
نوشته : سعید رهنما
گاهی والدین چیزی را مستقیما از فرزندشان نمی خواهند اما فرزند سال هاست دارد آن را زندگی می کند، زندگی ای که پدر یا مادر خودشان نتوانسته اند داشته باشند. مادری که آرزو داشته درس بخواند اما نتوانسته. پدری که همیشه حسرت یادگیری یک زبان دیگر را داشته. کسی که فرصت یادگیری موسیقی، سفر و تجربه کردن نداشته. کسی که در جوانی تصمیم هایی گرفته که بعدها از آنها پشیمان شده. این ها همه بخشی از زندگی والدین هستند اما وقتی این حسرت ها حل نشده باقی می مانند ممکن است آرام آرام راه خودشان را به زندگی فرزند باز کنند.
نه لزوما با دستور و اجبار
گاهی فقط با یک انتظار!
«دوست دارم تو به جایی برسی و موفق باشی !»
در ظاهر جمله ای از سر عشق است اما برای کودک می تواند معنای دیگری پیدا کند، «تو باید چیزی را کامل کنی که من نتوانستم». از همانجا ممکن است فرزند به جای کشف کردن مسیر خودش وارد مسیری شود که پیش از او طراحی شده است، باید موفق باشد، باید حتما به دانشگاه برود، باید ظاهر خاص و خیلی مدرنی داشته باشد، باید تولدش شبیه پارتی و عروسی نداشته پدر و مادرش باشد. باید زبان بلد باشد و ساز بنوازد. باید باعث افتخار خانواده شود!
هیچ کدام از این خواسته ها به خودی خود بد نیستند. مساله زمانی آغاز می شود که موفقیت فرزند دیگر فقط متعلق به خودش نباشد و تبدیل شود به راهی برای اثبات موفقیت والدین. آن وقت فرزند با یک بار اضافی بزرگ می شود، اگر شکست بخورد فقط خودش شکست نخورده، اگر انتخاب اشتباهی کند فقط خودش اشتباه نکرده، اگر مسیر متفاوتی برود ممکن است احساس کند خانواده را ناامید کرده است و اینجاست که یک کودک آرام آرام یاد می گیرد به جای پرسیدن
«من چه می خواهم؟»
بپرسد «از من چه می خواهند؟»
این شاید یکی از خطرناک ترین تغییرات در شکل گیری شخصیت باشد، چون انسان می تواند سال ها بسیار موفق زندگی کند بدون اینکه بداند این زندگی واقعا انتخاب خودش بوده است یا نه، ممکن است شغل خوبی داشته باشد اما دوستش نداشته باشد، درآمد خوبی داشته باشد اما احساس رضایت نکند، ازدواج خوبی کرده باشد اما نداند آیا خودش این رابطه را انتخاب کرده یا فقط انتخاب قابل قبول خانواده را پذیرفته است، ممکن است همه چیزهایی را داشته باشد که دیگران موفقیت می دانند و در عین حال یک سوال مبهم درونش باقی مانده باشد :
«پس خود من کجای این زندگی هستم؟»
مشکل اصلی این نیست که والدین برای فرزندشان آرزو دارند، طبیعی است که پدر و مادر آینده خوبی برای فرزندشان بخواهند، مساله مرزی است که گاهی میان «کمک کردن به فرزند برای ساختن زندگی خودش» و «ساختن زندگی به جای او» از بین می رود. والدی که از شکست خودش زخم خورده ممکن است شکست فرزندش را تحمل نکند، والدی که فرصت های زیادی را از دست داده ممکن است بیش از اندازه فرزندش را به سمت موفقیت هل بدهد، والدی که همیشه نگران قضاوت دیگران بوده ممکن است فرزندش را به ویترین موفقیت خانواده تبدیل کند، در ظاهر همه این رفتارها می توانند از محبت بیایند اما در عمق آنها ممکن است ترس و حسرت خود والد هم حضور داشته باشد، به همین دلیل تربیت فرزند فقط با حرف هایی که به او می زنیم اتفاق نمی افتد، چیزهایی که هنوز در خودمان حل نکرده ایم هم به او منتقل می شوند، فرزند خیلی زود متوجه می شود که چه چیزی باعث خوشحالی پدر و مادر می شود و چه چیزی آنها را ناامید می کند، او ممکن است بدون اینکه کسی به او آموزش داده باشد یاد بگیرد چگونه رفتار کند تا تایید بگیرد و وقتی این الگو سالها ادامه پیدا کند ممکن است تایید دیگران به بخشی از سیستم تصمیم گیری او تبدیل شود.
