چای ریختم توی همان لیوان همیشگی؛ لیوان شیشهای، چون دوست دارم رنگ چای معلوم باشد. رفتم پشت پنجره، خیره شدم به درخت کاج چندین سالهی وسط حیاط خانه که قد کشیده بود. داشتم به این روزها و کارهای یکنواخت روزمره فکر میکردم. یک احساسی وجودم را گرفت. وقتی متمرکزتر شدم تا بفهمم چیست که حالم را عوض کرده، دیدم احساس تهی بودن و پوچی است.
همان لحظه یاد کتابی افتادم که داشتم میخواندم؛ «انسان در جستجوی خویشتن» رولو می.
توی کتاب از خبر عجیب و غریبی میگوید که در روزنامهی نیویورک چاپ شده بود: رانندهی یک اتوبوس در محلهی برونکس، با اتوبوسی که میراند ناپدید میشود. چند روز بعد در ایالت فلوریدا دستگیرش میکنند. در بازجویی میگوید از راندن اتوبوس در یک مسیر خسته شده بوده و یکدفعه به سرش میزند از راه دیگری برود.
با انتشار این خبر، مردم از او استقبال میکنند و برای خوشامدگویی در ادارهی پلیس جمع میشوند. پلیس میماند چه کار کند؛ آیا او را تنبیه کند یا نه؟ و در نهایت، با توجه به استقبال مردم، تصمیم میگیرند به شرط عدم تکرار، او را مجازات نکنند.
رولو می میپرسد چرا مردم باید از مردی که با معیارهای ارزشی آنان دزد اتومبیل است، یا حتی بدتر، نتوانسته در ساعت مقرر بر سر کار حاضر شود، قهرمان بسازند؟
دلیلش را ملال میداند؛ ملال از کارهای یکنواخت روزانه.
پال تیلیش که از فیلسوفهای محبوب من است، گفته در چند دههی گذشته مردم طبقهی بالای متوسط فرانسه میتوانستند زندگی مکانیکی و ملالتبار تجاری و صنعتی خود را فقط با داشتن مراکز بوهمی در نزدیکی و کنار خود تحمل کنند. انسانهای تهی، یکنواختی و ملال زندگی را با رهاسازیها و به سیم آخر زدنهای گهگاهی و یا تقلید از آن تحمل میکردند.
اینجا «مراکز بوهمی» برایم جالب شد.
مراکز بوهمی فضاهایی بودند که در آنها آدمها میتوانستند برای مدتی از زندگی معمول و قواعد همیشگی فاصله بگیرند؛ فضاهایی در ارتباط با هنر، ادبیات، موسیقی، کافهها، هنرمندان و آدمهایی که شکل دیگری از زندگی را تجربه میکردند.
آدمی که تمام روز درگیر کار و زندگی مکانیکی خودش بود، میتوانست برای چند ساعت وارد چنین فضایی شود؛ با آدمهای متفاوتی آشنا شود، گفتوگوهای متفاوتی داشته باشد، با هنر و ادبیات مواجه شود و برای مدتی از همان مسیر تکراری زندگی بیرون بیاید.
اما چیزی که در حرف تیلیش برای من مهم است، این است که این مراکز لزوماً قرار نبود تهیبودن انسان را حل کنند. بیشتر کمک میکردند انسان ملال و یکنواختی زندگیاش را تحمل کند؛ رها شود، به سیم آخر بزند، چیزی متفاوت را تجربه کند و بعد دوباره به زندگی معمول خودش برگردد.
و اینجا برای من یک تفاوت مهم شکل گرفت:
رهایی از ملال با پیدا کردن معنا یکی نیست.
ممکن است آدم برای چند ساعت از زندگی روزمره فاصله بگیرد، بخندد، موسیقی گوش بدهد، با آدمهای متفاوتی معاشرت کند و احساس کند دوباره زنده شده است؛ اما این تجربه لزوماً به این معنی نیست که پاسخ پرسشهای عمیقتر زندگیاش را پیدا کرده است.
شاید حتی «تقلید از زندگی بوهمی» هم بتواند شکل دیگری از فرار باشد؛ آدمی که از زندگی خودش خسته و تهی شده، ممکن است برای مدتی شکل دیگری از زندگی را تجربه کند، اما بعد دوباره به همان زندگی قبلی برگردد.
همینجا بود که ذهنم رفت سمت یک سؤال دیگر.
ما معمولاً میگوییم انسان از سنت عبور کرده و وارد دنیای مدرن شده است.
اما سنت دقیقاً چه چیزی به انسان میداد؟
شاید یکی از مهمترین چیزها، یک چارچوب نسبتاً آماده برای پاسخ دادن به این سؤال بود که:
من چه کسی هستم و چگونه باید زندگی کنم؟
خانواده، مذهب، طبقهی اجتماعی، شغل، نقشهای اجتماعی و سنتها تا حد زیادی به انسان میگفتند چه جایگاهی دارد و چه انتظاری از او میرود.
مدرنیته بخش زیادی از این چارچوبها را به چالش کشید.
به انسان گفت تو مجبور نیستی همان کسی باشی که سنت برایت تعیین کرده است.
انتخاب کن که چه کسی باشی.
این از یک طرف آزادی بزرگی است.
اما از طرف دیگر، بار سنگینی هم دارد.
چون حالا منِ انسان مدرن باید خودم انتخاب کنم.
و اینجا سؤال تازهای به وجود میآید:
حالا که انتخاب با من است، معیار انتخابم چیست؟
از کجا بفهمم چه چیزی برای من ارزشمند است؟
چه چیزی ارزش وقت گذاشتن دارد؟
چه چیزی ارزش دوست داشتن دارد؟
چه چیزی ارزش ساختن دارد؟
و اصلاً از کجا بفهمم دارم زندگی خودم را میکنم، نه زندگیای را که فقط به شکل دیگری از دیگران یاد گرفتهام؟
شاید مسئلهی انسان مدرن فقط این نباشد که آزادی بیشتری دارد.
