یادداشتی بر کارگاه «فلسفه و زندگی روزمره» دکتر مرضیه پیراوی ونک
از صحبتهای دکتر پیراوی اینطور فهمیدم که اثر یک فکر را میشود در طرز رفتار با دیگران دید. در یکی از مثالهایش، کسی حرفی از افلاطون نقل میکند و کمی بعد در یک تصمیم مالی فقط سود خودش را میبیند. اگر انصاف برایم مهم است، در چنین تصمیمی چقدر به طرف مقابل فکر میکنم؟ در همان بخش، نگاه و شیوهی رفتار آدم را هم بخشی از زبان میداند. از این دید، تصمیمم هم چیزی دربارهی ارزشهایم به دیگری میگوید.

غذا پختن، مرتب کردن خانه و شانه زدن موی بچه هم از مثالهای کارگاهاند. شانه زدن مو شاید چند دقیقه طول بکشد. همان چند دقیقه میتواند وقتی باشد که برای بچه میگذارم و به حالش توجه میکنم. اگر شانه به گرهی گیر کند، مکث میکنم و آرامتر ادامه میدهم. حوصلهای که به خرج میدهم، بخشی از رابطهای است که در همین کار کوتاه شکل میگیرد. در زندگی من کتاب خواندن وقت جداگانهای ندارد، زمان مشخصی ندارد و همزمان با انجام دادن کارهای خانه انجام میگیرد. سوال من این است که فکری که موقع مطالعه به آن رسیدهام، در کدام کار روزانهام دیده میشود؟
پیر آدو فلسفه را به انتخاب یک شیوهی زندگی گره میزند. در روایت کارگاه از سقراط در میدان شهر، گفتوگو از حرفی عادی دربارهی ظاهر یک نفر شروع میشود. شاید چشم و ابروی او توجهم را جلب کند. سقراط میپرسد وقتی به این ویژگی میگویم زیبا، منظورم از زیبایی چیست؟ با دنبال کردن سوالش میتوانم بفهمم در یک اظهارنظر ساده با چه ملاکی داوری کردهام. ممکن است سلیقهای را از دیگران گرفته باشم و از سر عادت تکرارش کنم. حالا میتوانم دوباره به همان چیز نگاه کنم و برای داوری خودم دلیلی پیدا کنم. همین ملاکها روی چیزهایی که در طول روز به آنها توجه میکنم و تصمیمهایی که میگیرم اثر دارند.

تجربه گاهی خودِ سوال را پیش میآورد. دکتر پیراوی در بحث جان دیویی، از زندگی کنار پدر یا مادری سالمند مثال میزند. در چنین موقعیتی ممکن است از خودم بپرسم چه وقت باید کمک کنم و چه وقت بهتر است فرصت بدهم تا کسی کاری را به شیوهی خودش انجام دهد. شاید اول فکر کنم هرچه زودتر کاری را برایش انجام بدهم، کمک بیشتری کردهام. وقتی او و عادتهایش را بهتر میشناسم، میتوانم بفهمم در آن موقعیت چه نوع کمکی به کارش میآید. اینطور است که خودِ زندگی فهمم را از مراقبت دقیقتر میکند.
شاگردی که یک هنر را کنار یک هنرمند یاد میگیرد، از نزدیک میبیند او چطور کار و زندگی میکند. اگر هنرمند برای یک ریزهکاری وقت میگذارد، شاگرد میبیند دقت برای او چه معنایی دارد. برای منِ دانشجو، همین دیدن بخشی از یاد گرفتن است. میتوانم معنی یک توصیه را در کاری که پیش چشمم انجام میشود دنبال کنم. بعد نوبت تمرین خودم میرسد. در کارگاه، گفتوگو، خواب و ورزش از نمونههای تمریناند. میتوانم اثر شیوهی استراحتم را حتی در حوصلهای ببینم که فردا برای شنیدن حرف کسی دارم. این کارها هر روز پیش میآیند و فرصت میدهند آنچه را فهمیدهام در رفتارم امتحان کنم.

در بحث نیچه، دکتر پیراوی «هنر زیستن» را به «آری گفتن به زندگی» ربط میدهد. وقتی از خطاهای گذشته حرف میزند، میگوید «من با همهی اون تجربهها این آدمم.» بخشی از شیوهی تصمیم گرفتن امروز من از همین تجربهها آمده. اگر قرار باشد همین زندگی را دوباره تجربه کنم، آیا روزهای سختش را هم میپذیرم؟ در مثال موسیقی، زندگی شبیه قطعهای است که ممکن است جایی فالش شود. چیزی که بعد از آن نت مینوازم، میتواند روی نحوهی شنیدن همان بخش اثر بگذارد. برای من این یعنی تجربهی گذشته در ساختن ادامهی کار هم سهم دارد.
آشپزی هم یکی از مثالهای همان بخش از سخنرانی است. فرض کنم برای شام سوپ میپزم. قاشق چوبی را که در قابلمه میچرخانم، ردش چند لحظه روی سطح سوپ میماند. کمی از سوپ به قاشق میچسبد و آرام پایین میریزد. میفهمم غلیظتر از چیزی شده که میخواستم. کمی آب جوش اضافه میکنم و میگذارم دوباره قل بزند. این بار، سوپ راحتتر از قاشق پایین میریزد. کمی از آن را میچشم، چون آب مزهی سوپ را هم عوض کرده است. چیزی که وسط کار دیدهام، هم تصمیمم را برای ادامهی پخت عوض کرده و هم دفعهی بعد به من میگوید زودتر سراغ قابلمه بروم.

اثر بعضی از تصمیمها را تازه وقتی میبینم که چند بار تکرارشان کردهام. اینکه چطور به حرف کسی گوش میدهم یا بعد از یک اشتباه چطور کارم را ادامه میدهم، کمکم به شیوهی زندگیام شکل میدهد. برای همین، پرسش نیچه را به همین انتخابهای کوچک برمیگردانم. اگر اینطور ادامه بدهم، آیا دارم زندگیای میسازم که حاضرم دوباره انتخابش کنم؟
این یادداشت بر اساس فایل صوتی ضبط شده کارگاه «فلسفه و زندگی روزمره» در خانه فرهنگ و هنر اصفهان تهیه شده. است.