
نوشته : سعید رهنما
در روزگاری زندگی می کنیم که تقریبا همه چیز با سرعت از مقابل چشم ما عبور می کند. یک ویدیو چند ثانیه. یک خبر چند دقیقه. یک تصویر با حرکت انگشت و بعد تصویر بعدی. ذهن ما به دیدن عادت کرده اما کمتر فرصت می کند چیزی را واقعا تجربه کند. در چنین دنیایی رفتن به تئاتر می تواند چیزی بیشتر از یک تفریح فرهنگی باشد. زمان زیادی در یک سالن می نشینیم و برخلاف بسیاری از محتواهایی که هر لحظه می توانیم عوضشان کنیم مجبوریم با یک داستان بمانیم و آن را تا پایان دنبال کنیم. همین ماندن می تواند تمرینی برای ذهنی باشد که به سرعت و پراکندگی عادت کرده است.
اما تئاتر فقط تمرین تمرکز نیست. روی صحنه انسانی را می بینیم که می ترسد. دروغ می گوید. عاشق می شود. حسادت می کند. اشتباه می کند و گاهی به آدم دیگری آسیب میزند. ما این رفتارها را از فاصله ای امن تماشا می کنیم و همین فاصله فرصت می دهد بدون این که مستقیما در معرض قضاوت باشیم درباره خودمان فکر کنیم. ممکن است از خودخواهی یک شخصیت عصبانی شویم و بعد متوجه شویم بخشی از آن را در رفتار خودمان هم دیده ایم. ممکن است با تصمیم یک نفر مخالف باشیم اما وقتی داستانش را می فهمیم بتوانیم انگیزه او را ببینیم.
اینجاست که تئاتر می تواند هم آینه باشد و هم تمرین همدلی.
فهمیدن هم با تایید کردن فرق دارد. ممکن است رفتار یک شخصیت را نپذیریم اما بتوانیم بفهمیم چه ترس یا نیازی او را به آن رفتار رسانده است. این توانایی در زندگی واقعی بسیار مهم است چون بسیاری از اختلاف های ما از جایی آغاز می شود که فقط رفتار آدمها را می بینیم و درباره دلیل آن خیلی سریع قضاوت می کنیم. تئاتر خوب می تواند این فاصله میان رفتار و انگیزه را به ما نشان دهد.
از طرف دیگر تئاتر ما را با پیچیدگی انسان روبرو می کند. در زندگی روزمره دوست داریم آدم ها را سریع دسته بندی کنیم. خوب یا بد. قوی یا ضعیف. مقصر یا قربانی. اما انسان واقعی معمولا هیچ کدام از این تقسیم بندی های ساده نیست. یک نفر می تواند هم مهربان باشد و هم خودخواه. هم عاشق باشد و هم خیانت کند. هم شجاع باشد و هم بترسد. تماشای همین تناقض ها به ذهن کمک می کند که انسان را پیچیده تر ببیند و در نتیجه درباره دیگران و حتی خودش کمتر با قضاوت های فوری برخورد کند.
یکی دیگر از ارزش های تئاتر این است که همیشه جواب آماده به ما نمی دهد. گاهی نمایش تمام می شود و هنوز نمی دانیم حق با چه کسی بوده است. شاید ندانیم شخصیت اصلی قربانی بوده یا مقصر. شاید حتی با یک سوال به خانه برگردیم. در زمانه ای که عادت کرده ایم برای هر چیزی پاسخ فوری بخواهیم تحمل یک سوال بی پاسخ خودش نوعی بلوغ ذهنی است. زندگی همیشه تکلیف روشن و پایان مشخص ندارد و تئاتر می تواند تمرین مواجهه با همین ابهام باشد.
تئاتر همچنین فرصتی برای تجربه احساسات است. ممکن است بخندیم. ناراحت شویم. بترسیم. عصبانی شویم یا برای آدمی که روی صحنه است دل بسوزانیم. این احساسات قرار نیست حتما به یک درس مشخص تبدیل شوند. گاهی فقط لازم است چیزی را احساس کنیم. زندگی روزمره برای بسیاری از آدم ها پر از کنترل احساسات است. باید خودمان را نگه داریم. در محل کار مراقب باشیم. در اجتماع تصویرمان را حفظ کنیم.
تئاتر می تواند برای چند ساعت فضایی باشد که در آن احساسات بدون نیاز به توضیح دادن تجربه می شوند.
حضور زنده بازیگر هم این تجربه را متفاوت می کند. بازیگر واقعا روبروی ماست. نفس می کشد. مکث می کند. سکوت می کند و واکنش تماشاگر را در همان لحظه دریافت می کند. هیچ صفحه ای نمی تواند کاملا جای این ارتباط زنده را بگیرد. ما فقط داستان را نمی بینیم. شاهد حضور انسان دیگری هستیم و همین حضور می تواند تجربه نمایش را شخصی تر و ماندگارتر کند.
اما یک نکته مهم وجود دارد :
تئاتر دیدن به خودی خود انسان را آگاه تر نمی کند
ممکن است کسی صد نمایش ببیند و هیچ کدام چیزی در او تغییر ندهد. همانطور که ممکن است کسی کتاب های زیادی بخواند اما هیچ کدام وارد زندگی اش نشوند. تئاتر زمانی اثر عمیق تری پیدا می کند که بعد از پایان نمایش چیزی از آن با ما بماند. یک سوال. یک احساس. یک نگاه تازه به یک رابطه یا حتی یک تردید نسبت به رفتاری که خودمان داریم. حتی ممکن است تئاتر دیدن خودش تبدیل به بخشی از ویترین اجتماعی ما شود. برویم که عکس بگیریم. استوری بگذاریم. نشان دهیم آدم فرهنگی هستیم. در این حالت ممکن است به جای تجربه کردن نمایش مشغول نمایش دادن تجربه خودمان باشیم. فرهنگ هم می تواند مثل هر چیز دیگری تبدیل به مصرف نمایشی شود.
برای همین شاید بعد از یک نمایش خوب بهتر باشد فقط نپرسیم «خوب بود یا بد؟»
از خودمان بپرسیم :
چه چیزی در من تکان خورد؟
کدام شخصیت من را عصبانی کرد؟
با چه کسی همدلی کردم؟
کدام رفتار برایم آشنا بود؟
چه چیزی درباره آدم دیگری فهمیدم که قبل از آن نمیدیدم؟
و مهمتر از همه
نمایش تمام می شود. چراغ های سالن روشن می شود. بازیگرها از صحنه پایین می آیند و ما به خیابان برمی گردیم. اگر همه چیز همانجا تمام شود فقط یک شب سرگرم شده ایم. اما اگر یک سوال با خودمان به خانه برده باشیم یا یک رفتار خودمان را جور دیگری دیده باشیم آن وقت تئاتر از یک سرگرمی فرهنگی فراتر رفته است.
شاید روان ما بیشتر از آن که به محتوای بیشتر احتیاج داشته باشد به تجربه عمیق تر احتیاج دارد، به مکث، به دیدن انسان، به تحمل ابهام، به احساس کردن
و گاهی به این فرصت ساده که
پ.ن : تماشای تئاتر را اکیدا توصیه می کنم، سری به تیوال یا سینماتیکت بزنید و از بهترین ها شروع کنید یا طولانی ترین ها، بهتر است سراغ پر اجراها بروید و یکی را انتخاب کنید. هزینه اش به اندازه یک وعده غذای بیرون یا کمی کمتر است، اما روح شما را آرام تر می کند...