
نوشته : سعید رهنما
یکی از سخت ترین کارهای پدر و مادر بودن این است که بفهمیم فرزندمان قرار نیست ادامه تصویر ما از موفقیت باشد. او یک انسان مستقل است با استعدادها و علاقه ها و ضعف ها و ترس ها و مسیر زندگی خودش. با این حال گاهی بدون اینکه متوجه باشیم فرزندمان را نه برای زندگی خودش، بلکه برای تصویری که می خواهیم دیگران از خانواده ما ببینند تربیت می کنیم. از همان سال های اول این اتفاق می تواند شروع شود. انتخاب خانه. انتخاب دوستان. انتخاب مدرسه. انتخاب معلم. لباس. تفریحات. زبان خارجی. ورزش. پیانو. سفر. حتی نوع صحبت کردن کودک. همه اینها می توانند بخشی از یک برنامه واقعی برای رشد او باشند، اما می توانند شکل دیگری هم پیدا کنند. تبدیل شوند به ابزار نمایش جایگاه خانواده!
در این حالت سوال اصلی دیگر این نیست که «این انتخاب برای فرزند من مناسب است؟» بلکه تبدیل می شود به «این انتخاب درباره ما چه چیزی به دیگران نشان می دهد؟»
این دو سوال ظاهرا شبیه هم هستند اما نتیجه شان کاملا متفاوت است
والدی که به آینده کودک فکر می کند ممکن است درباره مدرسه از خودش بپرسد آیا محیط آن برای شخصیت فرزند من مناسب است؟ آیا آموزش واقعی اتفاق می افتد؟ آیا کودک در آنجا فرصت فکر کردن و پرسیدن و تجربه کردن دارد؟ آیا معلم ها با او ارتباط درستی برقرار می کنند؟ آیا فشار محیط با روحیه او سازگار است؟ آیا فشار مناسبی در جهت یادگیری و تغییر به او وارد شود؟
اما وقتی مدرسه تبدیل به ویترین اجتماعی می شود سوال ها تغییر می کنند
این مدرسه کجاست؟
چه نوع بچه هایی آنجا هستند؟
شهریه اش چقدر است؟
آیا دیگران وقتی بفهمند فرزند من آنجا درس می خواند درباره خانواده ما تصور خوبی پیدا می کنند؟
معلم ها چه کسانی هستند؟
آیا می توانم با معلم ها ارتباط خوبی برقرار کنم تا فرزندم را بالاتر بکشند؟!
در اینجا مدرسه دیگر فقط محل آموزش نیست. تبدیل می شود به نشانه ای از جایگاه اجتماعی خانواده
در این حال سوالات عجیب تر و نامرتبط هم شکل می گیرند :
ممکن است مسیر رفت و آمد سخت باشد!
ممکن است کودک ساعت زیادی در مدرسه بماند!
ممکن است بخش بزرگی از زمانش در مدرسه صرف شود!
من به حضور او در خانه نیاز دارم!
چگونه می توانم سریع تر تکالیف اش را فیصله دهم!
در حالی که یک سوال ساده می تواند همه چیز را روشن کند
این مدرسه و رفتارهای من (بخوانید خواسته های من) واقعا کیفیت زندگی خانواده را بهتر کرده یا فقط تصویر خانواده را بهتر کرده است؟
البته زندگی با سبک خوب یا فرستادن فرزند به مدرسه خوب هیچ ایرادی ندارد. مساله این نیست که امکانات بد هستند. مساله این است که آیا امکانات در خدمت انسان هستند یا انسان در خدمت نمایش امکانات!
این تفاوت در تربیت کودک بسیار مهم است
کودکی که از ابتدا یاد می گیرد ارزش او با چیزهایی که دارد سنجیده می شود ممکن است خیلی زود وارد مسابقه ای شود که پایانی ندارد. لباس بهتر. گوشی بهتر. مدرسه بهتر. خانه بهتر. سفر بهتر. دوستان بهتر. و بعد در نوجوانی و جوانی همین منطق را با خودش حمل کند
آدمی که ارزش خودش را از مقایسه می گیرد هیچ وقت احساس کافی بودن نمی کند
همیشه کسی هست که بیشتر دارد
در این میان والدین هم ممکن است ناخواسته همین پیام را به کودک منتقل کنند. ممکن است از موفقیت های فرزندشان بیشتر از خود او خوشحال شوند. ممکن است نمره خوب را نه به خاطر یادگیری بلکه به خاطر اینکه بتوانند به دیگران بگویند فرزندشان موفق است دوست داشته باشند. ممکن است از زبان خارجی کودک بیشتر از توانایی فکر کردن او لذت ببرند. ممکن است از اینکه فرزندشان در یک کلاس پیانو حضور دارد، احساس غرور کنند اما هیچ وقت از خودشان نپرسند آیا این کودک واقعا در آن محیط خوشحال و در حال رشد است
این همان نقطه ای است که تربیت می تواند تبدیل به نمایش شود
گاهی حتی کلاس های فوق برنامه هم از همین منطق پیروی می کنند. کودک باید موسیقی یاد بگیرد. زبان بداند. ورزش کند. نقاشی کند. برنامه نویسی کند. کلاس های مختلف برود. اما سوال این است که چه کسی این برنامه را انتخاب کرده است؟
کودک یا والدین
گاهی کودک از صبح تا شب در برنامه هایی قرار گرفته که قرار است او را برای آینده آماده کنند، اما هیچ زمانی برای فکر کردن و خیال پردازی و تنهایی و کشف کردن و حتی حوصله سر رفتن ندارد.
در حالی که بخشی از رشد انسان دقیقا در همین زمان های بدون برنامه اتفاق می افتد
کودک باید فرصت داشته باشد چیزی را خودش انتخاب کند. اشتباه کند. شکست بخورد. با او دعوا و برخورد شود. دوباره امتحان کند. بفهمد چه چیزی را دوست ندارد. با آدم های متفاوت روبه رو شود و کم کم شخصیت خودش را پیدا کند. با دوستان و هم کلاسی های بدقلق روبرو شود، طعم تجربه های دردناک را احساس کند. اگر همه چیز از قبل برای او تعیین شده باشد ممکن است در ظاهر کودک بسیار موفقی به نظر برسد اما در درون خودش هنوز نداند چه می خواهد.
این یکی از خطرناک ترین نتایج تربیت نمایشی است.
ساختن یک کودک موفق برای عکس و تعریف دیگران بسیار ساده تر از ساختن یک انسان مستقل است. برای موفق نشان دادن کودک می توانیم او را به بهترین کلاس ها ببریم و بهترین لباس ها را بخریم و در بهترین مدرسه ثبت نام کنیم. اما برای مستقل شدن او باید به او اجازه انتخاب بدهیم. باید گاهی اجازه دهیم اشتباه کند، با او مخالفت کنیم، او راه غلبه بر چالش ها، سختی ها و مخالفت ها را یاد بگیرد. باید با او گفت وگو کنیم. باید به سوال هایش پاسخ بدهیم. باید خودمان هم یاد بگیریم و مطالعه کنیم. نباید جوری زندگی کنیم که در یک جمع تا درباره موضوعی صحبت می شود، از نزدیکان مان بپرسیم، این یعنی چه؟ آن یعنی چی؟!
