
نوشته : سعید رهنما
می گویند احساس عقب ماندن پرفروش ترین محصول اینستاگرام است. جمله تندی است اما اگر کمی دقیق تر به آن نگاه کنیم می بینیم که بخش مهمی از اقتصاد اینستاگرام نه بر فروش کالا، بلکه بر فروش یک احساس، ساخته شده است. احساس این که دیگران جلوترند و ما عقب مانده ایم. دیگران زیباترند و ما معمولی هستیم. دیگران موفق ترند و ما هنوز درجا می زنیم. دیگران بیشتر سفر می روند و ما زندگی نکرده ایم. دیگران رابطه بهتری دارند و رابطه ما ایراد دارد. دیگران پول بیشتری درمی آورند و ما انتخاب های درستی نداشته ایم. حتی دیگران ظاهرا آرام تر و خوشحال ترند و ما از زندگی عقب افتاده ایم.
اما تازه! مساله از جایی شروع می شود که انسان زندگی خودش را با تصویری مقایسه می کند که اساسا زندگی واقعی یک انسان دیگر نیست. اینستاگرام به ما آدم ها را نشان نمی دهد، بلکه ویترین آدم ها را نشان می دهد. ما صبح کسی را می بینیم که در بهترین لباسش عکس گرفته و شب کسی را می بینیم که از موفقیت کاری خودش نوشته و بعد تصویری از یک خانواده خوشحال و بعد کسی که در یک رستوران گران قیمت نشسته و بعد کسی که از بدن آماده و سبک زندگی سالمش می گوید. هیچ کدام لزوما دروغ نیستند اما هیچ کدام هم تمام واقعیت نیستند.
مشکل دقیقا همین جاست. ذهن انسان تصاویر را راحت تر از توضیحات باور می کند. وقتی بارها و بارها زندگی دیگران را در بهترین لحظه هایشان می بینیم ذهن ما به تدریج آن ها را با زندگی معمولی خودمان مقایسه می کند. ما خستگی خودمان را با لبخند دیگری مقایسه می کنیم. درآمد واقعی خودمان را با موفقیت اعلام شده دیگری مقایسه می کنیم. خانه ای که هر روز در آن زندگی می کنیم را با خانه ای مقایسه می کنیم که دیگری فقط برای عکس گرفتن مرتب کرده است.
نتیجه این مقایسه تقریبا همیشه قابل پیش بینی است. ما بازنده می شویم چون داریم پشت صحنه زندگی خودمان را با صحنه زندگی دیگران مقایسه می کنیم.
اما چرا این احساس تا این اندازه قدرتمند است
چون «عقب ماندن» یکی از عمیق ترین ترس های انسان است. آدم فقط نمی خواهد موفق باشد. می خواهد مطمئن شود که از دیگران عقب نیست. تفاوت این دو بسیار مهم است. ممکن است یک زندگی آرام و قابل قبول داشته باشیم اما وقتی می بینیم همسن ما خانه خریده یا مهاجرت کرده یا کسب و کاری راه انداخته یا ازدواج کرده یا بچه دار شده یا درآمد بیشتری دارد ناگهان همان زندگی برایمان ناکافی می شود. اتفاق خاصی در زندگی ما نیفتاده اما نگاه ما به زندگی تغییر کرده است. این همان جایی است که شبکه اجتماعی می تواند از یک ابزار ارتباطی به دستگاه تولید نارضایتی تبدیل شود. نه لزوما به این دلیل که کسی عمدا می خواهد ما را ناراضی کند بلکه چون الگوریتم چیزی را بیشتر نشان می دهد که توجه ما را بیشتر نگه دارد و انسان مضطرب و ناراضی معمولا بیشتر دنبال پاسخ می گردد. اگر احساس کنیم چیزی را کم داریم بیشتر جستجو می کنیم. بیشتر می بینیم. بیشتر مقایسه می کنیم و در نهایت بیشتر مصرف می کنیم.
به همین دلیل احساس عقب ماندن می تواند یک محصول بسیار سودآور باشد. کسی که احساس می کند کافی نیست بیشتر محتوا مصرف می کند. کسی که از ظاهرش ناراضی است بیشتر درباره زیبایی می بیند. کسی که احساس می کند موفق نیست بیشتر محتوای موفقیت می بیند. کسی که از وضعیت مالی خودش ناراضی است بیشتر دنبال راه پولدار شدن می گردد. کسی که فکر می کند زندگی اش هیجان ندارد بیشتر سفر و سبک زندگی دیگران را تماشا می کند. اضطراب کمبود می تواند تبدیل به موتور مصرف شود.
اما بخش مهم تر ماجرا مربوط به بزرگسالان است. چون ممکن است تصور کنیم این مشکل بیشتر متعلق به نوجوان هاست، در حالی که یک انسان بزرگسال گاهی آسیب پذیرتر است. نوجوان هنوز در حال ساختن هویت خودش است اما بزرگسال معمولا مجموعه ای از انتخاب ها و مسئولیت ها و شکست ها و فرصت های از دست رفته را پشت سر گذاشته است. بنابراین وقتی زندگی دیگران را می بیند فقط آن ها را مقایسه نمی کند بلکه گذشته خودش را هم محاکمه می کند. یک عکس ساده می تواند در ذهن یک آدم چهل یا پنجاه ساله تبدیل شود به این سوال که اگر من آن تصمیم را سالها قبل گرفته بودم الان کجا بودم.
و این سوال خطرناک است چون پاسخی برایش وجود ندارد.
ما نمی دانیم اگر مسیر دیگری را انتخاب می کردیم واقعا چه اتفاقی می افتاد. فقط نتیجه خیالی آن مسیر را تصور می کنیم و معمولا بهترین نسخه ممکن را برایش می سازیم. بعد زندگی واقعی خودمان را با یک زندگی خیالی مقایسه می کنیم و احساس شکست می کنیم. بخش دیگری از این مشکل به تغییر معنای موفقیت برمیگردد. در گذشته موفقیت برای بسیاری از آدم ها چیزی بود که در فاصله های طولانی سنجیده می شد. شغل. خانه. خانواده. امنیت. اعتبار. اما امروز موفقیت دائما جلوی چشم ماست. هر روز صدها نفر دارند موفقیت خودشان را نمایش می دهند. بنابراین معیار موفقیت از یک مقصد به یک مسابقه دائمی تبدیل می شود.
مشکل مسابقه این است که هیچ خط پایانی ندارد.
همیشه کسی هست که بیشتر دارد. بیشتر می داند. جوان تر است. زیباتر است. مشهورتر است. پولدارتر است. سفرهای بیشتری رفته است. کتاب های بیشتری خوانده است. بدن بهتری دارد یا کسب و کار بزرگتری ساخته است. اگر معیار زندگی این باشد که از دیگران عقب نباشیم هیچ وقت به نقطه آرامش نمی رسیم. اینجا باید یک سوال جدی از خودمان بپرسیم:
من واقعا از زندگی ام ناراضی هستم یا فقط از مقایسه زندگی ام با دیگران ناراضی شده ام
این دو یکی نیستند!
گاهی زندگی ما واقعا نیاز به تغییر دارد. شاید شغل مان را دوست نداریم. شاید رابطه مان سالم نیست. شاید از وضعیت مالی خود ناراضی هستیم یا سال هاست کاری را که دوست داریم به تعویق انداخته ایم. در این موارد نباید همه چیز را گردن شبکه های اجتماعی انداخت. ناراحتی می تواند یک علامت مفید باشد و به ما بگوید بخشی از زندگی نیازمند اصلاح است، اما گاهی مشکل جای دیگری است. ما زندگی بدی نداریم اما دائما در معرض زندگی های ظاهرا بهتر قرار گرفته ایم. در این حالت مساله تغییر زندگی نیست. مسئله تغییر معیار مقایسه است.
برای یک بزرگسال مهم است که یاد بگیرد هر تصویری که می بیند یک «نمونه» از زندگی یک نفر است نه «نماینده» زندگی او. آدمی که هر روز عکس سفر می گذارد ممکن است بخش بزرگی از زندگی اش را در اضطراب و تنهایی بگذراند. کسی که از موفقیت کاری اش می نویسد ممکن است در خانه رابطه خوبی نداشته باشد. کسی که همیشه خوشحال به نظر می رسد ممکن است فقط بلد باشد بخش ناراحت زندگی اش را منتشر نکند. این ها فرضیه هایی برای بدبین شدن به دیگران نیستند. فقط یادآوری یک اصل ساده اند. ما هیچ وقت کل زندگی یک انسان را در شبکه اجتماعی نمی بینیم.
پس شاید یکی از مهمترین مهارت های زندگی امروز این باشد که بتوانیم بین «الهام گرفتن» و «تحقیر کردن خود» تفاوت بگذاریم.
اگر دیدن موفقیت یک نفر به ما انگیزه می دهد که قدمی برداریم می تواند مفید باشد. اما اگر هر بار بعد از دیدن زندگی دیگران احساس بی ارزشی می کنیم باید بفهمیم مساله دیگر محتوا نیست. مساله رابطه ما با محتواست.
گاهی لازم است از خودمان بپرسیم :
چرا فلان صفحه را دنبال می کنم
آیا واقعا چیزی به زندگی من اضافه می کند یا فقط به من یادآوری می کند که چه چیزهایی ندارم
این سوال ساده می تواند خیلی چیزها را روشن کند
شاید لازم باشد بعضی آدم ها را حذف نکنیم اما کمتر ببینیم. شاید لازم باشد بعضی صفحات را اصلا دنبال نکنیم. شاید لازم باشد زمانی از روز را بدون تلفن بگذرانیم. و شاید مهم تر از همه لازم باشد دوباره برای خودمان معیارهای شخصی موفقیت تعریف کنیم.
موفقیت برای یک نفر می تواند درآمد بیشتر باشد و برای دیگری وقت بیشتر با خانواده. برای یکی مهاجرت است و برای دیگری ماندن. برای یکی ساختن یک کسب و کار بزرگ است و برای دیگری داشتن یک زندگی آرام. مساله این نیست که کدام درست است. مساله این است که آیا ما داریم زندگی خودمان را زندگی می کنیم یا داریم، برای اثبات چیزی به آدم هایی، زندگی می کنیم که حتی ما را نمی شناسند.
بزرگترین خطر اینستاگرام شاید این نباشد که ما را معتاد به دیدن صفحه دیگران کند. خطر بزرگتر این است که آرام آرام معیار ارزش زندگی خودمان را از درونمان به بیرون منتقل کند. اینکه چه چیزی ارزشمند است را نه تجربه خودمان بلکه تعداد لایک ها و سبک زندگی دیگران و سرعت پیشرفت آن ها تعیین کند.
در این شرایط آدم ممکن است سال ها تلاش کند و به چیزهایی برسد که واقعا نمی خواهد فقط چون دیده است دیگران آنها را می خواهند و شاید این یکی از غم انگیزترین شکل های عقب ماندن باشد.
این که آنقدر نگران عقب ماندن از دیگران باشیم که از زندگی خودمان عقب بمانیم.
پس شاید لازم نباشد همیشه از خودمان بپرسیم چرا من مثل فلانی نیستم. سوال مهم تر این است که اگر هیچ کس قرار نبود زندگی من را ببیند آیا باز هم همین زندگی را انتخاب می کردم
اگر جواب این سوال مثبت باشد احتمالا مسیر خودمان را پیدا کرده ایم
و اگر جواب منفی باشد شاید وقت آن رسیده که به جای دویدن برای رسیدن به دیگران کمی بایستیم و ببینیم اصلا به کجا می خواهیم برسیم.
پی نوشت :
اما 2 نکته رو هم تذکر بدهم.
اول اینکه اگر فرزندی داریم و در یک جمع دوستانه و یا با نزدیکان در حال مرور عکسی از یک شخص یا حتی یک از افراد فامیل هستیم که هم سن و سال و یا نزدیک به سن فرزندمان است و آن فرد عکسی گذاشته و کاری کرده است و ما دسته جمعی در حال تحلیل آن هستیم، بهتر است مراقب باشیم که حرف ها و یا برخوردهای ما، ناخودآگاه و ندانسته! چیزی را به ارزش برای فرزندمان تبدیل نکند. ارزشی نادرست!
دوم اینکه، با خیلی ها که صحبت می کنم ضمن گوش دادن به حرف من و قبول کردن ضمنی این موارد! انگار با مساله ای فراتر روبرو هستند. آن ها هیچ هدف مشخصی برای زندگی ندارند. کمی به اهداف و مسیر زندگی مان بیشتر فکر کنیم و سعی کنیم حداقل چند دقیقه ای بتوانیم در موردش صحبت کنیم!!