
نمایش : کمدی سیاه
کارگردان : حسین امیدی
محل اجرا : عمارت هما - تابستان 1405
نوشته : سعید رهنما
کمدی سیاه از آن نمایش هایی است که بخش مهمی از جذابیتش نه در داستان بلکه در شیوه روایت داستان شکل می گیرد. ایده اصلی بسیار ساده است، تماشاگر می بیند اما شخصیت ها نمی بینند و همین تفاوت میان دانستن تماشاگر و ناآگاهی شخصیت ها موتور اصلی کمدی می شود. هنرمندی جوان فرصتی پیدا می کند تا هنر خود را به یک میلیاردر مطرح نشان دهد اما تلاش او برای ساختن تصویری بهتر از خودش خیلی زود به مجموعه ای از دروغ ها و سوءتفاهم ها و اتفاقات پیش بینی نشده تبدیل می شود. خاموشی برق هم شرایط را پیچیده تر می کند و آدم هایی که در حالت عادی می توانستند موقعیت را کنترل کنند ناگهان در فضایی قرار می گیرند که هیچ تسلطی بر آن ندارند. این ایده در نگاه اول ساده به نظر می رسد اما اجرای آن روی صحنه اصلا ساده نیست. اتفاقا یکی از مهمترین نقاط قوت کمدی سیاه همین است که یک ایده ساده را به یک بازی دقیق میان نور و بدن و حرکت تبدیل می کند. در این نمایش جابجایی بازیگران اهمیت بسیار زیادی دارد. بازیگر فقط قرار نیست دیالوگ خودش را بگوید بلکه باید دقیقا بداند در تاریکی کجا قرار گرفته و با چه فاصله ای از دیگران حرکت می کند و چه زمانی باید وارد صحنه شود و چه زمانی از آن خارج شود. حتی حرکت دست برای پیدا کردن یک وسیله یا برخورد با یک شخصیت دیگر می تواند بخشی از شوخی باشد. در نتیجه میزانسن در اینجا فقط طراحی حرکت نیست بلکه بخشی از خود بازی است.
این ویژگی باعث می شود هماهنگی گروه اهمیت ویژه ای پیدا کند. کمدی فیزیکی زمانی جواب می دهد که زمانبندی تقریبا دقیق باشد. یک مکث اضافه یا یک حرکت زودهنگام می تواند کل شوخی را از بین ببرد. از همین رو کمدی سیاه را نمی شود فقط با کیفیت دیالوگ ها یا بازی تک تک افراد سنجید. موفقیت آن تا حد زیادی به هماهنگی جمعی وابسته است. بازیگران باید طوری حرکت کنند که تماشاگر از این آشفتگی لذت ببرد اما هیچ وقت احساس نکند که این آشفتگی واقعا از کنترل گروه خارج شده است.
از همین زاویه جابجایی بازیگران در طول اجرای این نمایش هم موضوع قابل توجهی است. تغییر بازیگر در نمایشی که بخش مهمی از آن بر حرکت دقیق و هماهنگی بدنی بنا شده فقط تغییر یک بازیگر نیست. بازیگر تازه باید خودش را با ریتم و میزانسن گروهی هماهنگ کند و این کار در نمایشی از این جنس اهمیت بیشتری پیدا میکند. (جابجایی ایکا ناصری با سوده سعدایی) هر بازیگر باید بخشی از یک ماشین اجرایی باشد که اگر یکی از اجزای آن با ریتم بقیه هماهنگ نباشد نتیجه می تواند روی کل صحنه تاثیر بگذارد. البته باید اعتراف کرد که سوده سعدایی نیز نقش خود را بخوبی ایفا کرده و توانسته در مدت زمان کوتاهی با تیم و داستان همراه شود.