دیگر انتخاب نمی کند چون چیزی را دوست دارد
انتخاب می کند چون می داند دیگران از آن خوششان می آید
در این حالت مساله فقط انتخاب رشته یا شغل نیست، موضوع عمیق تر از این حرفهاست، موضوع شکل گرفتن هویت است، هر انسان در طول زندگی نقش های زیادی دارد، فرزند است، همسر استف پدر یا مادر است، مدیر است، پزشک است، مهندس است، معلم است، اما هیچ کدام از این نقش ها به تنهایی پاسخ سوال
«من کیستم؟»
نیستند. اگر تمام هویت انسان به نقش هایی وابسته شود که دیگران برایش تعریف کرده اند یک روز ممکن است وقتی یکی از این نقش ها تغییر می کند احساس کند خودش هم گم شده است، فرزندی که تمام عمر برای افتخار خانواده بودن تربیت شده ممکن است وقتی به موفقیت می رسد تازه متوجه شود که هیچ تصویری از خواسته واقعی خودش ندارد و این همان جایی است که زندگی نزیسته والدین می تواند به زندگی نزیسته فرزند تبدیل شود، والدین نتوانسته اند زندگی مورد علاقه خودشان را داشته باشند، فرزند هم فرصت نکرده زندگی مورد علاقه خودش را کشف کند، نسلی حسرت های خودش را به نسل بعد منتقل کرده است.
البته این اتفاق همیشه آگاهانه نیست.
هیچ پدر یا مادری صبح از خواب بیدار نمی شود و تصمیم نمی گیرد زندگی فرزندش را تصاحب کند، این انتقال معمولا در جزئیات روزمره اتفاق می افتد، در مقایسه کردن، در تعریف کردن از موفقیت دیگران، در ترسیدن از اینکه «مردم چه می گویند»، در ناراحت شدن از انتخابی که مطابق انتظار ما نیست، در اینکه موفقیت فرزند را نشانه موفقیت خودمان بدانیم و حتی در فداکاری بیش از اندازه. گاهی والد آنقدر برای فرزندش زندگی می کند که بعد از مدتی انتظار دارد فرزند هم برای او زندگی کند!