تربیت واقعی از خود والدین شروع می شود
نمی توانیم از کودک انتظار مطالعه داشته باشیم، وقتی خودمان هیچ کتابی نمی خوانیم
نمی توانیم از او انتظار کنجکاوی داشته باشیم، وقتی خودمان درباره هیچ چیز سوال نمی کنیم
نمی توانیم از او بخواهیم دانش کسب کند وقتی تمام گفت وگوی خانوادگی درباره خرید و پول و ظاهر و مقایسه با دیگران است
نمی توانیم او را تشویق به عدم استفاده از موبایل و شبکه های اجتماعی کنیم، وقتی خودمان صبح با آن ها بیدار می شویم و شب با آن ها به خواب می رویم
کودک بیشتر از آنکه از توصیه های ما یاد بگیرد از سبک زندگی ما یاد می گیرد
اگر در خانه دائما درباره این صحبت شود که چه کسی چه ماشینی خریده یا کجا خانه گرفته یا فرزند چه کسی به کدام مدرسه رفته، یا کدام فرزند فامیل سوار بر چه ماشینی در اینستاگرام استوری گذاشته، کودک به تدریج متوجه می شود که این ها معیار ارزشمند بودن هستند
حتی اگر صد بار به او بگوییم «ظاهر مهم نیست»
کودک حرف ما را باور نمی کند
رفتار ما را باور می کند
از طرف دیگر باید مراقب یک اشتباه دیگر هم باشیم. نقد زندگی نمایشی نباید تبدیل به تحقیر خانواده هایی شود که امکانات بیشتری دارند. داشتن پول و خانه خوب و مدرسه خوب و سفر و امکانات هیچ کدام نشانه سطحی بودن نیست. یک خانواده مرفه می تواند عمیقا اهل مطالعه و یادگیری و تفکر و رشد باشد و یک خانواده کم درآمد هم می تواند گرفتار چشم و هم چشمی و نمایش شود، مساله طبقه اجتماعی نیست، مساله این است که چه چیزی در مرکز زندگی قرار گرفته است
اگر پول وسیله ای برای ساختن زندگی بهتر باشد می تواند بسیار ارزشمند باشد
اما اگر زندگی تبدیل شود به وسیله ای برای نمایش پول، آنگاه حتی رفاه هم نمی تواند رضایت واقعی ایجاد کند
در مورد فرزند این مساله حساس تر است چون کودک نمی تواند به راحتی از تصمیم های والدین فاصله بگیرد. اگر پدر و مادر تمام هویت اجتماعی خودشان را از موفقیت ظاهری فرزند بگیرند، کودک به تدریج احساس می کند وظیفه دارد همیشه آنها را راضی و سربلند نگه دارد
آن وقت نمره پایین فقط یک نمره پایین نیست
تبدیل می شود به شکست
قبول نشدن در یک آزمون و مدرسه فقط یک اتفاق آموزشی نیست
تبدیل می شود به شرمندگی
انتخاب یک مسیر متفاوت فقط یک انتخاب شخصی نیست
تبدیل میشود به اینکه «مردم چه خواهند گفت»
این کودک شاید در ظاهر بسیار موفق باشد اما ممکن است در درون خودش مدام نگران تایید دیگران باشد و این همان چیزی است که والدین باید از آن بترسند، نه اینکه فرزندشان یک بار شکست بخورد، بلکه اینکه بدون تایید دیگران نتواند احساس ارزشمندی کند :
فرزند ما قرار نیست مدرک موفقیت ما باشد
قرار نیست به دیگران ثابت کند که ما والدین موفقی هستیم
قرار نیست اشتباهات گذشته ما را جبران کند
قرار نیست آرزوهای تحقق نیافته ما را زندگی کند
قرار است زندگی خودش را پیدا کند
وظیفه ما این نیست که همه مسیر را برایش صاف کنیم. وظیفه ما این است که توانایی راه رفتن را در او ایجاد کنیم
دانش بدهیم
قدرت فکر کردن بدهیم
قدرت تصمیم گرفتن بدهیم
مسئولیت پذیری یاد بدهیم
توانایی شکست خوردن و دوباره بلند شدن را یاد بدهیم
شاید بد نباشد هر چند وقت یک بار به جای اینکه از خودمان بپرسیم فرزندمان چقدر موفق به نظر می رسد، از خودمان بپرسیم اگر هیچ کس قرار نبود فرزند ما را ببیند آیا باز هم همین انتخاب ها را برای او می کردیم
اگر جواب مثبت است احتمالا در مسیر درستی هستیم
اما اگر بخش زیادی از تصمیم های ما با این جمله شروع می شود که «مردم چه می گویند» باید کمی مکث کنیم
چون ممکن است در حال ساختن آینده فرزندمان نباشیم
ممکن است فقط در حال ساختن ویترین خانواده خودمان باشیم
پس شاید یکی از بزرگترین موفقیت های والدین این نباشد که فرزندشان را به بهترین مدرسه بفرستند یا بهترین امکانات را برای او فراهم کنند. موفقیت واقعی شاید این باشد که روزی فرزندشان آنقدر خودش را بشناسد که بتواند بدون ترس از نگاه دیگران مسیر زندگی خودش را انتخاب کند
آن روز دیگر لازم نیست ما به دیگران نشان بدهیم که فرزندمان موفق است
خود او می داند برای چه زندگی می کند