شاید مسئله این باشد که با افزایش آزادی، مسئولیت پیدا کردن معنا هم بیشتر بر دوش خودش گذاشته شده است.
و اینجاست که آن احساس تهی بودن برای من معنای دیگری پیدا میکند.
شاید تهی بودن همیشه از این نمیآید که چیزی نداریم
گاهی از این میآید که چیزهای زیادی داریم، اما نمیدانیم کدامشان برای ما معنا دارند.
کار داریم، اما نمیدانیم چرا.
انتخاب داریم، اما نمیدانیم بر چه اساسی انتخاب کنیم.
سرگرمی داریم، اما بعد از تمام شدنش دوباره به همان نقطه برمیگردیم.
میتوانیم هر روز مسیرمان را عوض کنیم، اما هنوز نمیدانیم اصلاً به کجا میخواهیم برویم.
شاید به همین دلیل است که داستان آن رانندهی اتوبوس هنوز برای من عجیب و در عین حال قابل فهم است.
او فقط مسیر اتوبوس را عوض کرد.
اما مردم از او استقبال کردند.
شاید نه به خاطر اینکه کار درستی کرده بود، بلکه چون برای چند لحظه کاری را انجام داده بود که خودشان هم میلش را داشتند:
از مسیر همیشگی بیرون زده بود.
و شاید مراکز بوهمی هم پاسخی به همین میل بودند؛ امکان بیرون آمدن موقت از مسیر، تجربهی چیزی متفاوت، ملاقات با آدمهایی متفاوت، نزدیک شدن به هنر و ادبیات و احساس اینکه برای چند ساعت زندگی میتواند شکل دیگری داشته باشد.
اما دوباره همان سؤال برمیگردد:
آیا فقط بیرون آمدن از مسیر کافی است؟
اگر قرار باشد بعد از چند ساعت، چند روز یا چند تجربهی متفاوت، دوباره به همان زندگی برگردیم، آیا چیزی در ما تغییر کرده است؟
اینجاست که من بین «رهایی» و «رشد» تفاوت میگذارم.
شاید یک فضای متفاوت بتواند ملال را قابلتحملتر کند، اما یک تجربهی معنادار میتواند چیزی به ما اضافه کند؛ مهارتی، نگاهی تازه، ارتباطی تازه، کشف چیزی دربارهی خودمان یا دیگری، یا حتی فقط یک پرسش تازه.
و اینجاست که من به چیزی که خودم در سالهای اخیر دنبالش کردهام فکر میکنم: «رقص درون».
رقص درون برای من قرار نیست محلی برای فرار از زندگی باشد.
قرار نیست آدمها چند ساعت از زندگیشان جدا شوند، حالشان خوب شود و بعد دوباره به همان نقطهی قبلی برگردند.
و قرار نیست به کسی بگوید معنای زندگیات چیست.
من چنین ادعایی ندارم.
رقص درون برای من فضایی است برای تجربه کردن هنر، ادبیات، بازی و ارتباط؛ فضایی که در آن میشود چیزی را تجربه کرد که شاید در ریتم معمول زندگی فرصت تجربهکردنش را نداریم.
اما این تجربه برای من فقط «حال خوب» نیست.
من به رشد فردی فکر میکنم؛ به خلاقیت، به مهارتهای نرم، به ارتباط با دیگران، به توانایی دیدن از زاویهای دیگر، به بیان کردن، به تجربه کردن و به چیزهایی که در رابطهی ما با خودمان و دیگران شکل میگیرند.
شاید به همین دلیل است که این روزها بیشتر به روانشناسی اجتماعی علاقهمند شدهام و بیشتر میخوانم و دنبال میکنم.
چون برای من انسان فقط یک فرد جدا از جهان اطرافش نیست.
ما در ارتباط با دیگران رشد میکنیم.
در گروهها، در رابطهها، در تجربههای مشترک، در مواجهه با آدمهایی که شبیه ما نیستند.
و شاید هنر بتواند یکی از فضاهایی باشد که این مواجهه را ممکن میکند.
نه برای اینکه پاسخ آمادهای به انسان بدهد؛ بلکه برای اینکه امکان تجربه، پرسش و رشد را بیشتر کند.
شاید انسان امروز، بیش از آنکه به پاسخهای آماده نیاز داشته باشد، به فضاهایی نیاز دارد که در آنها بتواند برای لحظهای از ریتم همیشگی زندگی فاصله بگیرد، خودش را تجربه کند، چیزی خلق کند، با دیگری مواجه شود و دوباره از خودش بپرسد:
من چه میخواهم؟
چه چیزی برای من مهم است؟
و این زندگیای که دارم میسازم، چقدر انتخاب خود من است؟
شاید ملال همیشه دشمن ما نباشد.
شاید گاهی ملال، یک نشانه باشد.
نشانهای که میگوید چیزی در زندگی ما نیاز دارد دیده شود.
مثل همان روزی که پشت پنجره ایستاده بودم، چایم را در همان لیوان شیشهای همیشگی میخوردم و به درخت کاج نگاه میکردم.
هیچ اتفاق عجیبی نیفتاده بود.
اما برای چند لحظه، صدای کارهای روزمره پایین آمد.
و من توانستم چیزی را بشنوم که شاید مدتها بود فرصت شنیدنش را نداشتم:
احساس تهی بودن.
شاید جستوجوی خویشتن از همینجا شروع میشود؛
نه از داشتن یک پاسخ آماده،
بلکه از جرئت کردن برای شنیدن سؤالی که مدتهاست درون ماست.
نداریم.