ویرگول
ورودثبت نام
سعید رهنما
سعید رهنماجایی برای نگاه دقیق به انسان، سینما، تئاتر، روانشناسی و موسیقی. من سعید رهنِما با نگاهی مستقل و تحلیلی، فراتر از ظاهر، از تجربه، فرم و درون می‌نویسم. برای مخاطب جدی و دقیق
سعید رهنما
سعید رهنما
خواندن ۷ دقیقه·۲ ماه پیش

کارما وجود دارد یا ما دوست داریم دنیا عادلانه باشد؟

آیا واقعا کارما وجود دارد؟
آیا واقعا کارما وجود دارد؟

نوشته : سعید رهنما

گاندی می گوید:
{ انسان چیزی جز محصول افکارش نیست. او به همان چیزی تبدیل می شود که بدان فکر می کند }
در یک مهمانی از من پرسیدند به کارما اعتقاد داری و من پاسخ دادم : قاطعانه، نــــــــه . اما چـــرا؟

شاید کارما یکی از آن باورهایی باشد که بیشتر از آن که درباره جهان به ما بگوید درباره خود انسان به ما می گوید، این که اگر به کسی خوبی کنیم خوبی به ما برمی گردد، اگر به کسی بدی کنیم روزی تاوانش را می دهیم، اگر کسی ظلم کند بالاخره زندگی جوابش را خواهد داد و اگر خودمان آدم خوبی باشیم جهان به شکلی پنهان مراقب ما خواهد بود!

این تصور آرامش بخش است!

چون جهان واقعی همیشه عادلانه نیست، گاهی آدمِ خوب آسیب می بیند، آدم بی رحم موفق می شود، کسی که خیانت کرده سال ها زندگی آرامی دارد و کسی که تمام عمرش درست رفتار کرده ناگهان با اتفاقی روبه رو می شود که هیچ نقشی در ایجادش نداشته است. اینجاست که ذهن انسان دنبال یک نظم پنهان می گردد!

می گوید حتما دلیلی وجود دارد، حتما روزی جوابش را می گیرد، حتما خوبی بی پاسخ نمی ماند و بدی هم نمی تواند برای همیشه بدون هزینه بماند. اما یک پرسش مهم وجود دارد :

آیا این همان چیزی است که کارما واقعا می گوید یا ما در دنیای امروز معنای ساده تری از آن ساخته ایم؟

کارما در سنت های دینی و فلسفی هند مفهومی بسیار پیچیده تر از این جمله ساده است که «هر کاری بکنی همان به خودت برمی گردد». در بسیاری از سنت های هندی کارما به رابطه میان عمل و پیامد اخلاقی آن مربوط می شود و در برخی از این سنت ها با چرخه تولد دوباره و پیامدهای اعمال در زندگی های بعدی پیوند دارد، اما چیزی که امروز در شبکه های اجتماعی و گفتگوی روزمره به نام کارما می شناسیم اغلب تبدیل شده به یک وعده ساده :

نگران نباش زندگی جوابش را می دهد

و شاید همین جا باید کمی محتاط شویم، چون اگر کارما را به این معنا بگیریم که جهان همیشه در نهایت عدالت را اجرا می کند، چنین چیزی را نمی توان به عنوان یک واقعیت علمی اثبات شده مطرح و قابل دفاع دانست. ما شواهد علمی نداریم که نشان دهد جهان یک سازوکار اخلاقی دارد که برای هر رفتار انسان پاداش یا مجازات متناسبی در نظر می گیرد. اما این به این معنا نیست که رفتارهای ما هیچ پیامدی ندارند، اتفاقا بخش مهمی از چیزی که مردم گاهی کارما می نامند می تواند توضیح های کاملا انسانی داشته باشد :