«من همه زندگی ام را برای تو گذاشتم»
ممکن است از نظر والد جمله ای عاشقانه باشد، اما دقیقا می تواند در ذهن فرزند تبدیل شود به یک بدهی روانی، انگار باید با موفق شدن آن فداکاری را پس بدهد، در حالی که فرزند هیچ وقت درخواست نکرده است که والد زندگی خودش را کنار بگذارد، والد مسئول زندگی خودش است، فرزند هم مسئول زندگی خودش، این تفکیک شاید یکی از مهمترین مرزهای سالم در رابطه والد و فرزند باشد، پدر و مادر می توانند راهنمایی کنند، می توانند تجربه خودشان را بگویند، می توانند خطرها را نشان دهند، می توانند حتی با بعضی انتخاب های فرزند مخالف باشند، اما در نهایت باید بتوانند بپذیرند که
فرزند یک انسان مستقل است و قرار نیست نسخه ای از آنها باشد
شاید فرزند ما نخواهد شغلی را انتخاب کند که ما همیشه آرزویش را داشتیم، شاید تعریف او از موفقیت با تعریف ما متفاوت باشد، شاید زندگی ساده تری بخواهد، شاید راهی را انتخاب کند که ما هیچ وقت جرئت رفتنش را نداشتیم و اینجا سخت ترین بخش والد بودن آغاز می شود
برای رسیدن به این نقطه شاید والدین لازم باشد گاهی به جای نگاه کردن به فرزندشان به زندگی خودشان نگاه کنند،
چه چیزهایی را واقعا از دست داده اند؟
از چه چیزهایی هنوز ناراحتند؟
کدام آرزوها هنوز برایشان زنده است؟
و مهمتر از همه : آیا چیزی را از فرزندشان می خواهند چون برای او خوب است یا چون انجام شدنش زخمی را در خودشان آرام میکند؟
فهمیدنش سخت و گاهی ناممکن است، اما این سوال می تواند بسیاری از خواسته های ما را روشن کند. اگر از فرزندمان می خواهیم پزشک شود آیا واقعا استعداد و علاقه او را می بینیم یا فقط پزشک بودن را نشانه موفقیت می دانیم؟ اگر می خواهیم در یک شهر خاص زندگی کند آیا این انتخاب برای خودش مناسب است یا جایگاه اجتماعی خانواده برایمان مهم است؟ اگر اصرار داریم درآمد بالایی داشته باشد آیا نگران آینده او هستیم یا می خواهیم چیزی را که خودمان نداشتیم در زندگی او ببینیم؟
اگر از شکست او میترسیم آیا واقعا نگران خودش هستیم یا شکست او تصویری را که از خانواده ساخته ایم خراب می کند؟
این پرسش ها قرار نیست والدین را متهم کنند
قرار است آنها را آگاه کنند
چون زندگی نزیسته والدین زمانی خطرناک می شود که خودشان از وجودش بی خبر باشند، اگر حسرت خودمان را بشناسیم می توانیم مسئولیتش را هم بپذیریم، اگر رویایی هنوز امکان دنبال شدن دارد شاید بتوانیم خودمان دنبالش برویم، اگر دیگر امکانش وجود ندارد
اما نباید آن را روی دوش فرزند بگذاریم، فرزند ما قرار نیست جوانی از دست رفته ما را برگرداند، قرار نیست اشتباهات ما را اصلاح کند، قرار نیست ثابت کند که ما موفق بوده ایم و قرار نیست زندگی ای را که خودمان جرئت نکردیم تجربه کنیم به جای ما تجربه کند. او باید فرصت داشته باشد اشتباه خودش را بکند. مسیر خودش را عوض کند. چیزی را دوست داشته باشد که ما دوست نداریم و حتی گاهی
شکستی را تجربه کند که ما از آن می ترسیم
چون بخشی از بزرگ شدن همین است، این که انسان بتواند زندگی خودش را انتخاب کند و مسئول پیامدهای انتخابش باشد، شاید یکی از مهمترین وظایف والدین این نباشد که بهترین زندگی ممکن را برای فرزندشان طراحی کنند، بلکه این باشد که آنقدر زندگی خودشان را آگاهانه زندگی کنند که فرزند مجبور نباشد بار زندگی نزیسته آنها را به دوش بکشد، فرزند ما ادامه رزومه ما نیست، مدرک موفقیت ما نیست، جبران شکست های ما نیست و ادامه آرزوهای ناتمام ما هم نیست.
و شاید اینجا همان جمله یونگ معنای عمیق تری پیدا می کند :
پس اگر قرار است چیزی را به فرزندمان منتقل کنیم بهتر است فقط آرزوها و تجربه هایمان نباشد، بلکه شجاعت این را هم به او نشان بدهیم که هر انسان باید تا جایی که می تواند زندگی خودش را زندگی کند، نه زندگی ای که دیگری برایش نوشته است.