اما اگر از اجرا فاصله بگیریم و به متن نگاه کنیم با اثری روبه رو می شویم که بزرگترین نقطه قوت و بزرگترین ضعفش تقریبا از یک جا می آید. پیتر شفر (نویسنده اصلی کمدی سیاه) یک موقعیت مرکزی بسیار جذاب ساخته اما این موقعیت از نظر داستانی ظرفیت محدودی دارد. نمایش قرار نیست داستانی پیچیده با لایه های متعدد روایت کند. همه چیز در خدمت همان ایده تاریکی و ندیدن است و شخصیت های مختلف یکی پس از دیگری وارد این موقعیت میشوند تا آشفتگی بیشتر شود. همین ساختار می تواند برای تماشاگر بسیار سرگرم کننده باشد اما در عین حال باعث می شود متن در مقایسه با ایده اجرایی خودش چندان غنی به نظر نرسد. با اینکه حسین امیدی تلاش تحسین برانگیزی برای اصلاح و درگیر نشدن با این نقطه ضعف کرده بود، اما نمایش تا حدودی هنوز درگیر این محدودیت است.
اما مشکل اصلی زمانی خود را نشان می دهد که موقعیت های مشابه بیش از اندازه ادامه پیدا می کنند. کمدی سیاه یک شوخی مرکزی دارد و اگر ریتم اجرا برای مدتی پایین بیاید تماشاگر خیلی زود متوجه می شود که نمایش دوباره در حال استفاده از همان سازوکار قبلی است. به همین دلیل نود دقیقه برای چنین متنی زمان قابل توجهی است و کارگردان باید مراقب باشد که جذابیت ایده اولیه به تکرار تبدیل نشود. هرچه نمایش جلوتر می رود حفظ تازگی موقعیت ها دشوارتر می شود و اینجا کیفیت ریتم و میزانسن اهمیت بیشتری از خود متن پیدا می کند.
با این حال نباید این سادگی را لزوما یک ایراد مطلق دانست. کمدی سیاه اساسا یک کمدی موقعیت و کمدی فیزیکی است و قرار نیست به اندازه یک نمایش روانشناختی جدی وارد لایه های پیچیده شخصیت ها شود. حتی اگر بخواهیم از زاویه روانشناسی به آن نگاه کنیم بهتر است دنبال معناهای بزرگ و پیچیده نباشیم. جذابیت روانشناختی نمایش بیشتر در این است که آدم ها وقتی امکان کنترل تصویر خودشان را از دست می دهند چگونه رفتار می کنند. شخصیت ها در شرایط عادی تلاش می کنند تصویری قابل قبول از خودشان به دیگران نشان دهند اما تاریکی این امکان را از آن ها می گیرد و همین باعث می شود دروغ ها و ترس ها و نیاز آن ها به تایید دیگران بیشتر خودش را نشان دهد. با این حال نمایش برای اکثر مخاطبان جذاب و تجربه ای بدیع است.
شخصیت اصلی (با بازی زیبای فراز سرابی) نیز بیش از آن که فقط یک هنرمند جوان باشد نماینده آدمی است که می خواهد فاصله میان چیزی که هست و تصویری که دوست دارد دیگران از او ببینند را پنهان کند. او برای رسیدن به موقعیتی بهتر بخشی از واقعیت را تغییر می دهد و همین تغییر کوچک آغاز زنجیره ای از اتفاقات است. در اینجا نمایش به یک نکته انسانی ساده اما قابل تامل نزدیک می شود. بسیاری از آشفتگی های زندگی از خود دروغ بزرگ شروع نمی شوند، بلکه از همان لحظه ای شروع می شوند که انسان تصمیم می گیرد برای بهتر دیده شدن کمی واقعیت را تغییر دهد. در بخش بازیگری انصافا نباید از بازی، تسلط و شیرینی مژده محمدی گذشت، او بسیار مسلط و کاردرست، بازی خویش را جلو برده است.
از طرف دیگر طراحی صحنه و نور در چنین اثری اهمیت بیشتری از یک نمایش معمولی پیدا می کند. نور در کمدی سیاه فقط وظیفه روشن کردن صحنه را ندارد بلکه بخشی از روایت است. تماشاگر باید جای شخصیت ها را ببیند و در عین حال باور کند که آنها واقعا نمی توانند چیزی را ببینند. همین تضاد است که موقعیت های کمیک را می سازد. بنابراین هرچه بازیگران در حرکت های خود دقیق تر باشند و میزانسن منظم تر اجرا شود تماشاگر بیشتر در بازی نمایش گرفتار می شود. در نمایش گاهی تاریکی و کوری با هم مخلوط شده اند که البته نمایش است و مخاطب را به دقت بیشتر وا داشته است!
