حرکتی.
مرحله چهارم ـ مدیریت دیجیتال: استفاده متناسب از سامانههای رزرو، دادههای اشغال فضا و ابزارهای نظارتی، با رعایت حریم خصوصی.
مرحله پنجم ـ ارزیابی و توسعه: مقایسه وضعیت پیش و پس از اجرا و گسترش طرح فقط در صورت اثبات نتایج مطلوب.
شاخصهای ارزیابی میتوانند شامل زمان جستوجوی محل توقف، میزان اشغال غیرمجاز مناطق بارگیری، تأخیر اتوبوسها، تعداد تعارضهای ایمنی، پیوستگی مسیرهای قابلدسترس و میزان رضایت کاربران مختلف باشند.
نکته مهم این است که موفقیت طرح نباید فقط با درآمد پارکینگ یا گردش سریع خودروها سنجیده شود. مدیریت خوب حاشیه معبر باید همزمان به ایمنی، کارایی، دسترسی عمومی و کیفیت زندگی شهری کمک کند.
۷. چالشهای اجرا و ملاحظات حکمرانی
اجرای این رویکرد ممکن است با مقاومت گروههایی روبهرو شود که از شیوه کنونی استفاده از خیابان سود میبرند. افزون بر آن، مسئولیت مدیریت حاشیه معبر گاهی میان واحدهای حملونقل، ترافیک، خدمات شهری، مدیریت کسبوکارها و پلیس تقسیم شده است. این پراکندگی میتواند به مقررات ناسازگار و ضعف اجرا منجر شود.
راهکار، ایجاد سازوکار هماهنگی میان سازمانی، تعیین مسئولیت روشن، انتشار ضوابط قابلفهم و فراهمکردن امکان مشارکت شهروندان است. فناوری نیز باید ابزار پشتیبان این فرایند باشد، نه جایگزین گفتوگو، تصمیمگیری عمومی و پاسخگویی.
۸. جمعبندی
حاشیه معبر یکی از محدودترین منابع شهری است، اما تصمیمگیری درباره آن میتواند بر حملونقل عمومی، اقتصاد محلی، ایمنی خیابان، کیفیت پیادهروی و عدالت فضایی تأثیر بگذارد.
گذار از پارکینگمحوری به مدیریت هوشمند و عادلانه حاشیه معبر مستلزم آن است که شهرداریها این فضا را نه دارایی اختصاصی خودروها، بلکه بخشی از فضای عمومی با استفادههای متنوع و گاه متعارض بدانند.
شهر آینده لزوماً شهری نیست که خیابانهای بیشتری بسازد؛ شهری است که بتواند فضای موجود را با توجه به زمان، نیازهای واقعی، ایمنی و منافع عمومی بهتر مدیریت کند.
منابع
Buchunde, S., Demissie, M. G., & Tang, Y. (2026). Managing curb space in smart cities: Opportunities and challenges for emerging urban mobility. Cities. Advance online publication.
Gregg, K., & Maisel, J. (2025). Cutting across the curb: A review of recent developments in municipal curb management policy in America and Canada. Transport Policy, 164, 196–205.
Schwerdfeger, S., Bock, S., Boysen, N., & Briskorn, D. (2025). Manage the curb: Optimization of time-varying parking zones in micromobility systems. Transportation Science, 59(5), 972–989.
National Association of City Transportation Officials. (n.d.). Curb management.
National Association of City Transportation Officials. (n.d.). Curb appeal: Improve transit reliability through curbside management.