  • اگر آدمی مدام دروغ بگوید اعتماد اطرافیانش را از دست می دهد

  • اگر همیشه دیگران را تحقیر کند روابطش آسیب می بیند

  • اگر فقط از دیگران استفاده کند احتمال بیشتری دارد که در نهایت آدم های قابل اعتماد را از خودش دور کند

  • اگر سخاوتمند و قابل اعتماد باشد ممکن است شبکه اجتماعی سالم تر و روابط عمیق تری بسازد

این ها کارمای اسرارآمیز نیستند، پیامد طبیعی رفتار انسان هستند. آدم ها رفتار ما را به خاطر می سپارند. اعتماد ساخته می شود و از بین می رود. شخصیت ما به مرور شکل می گیرد. انتخاب های امروز ما شرایط فردای ما را تغییر می دهند، پس گاهی چیزی که ما به آن می گوییم کارما در واقع همان اثری است که رفتارهای خودمان به تدریج در زندگی مان ساخته اند.

اما مساله وقتی پیچیده می شود که بخواهیم هر اتفاقی را با همین منطق توضیح دهیم، چون آن وقت ممکن است به یک نتیجه خطرناک برسیم، اگر کسی فقیر است حتما نتیجه کارهای خودش بوده. اگر کسی بیمار شده حتما تاوان چیزی را می دهد. اگر کسی مورد خشونت قرار گرفته، حتما گذشته ای داشته که سزاوار چنین سرنوشتی بوده. اگر کسی شکست خورده حتما جهان دارد مجازاتش می کند. این نگاه می تواند درد انسان را به جای این که بفهمد قضاوت کند.

در روانشناسی هم یک گرایش شناخته شده وجود دارد که انسان دوست دارد جهان را عادلانه و قابل پیش بینی ببیند. پژوهش های مربوط به باور به جهان عادلانه نشان داده اند که این باور می تواند در بعضی شرایط به این منجر شود که انسان برای رنج دیگران، توضیحی اخلاقی پیدا کند و حتی قربانی را مسئول وضعیت خودش بداند. پژوهش جدیدی درباره باور به کارما نیز نکته جالبی نشان داده است، در چند مطالعه با بیش از دو هزار شرکت کننده مردم وقتی درباره تجربه های کارمایی خودشان صحبت می کردند بیشتر به اتفاقات مثبت و پاداش فکر می کردند اما وقتی درباره دیگران حرف می زدند بیشتر به مجازات و اتفاقات منفی اشاره می کردند. پژوهشگران این الگو را با انگیزه هایی مثل حفظ تصویر مثبت از خود و نیاز به دیدن جهان به عنوان جهانی عادلانه مرتبط دانسته اند. این یافته یک پرسش جدی ایجاد می کند :

نکند گاهی کارما را نه برای فهم جهان بلکه برای آرام کردن خودمان به کار می بریم؟

وقتی اتفاق خوبی برایمان می افتد می گوییم نتیجه خوبی هایمان بوده. وقتی برای دیگری اتفاق بدی می افتد می گوییم حتما تاوان کاری را پس می دهد، اما وقتی برای خودمان اتفاق بدی می افتد، ناگهان دنبال هزار دلیل دیگر می گردیم. شاید چون پذیرفتن این که جهان همیشه مطابق عدالت اخلاقی ما رفتار نمی کند دشوار است. ما دوست داریم باور کنیم یک حسابدار نامرئی جایی نشسته و همه چیز را ثبت می کند!

اما واقعیت زندگی بسیار پیچیده تر است.

گاهی آدم بد تاوان بدی اش را نمی دهد، گاهی آدم خوب پاداش خوبی اش را نمی گیرد، گاهی نتیجه رفتار ما سال ها بعد و از مسیری کاملا غیرقابل پیش بینی ظاهر می شود و گاهی هم اصلا آن نتیجه ای که انتظارش را داریم اتفاق نمی افتد. پس شاید بهتر باشد :

کارما را از یک وعده کیهانی به یک پرسش انسانی تبدیل کنیم.

به جای این که منتظر باشیم جهان، دیگران را مجازات کند از خودمان بپرسیم رفتار من چه چیزی در زندگی خودم می سازد؟ چه نوع انسانی دارم می شوم؟ با دروغ گفتن فقط یک دروغ گفته ام یا دارم انسانی می شوم که برای رسیدن به خواسته اش دروغ گفتن برایش آسان تر است؟ با تحقیر یک نفر فقط او را آزرده ام یا دارم یک نوع رابطه ای را می سازم که در آن احترام جایی ندارد؟ با بخشیدن، فقط یک نفر را بخشیده ام یا دارم خودم را از زندگی کردن در گذشته آزاد می کنم؟

شاید عمیق ترین پیام انسانی، همین جا باشد، نه این که، جهان حتما روزی انتقام ما را از دیگران خواهد گرفت. باید باور کنیم هر کاری که انجام می دهیم، کمی ما را به انسانی تبدیل می کند که قرار است بعدا با او زندگی کنیم. این شاید واقعی ترین کارمایی باشد که می توانیم ببینیم. آدمی که مدام خشمگین می شود فقط دیگران را آزار نمی دهد، خودش هم در جهانی زندگی می کند که خشم در آن تبدیل به عادت شده است. آدمی که مدام خیانت می کند، فقط اعتماد دیگران را خراب نمی کند، خودش هم کم کم به انسانی تبدیل می شود که نمی تواند به رابطه اعتماد کند و آدمی که سال ها با محبت و مسئولیت زندگی می کند شاید هیچ پاداش کیهانی (به تعبیر شما کارما) دریافت نکند. اما انسانی ساخته که جهان اطرافش برای او شکل دیگری پیدا می کند، برای همین است که احساس رضایت و دریافت بهتری دارد.

پس شاید لازم نباشد بدانیم کارما در آسمان ها وجود دارد یا نه

یک سوال مهم تر وجود دارد. اگر هیچ نیرویی در جهان قرار نبود بدی های ما را مجازات کند و هیچ نیرویی هم قرار نبود خوبی های ما را پاداش دهد، آن وقت چگونه زندگی می کردیم؟

اگر پاسخ ما همچنان اخلاقی و انسانی باشد شاید تازه آنجا فهمیده باشیم اخلاق یعنی چه. چون شاید بلوغ اخلاقی از جایی آغاز می شود که دیگر برای خوب بودن منتظر پاداش نباشیم و برای بد بودن هم منتظر مجازات نمانیم. شاید کارمای واقعی این نباشد که دنیا بالاخره با ما همان کاری را بکند که ما با دیگران کرده ایم. شاید کارمای واقعی این باشد که :

هر روز کمی بیشتر تبدیل می شویم به همان انسانی که انتخاب های امروزمان ساخته اند

و این یکی را دیگر نمی توانیم گردن کائنات بیندازیم...


پ.ن : سعی کردم از واژه کارما استفاده کنم تا شما با معانی و جملات ارتباط بهتری برقرار کنید. اما از من بپرسید، هنوز هم می گویم :

گاندی می گوید:
{ انسان چیزی جز محصول افکارش نیست. او به همان چیزی تبدیل می شود که بدان فکر می کند }

جالب اینجاست که این جمله را بزرگترین اندیشمند هندی گفته که مفهوم کارما، کالای صادراتی شان است. پس حواست را جمع کن و دنبال اسم و مفهوم برای توجیه کردن هایت نباش...

احساس رضایتشبکه اجتماعیکارمازندگی
۲
۰
سعید رهنما
سعید رهنما
جایی برای نگاه دقیق به انسان، سینما، تئاتر، روانشناسی و موسیقی. من سعید رهنِما با نگاهی مستقل و تحلیلی، فراتر از ظاهر، از تجربه، فرم و درون می‌نویسم. برای مخاطب جدی و دقیق
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید