ویرگول
ورودثبت نام
سعید رهنما
سعید رهنماجایی برای نگاه دقیق به انسان، سینما، تئاتر، روانشناسی و موسیقی. من سعید رهنِما با نگاهی مستقل و تحلیلی، فراتر از ظاهر، از تجربه، فرم و درون می‌نویسم. برای مخاطب جدی و دقیق
سعید رهنما
سعید رهنما
خواندن ۱۰ دقیقه·۲ ماه پیش

تحلیل روانشناختی جلال در سریال کلاغ

جلال (هادی حجازی فر)
جلال (هادی حجازی فر)

نوشته : سعید رهنما

جلال در سریال کلاغ در ظاهر مردی است که زندگی اش را می شناسد. شغل مشخصی دارد. خانواده دارد. جایگاه حرفه ای اش روشن است و سال ها در محیطی کار کرده که در آن کنترل و مراقبت و پنهان نگه داشتن احساسات بخشی از زندگی روزمره است. اما ورود سایه به زندگی او این نظم ظاهری را به هم می ریزد و چیزی را در جلال آشکار می کند که پیش از آن زیر لایه ای از وظیفه و عادت پنهان مانده بود. او ناگهان با بخشی از وجود خودش روبرو می شود که سال ها فرصت بروز نداشته است. به همین دلیل رابطه او با سایه را نمی شود فقط یک رابطه عاشقانه یا یک خیانت زناشویی دید. سایه برای جلال تبدیل می شود به دریچه ای به سمت زندگی ای که احساس می کند از آن دور مانده است.

جلال در واقع میان دو تصویر از خودش گرفتار می شود. تصویری که سال ها ساخته و به آن عادت کرده و تصویری که در کنار سایه کم کم شکل می گیرد. در تصویر اول او مرد خانواده و مامور و آدم مسئول است. کسی که باید تصمیم بگیرد و شرایط را کنترل کند و احساساتش را کنار بگذارد. در تصویر دوم مردی است که می خواهد برای خودش انتخاب کند. می خواهد احساس کند هنوز می تواند عاشق شود و هیجان داشته باشد و بدون اینکه همه چیز را از فیلتر وظیفه عبور دهد تصمیم بگیرد. مشکل از جایی شروع می شود که جلال تلاش می کند هر دو تصویر را همزمان حفظ کند. او نه می تواند به طور کامل زندگی قبلی اش را رها کند و نه حاضر است از زندگی تازه ای که در ذهنش ساخته دست بکشد. همین دوگانگی بخش بزرگی از رفتارهای او را شکل می دهد. جلال به جای یک تصمیم روشن وارد مسیری می شود که هر انتخاب تازه اش هزینه انتخاب قبلی را بیشتر می کند. او به تدریج از خانواده فاصله می گیرد اما هنوز نمی خواهد خودش را مردی بداند که خانواده اش را کنار گذاشته است. به سایه نزدیک می شود اما هنوز نمی تواند تمام پیامدهای این نزدیکی را بپذیرد. در نتیجه به جای حل کردن تضاد درونی اش مدام تلاش می کند شرایط بیرونی را مدیریت کند.

اینجاست که شغل جلال اهمیت پیدا می کند. مردی که در کارش با اطلاعات ناقص و آدم های پنهان و موقعیت های مبهم سروکار دارد باید بتواند احساساتش را مهار کند و بر اساس نشانه ها تصمیم بگیرد. اما وقتی پای سایه وسط می آید همین توانایی علیه خودش عمل می کند. او دیگر فقط یک مامور نیست که باید واقعیت را کشف کند. تبدیل می شود به مردی که بخشی از واقعیت را نمی خواهد ببیند چون پذیرفتن آن ممکن است چیزی را که برایش مهم شده از بین ببرد.

این تضاد را می توان در رابطه او با سایه دید. جلال در ابتدا به او به عنوان یک انسان نزدیک می شود اما هرچه رابطه عمیق تر می شود مرز میان عشق و نجات دادن از بین می رود. جلال فقط نمی خواهد سایه را داشته باشد. می خواهد از او محافظت کند و او را از موقعیتی که در آن گرفتار شده بیرون بکشد. اینجا عشق کم کم با احساس مسئولیت و نیاز به نجات دیگری ترکیب می شود و همین ترکیب می تواند وابستگی را شدیدتر کند. وقتی سایه ناپدید می شود جلال فقط یک معشوق را از دست نداده است، بخشی از معنایی را که در این رابطه برای زندگی خودش پیدا کرده بود هم از دست داده است.