یکی از نقاط قوت اثر نیز همین مشارکت ناخواسته تماشاگر است. تماشاگر اطلاعات بیشتری از شخصیت ها دارد و به همین دلیل دائما منتظر لحظه ای است که یک شخصیت وارد محدوده شخصیت دیگر شود یا چیزی را پیدا کند که نباید پیدا کند یا حرفی بزند که در شرایط عادی نمیزد. تماشاگر عملا تبدیل به کسی می شود که از بالا به یک آشوب کنترل شده نگاه می کند. این برتری اطلاعاتی یکی از قدیمی ترین و موثرترین ابزارهای کمدی است و کمدی سیاه آن را به شکل بسیار مستقیم به کار می گیرد و در این راه موفق است.
البته بخشی از فضای اجتماعی متن نیز امروز تا حدی تاریخ مصرف پیدا کرده است. مناسبات طبقاتی و بعضی تیپ های شخصیتی و روابط اجتماعی که در متن دهه شصت میلادی معنا و جذابیت بیشتری داشته اند برای تماشاگر امروز لزوما همان تاثیر گذشته را ندارند. بنابراین اگر اجرای جدید نتواند این فاصله زمانی را با ریتم و بازی و طراحی صحنه جبران کند ممکن است بخش هایی از متن قدیمی تر از آن چیزی به نظر برسد که باید. اینجاست که بازنویسی و کارگردانی اهمیت پیدا می کند، که امیدی سعی کرده است، تا حد زیادی بدون از بین بردن ساختار اصلی آن، نمایش را برای تماشاگر امروز قابل لمس نماید.
کمدی سیاه در بهترین لحظاتش دقیقا زمانی موفق است که بازیگران موقعیت را کاملا جدی می گیرند. برای شخصیت ها اتفاقات واقعا جدی و حتی فاجعه آمیز است، اما تماشاگر می داند که آن ها از واقعیت صحنه بیخبرند و همین فاصله خنده ایجاد می کند. اگر بازیگر بیش از اندازه بخواهد خنده دار بازی کند این فاصله از بین میرود و کمدی به نمایش دادن کمدی تبدیل می شود. نقطه قوت چنین اثری در این است که بازیگر نباید برای خنداندن تلاش آشکار کند بلکه باید شرایط را باور کند و اجازه دهد موقعیت خودش خنده تولید کند. برای همین تیم بازیگری و تجربه آن ها از پس این کار بخوبی برآمده و قابل تقدیر است.
در نهایت کمدی سیاه را باید بیشتر یک نمایش متکی بر تکنیک اجرا دانست تا یک نمایش متکی بر پیچیدگی متن. متن یک موقعیت بسیار خوب در اختیار گروه گذاشته اما این گروه اجرایی است که باید از آن موقعیت یک تجربه زنده و خنده دار بسازد. نقطه قوت اثر در ایده مرکزی و ظرفیت بالای آن برای کمدی فیزیکی و امکان مشارکت دادن تماشاگر است و نقطه ضعفش در محدود بودن ظرفیت داستانی و خطر تکرار شدن موقعیت ها و فاصله گرفتن بعضی مناسبات متن از جهان امروز قرار دارد، پس ارزش کمدی سیاه بیش از آن که در این باشد که حرف بزرگی درباره زندگی بزند در این است که نشان می دهد یک ایده ساده وقتی با نور و حرکت و زمانبندی درست روی صحنه قرار بگیرد می تواند همچنان کار کند. ما در تمام مدت چیزی را می بینیم که شخصیت ها نمی بینند و همین تفاوت ساده میان دانستن و ندانستن تبدیل به یک بازی جذاب می شود. شاید مهمترین لذت نمایش هم همین باشد که برای مدتی کوتاه به ما یادآوری می کند آدم ها وقتی نمی توانند خودشان را ببینند و وقتی دیگران هم تصویر واقعی آن ها را نمی بینند چقدر راحت می توانند در ساختن یک آشوب کامل موفق شوند.
نوشته : سعید رهنما