برای همین جستجوی او برای سایه را نمی شود فقط با دلتنگی توضیح داد. جلال در حال دنبال کردن چیزی است که به او احساس زنده بودن داده است. رابطه ای که در ابتدا قرار بود بخشی از زندگی اش باشد به تدریج تبدیل می شود به مرکز زندگی ذهنی او. هرچه سایه دورتر می شود حضورش در ذهن جلال بیشتر می شود و هرچه یافتن او دشوارتر می شود ارزش او برای جلال افزایش پیدا می کند. این یکی از سازوکارهای شناخته شده در روابط عاطفی است که دسترسی نداشتن می تواند میل را تشدید کند و ذهن را روی چیزی که از دست رفته متمرکز نگه دارد. اما لایه مهمتر اینجاست که جلال در این مسیر کمتر با خودش صادق می شود. او باید از خودش بپرسد آیا واقعا عاشق سایه است یا سایه بهانه ای شده تا از زندگی ای که دیگر برایش رضایت بخش نیست فاصله بگیرد. پاسخ احتمالا ترکیبی از هر دو است. او می تواند سایه را واقعا دوست داشته باشد و همزمان از چیزی در زندگی قبلی خودش فرار کند. این دو موضوع با هم تناقضی ندارند.

مشکل جلال دقیقا همین جاست که عشق را به تنهایی تبدیل به دلیل کافی برای تصمیم هایش می کند. وقتی آدم احساس شدیدی را تجربه می کند خیلی راحت می تواند آن احساس را با حقیقت اشتباه بگیرد. این که چیزی را عمیقا می خواهیم لزوما به این معنا نیست که انتخاب درستی است. جلال اما به تدریج میان خواستن و درست بودن فاصله نمی گذارد و همین مساله او را وارد تصمیم هایی می کند که دیگران هم باید هزینه آنها را بپردازند.

از این زاویه جلال شخصیت شروری نیست. اتفاقا بخش قابل توجهی از جذابیت او در این است که می تواند همزمان آدمی مسئول و آدمی خودخواه باشد. می تواند خانواده اش را دوست داشته باشد و در عین حال به آن ها آسیب بزند. می تواند نسبت به سایه احساس واقعی داشته باشد و در عین حال به خاطر این احساس تصمیم هایی بگیرد که منطقی و اخلاقی نیستند. انسان همیشه از یک برچسب واحد ساخته نشده است و جلال دقیقا در همین منطقه خاکستری قرار دارد. اما نکته دیگری هم وجود دارد. جلال در تصمیم های مهم زندگی اش بیشتر واکنش نشان می دهد تا این که آگاهانه مسیرش را انتخاب کند. اتفاقی رخ می دهد و او واکنش نشان می دهد. سایه ناپدید می شود و به دنبال او می رود. خطری ایجاد می شود و وارد عمل می شود. اطلاعات تازه ای به دست می آورد و تصمیم قبلی اش تغییر می کند. در نتیجه بخش زیادی از زندگی او توسط اتفاقات و آدم های دیگر شکل می گیرد.

این ویژگی از نظر روانشناختی اهمیت زیادی دارد. چون کسی که مدام به اتفاقات پاسخ می دهد ممکن است احساس کند قربانی شرایط است و انتخاب هایش را نتیجه اجبار بداند. اما در واقع واکنش نشان دادن هم نوعی انتخاب است. جلال هر بار میتوانست مکث کند و بپرسد من دقیقا چه می خواهم و مسئولیت این تصمیم با چه کسی خواهد بود. اما اغلب آنقدر درگیر اتفاق بعدی می شود که فرصت مواجهه با این پرسش را پیدا نمی کند. به همین دلیل می توان گفت جلال بیش از آنکه گرفتار یک عشق ممنوع باشد گرفتار ناتوانی در تعیین مرز میان میل و مسئولیت است.

میل می گوید این رابطه را می خواهم

مسئولیت می گوید این انتخاب چه اثری روی دیگران دارد

هویت حرفه ای می گوید وظیفه ات چیست

و هویت شخصی می گوید خودت واقعا چه میخواهی

جلال تلاش می کند هیچ کدام را کاملا از دست ندهد و نتیجه این می شود که همه آن ها آسیب می بینند. این تضاد وقتی جدی تر می شود که پای گذشته و احساس گناه به میان می آید. جلال اگر بخواهد خودش را همچنان آدمی اخلاقی و مسئول بداند باید برای تصمیم هایش توضیحی پیدا کند که با این تصویر سازگار باشد. این همان جایی است که ناهماهنگی شناختی شکل می گیرد. آدم میان رفتار واقعی خودش و تصویری که از خودش دارد فاصله می بیند و برای کاهش این فاصله شروع می کند به توجیه کردن انتخاب ها!

جلال می تواند به خودش بگوید این فقط یک هوس نیست، این عشق واقعی است، من مجبور بودم، من باید از او محافظت می کردم، من نمی توانستم او را تنها بگذارم، بخشی از این حرف ها ممکن است درست باشد اما خطر زمانی شروع می شود که توضیح دادن تبدیل به راهی برای فرار از مسئولیت شود، جلال باید بتواند همزمان دو حقیقت را بپذیرد، اینکه ممکن است واقعا عاشق سایه بوده باشد و این که انتخاب هایش می توانسته به دیگران آسیب بزند، پذیرفتن یکی نباید باعث انکار دیگری شود، در همین نقطه شخصیت جلال از یک عاشق ساده به شخصیتی پیچیده تر تبدیل می شود. او آدمی نیست که احساساتش را نمی فهمد. برعکس شاید بیش از اندازه تحت تاثیر آن ها قرار می گیرد. مشکلش این است که نمی داند با احساسات شدید چه کار کند. به جای این که آنها را بشناسد و مرزهایشان را تعیین کند اجازه می دهد مسیر، تصمیم هایش را تعیین کنند.

این مساله درباره مردی که سال ها در محیطی مبتنی بر کنترل کار کرده جالب تر هم می شود. جلال احتمالا در زندگی حرفه ای یاد گرفته است احساسات را مدیریت کند اما مدیریت احساسات با شناخت احساسات فرق دارد. ممکن است بتوانی خشم خودت را پنهان کنی اما هنوز ندانی چرا عصبانی هستی. ممکن است ترست را کنترل کنی اما نپذیری که ترسیده ای. ممکن است در شرایط بحرانی بسیار خونسرد باشی اما در زندگی شخصی نتوانی بفهمی دقیقا چه چیزی تو را به سمت یک انتخاب می کشاند

به همین دلیل جلال را می توان مردی دانست که در محیط کار خودش را بهتر از زندگی شخصی اش می شناسد.

در کار می داند چه کسی است، اما در زندگی نمی داند، مامور بودن برایش تعریف مشخصی دارد، اما مردی که می خواهد فقط برای خودش زندگی کند هنوز برایش تعریف روشنی ندارد و سایه درست در همین شکاف وارد زندگی او می شود، او به جلال اجازه می دهد تصویری متفاوت از خودش را تجربه کند. تصویری که در آن فقط وظیفه وجود ندارد و احساس هم جایی برای حضور دارد. به همین دلیل جدا شدن از سایه برای جلال فقط از دست دادن یک رابطه نیست. جدا شدن از بخشی از هویت تازه ای است که در کنار او ساخته است، از این زاویه می توان فهمید چرا جلال تا این اندازه درگیر پیدا کردن او می شود. او فقط به دنبال یک نفر نیست. به دنبال بازگرداندن بخشی از خودش است که با رفتن سایه گم شده، اما همین جا ضعف بزرگ جلال هم آشکار می شود :

آدمی که هویت خودش را به حضور یک نفر گره بزند کم کم اختیار زندگی خودش را هم به همان رابطه واگذار می کند

و جلال دقیقا در همین مسیر قرار می گیرد، در نهایت آنچه جلال را به شخصیتی قابل تامل تبدیل می کند نه این است که عاشق شده و نه حتی اینکه درگیر یک رابطه ممنوع شده است، مساله این است که او برای اولین بار مجبور می شود میان تصویری که دیگران از او ساخته اند و تصویری که خودش از زندگی می خواهد انتخاب کند و برای این انتخاب هزینه بدهد.

اما جلال دیر تصمیم می گیرد، و تصمیم دیرهنگام همیشه بخشی از گذشته را با خودش حمل می کند، این همان چیزی است که پایان مسیر او را از نظر روانشناختی دشوار می کند. اگر قرار باشد جلال در نهایت دوباره به وظیفه و هویت حرفه ای خودش برگردد این بازگشت باید حاصل یک تغییر درونی باشد نه صرفا یک تصمیم ناگهانی. او باید بفهمد چرا از ابتدا از آن هویت فاصله گرفته بود و چه چیزی در خودش باعث شد مرز میان عشق و مسئولیت را کنار بزند و اینجاست که شاید مهمترین پرسش درباره جلال شکل بگیرد :

آیا او واقعا در تمام این مدت دنبال سایه بود یا دنبال فرصتی برای فرار از جلالی که سال ها مجبور بود باشد.

اگر پاسخ این سوال را پیدا کنیم رابطه جلال و سایه دیگر فقط یک داستان عاشقانه نیست، داستان مردی است که در میانسالی با بخشی از خودش روبرو می شود که سال ها سرکوبش کرده و وقتی بالاخره آن را پیدا می کند آنقدر به آن می چسبد که دیگر نمی تواند میان خواستن و مسئول بودن فاصله بگذارد، جلال شاید در ظاهر به دنبال سایه رفت، اما در لایه عمیق تر به دنبال خودش بود،

مشکل این بود که هنوز بلد نبود خودش را بدون فرار از مسئولیت پیدا کند.

سریالهادی حجازی فرروانشناسینقد فیلم
۱
۰
سعید رهنما
سعید رهنما
جایی برای نگاه دقیق به انسان، سینما، تئاتر، روانشناسی و موسیقی. من سعید رهنِما با نگاهی مستقل و تحلیلی، فراتر از ظاهر، از تجربه، فرم و درون می‌نویسم. برای مخاطب جدی و دقیق
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید