
«آدم در هنگام خروج از بهشت یک مشت گندم و سی شاخه از درختان بهشت همراه داشت که ده میوه از آنها پوستدار بود: بادام، فندق و پسته»
مسعودی، مورخ و جهانگرد قرن چهارم هجری قمری
کتاب مروج الذهب و معادن الجواهر
دربارۀ پیدایش گیاهان و میوههای مختلف در سراسر جهان نقلقولهای متفاوتی وجود دارد، اما شکی نیست که دربارۀ گیاه پسته و منشأ آن بیش از هر جای دیگری باید به ذکر نام فلات ایران و این سرزمین پرداخت.
محمد ابن جریر طبری پیدایش درخت پسته را همزمان با هبوط حضرت آدم به زمین دانسته و نوشته است: یکی از میوههای سیگانهای (ده نوع میوۀ پوستدار، ده نوع میوۀ هستهدار و ده نوع میوۀ بیپوست و بیهسته) که پروردگار در زمان اخراج آدم از بهشت به او داد تا همراه خود به زمین بیاورد، پسته بوده است که در گروه میوههای پوستدار قرار دارد. هرودت، مورخ نامی یونان (۴۲۰-۴۸۰ ق.م)، نیز در سفرنامۀ خود دربارۀ گیاه پسته و وضعیت آن در ایران مطالبی را نگارش کرده است.
در این مقاله همراه پُرفیرو باشید تا داستان پسته و مطالعات مربوط به آن را بررسی کنیم.
پیدایش واژۀ پسته
نام پسته (Pistacia) واژهای از زبان کهن ایرانی و ساختۀ مردمانی است که در روزگاران بسیار دور، در عرصههای پهناور در نواحی جنگلها و رویشگاههای طبیعی درختان پسته میزیستهاند. محمدحسن ابریشمی نگارندۀ کتاب ارزشمند شناخت پستۀ ایران واژۀ ایرانی پسته را یک لفظ صوتی ناشی از صدای شکستن دانۀ پسته میداند که محصول درختان خودرو است. این واژه در گویش مردمان مستقر در نواحی رویشگاههای آن تداعی و وارد گویش آنان شده است.
براساس نظر پژوهشگرانی همچون ابریشمی و ناتل خانلری مستندات و شواهد تاریخی-جغرافیایی زیادی وجود دارد که نشان میدهد نام پسته و درخت آن از سرزمین خراسان (به مفهوم جغرافیایی بسیار وسیع قدیمی آن که ماوراءالنهر و جنوب جیحون را نیز در بر میگیرد) نشأت گرفته است. مردمان این نواحی نیز برای اولین بار این کلمه را به کار بردهاند.
محل پیدایش گیاه پسته
در منابع مختلف نظرهای گوناگونی دربارۀ محل پیدایش گیاه پسته وجود دارد: یکی از نویسندگان فرانسوی آن را بومی ایران، عربستان و سوریه دانسته است. دانشنامۀ بریتانیکا نیز پسته را گیاهی بومی در ایران معرفی کرده است. از دیدگاه دانشنامۀ امریکانا منشأ پسته در آسیای غربی میباشد. لاروس نیز آن را به آسیای صغیر نسبت میدهد. همچنین در کتاب دانشنامۀ فارسی خاورمیانه و نواحی مدیترانه و در کتاب المنجد از ترکستان بهعنوان زادگاه گیاه پسته یاد شده است.
شواهد باستانشناسی نشان میدهد بسیاری از بقایای جنگلها و تودههای درختان پستۀ خودرو در شمالشرقی ایران در این مکانها قرار دارد: جنگلهای پستۀ نواحی زورآباد جام، سرخس، کلات، درگز، سملقان بجنورد، قازانقایه و مراوهتپة گنبدکاووس و جنگلهای کشورهای افغانستان، ازبکستان، تاجیکستان و قرقیزستان تا سرحد چین. جنگلهای پسته و تودههای درختی آن در بخشهای زیادی از ابرشهر باستان، یعنی نیشابور قدیم (که تقریباً سرزمین پارت، یعنی خراسان کنونی و نواحی اشکآباد (عشقآباد پایتخت فعلی ترکمنستان) تا خوارزم و از سوی غرب تا نواحی دامغان را شامل میشد) پراکنده بوده است.
مدارک تاریخی نشان میدهد گیاه پسته در ایران از سههزار سال پیش موجود بوده است؛ برای مثال در تاریخنگاری مادها و هخامنشیان در موارد متعدد از پسته نام برده شده است؛ تا آنجا که نقل شده است ایرانیان برای هدیۀ ازدواج فرزند یکی از سلاطین چین میوههایی از قبیل گیاه پسته و خرما را پیشکش کردهاند.
این مغز خوشرنگ، یکی از خوشمزهترین و محبوبترین آجیلها در ایران و سراسر جهان است که از هزاران سال پیش در خاورمیانه کشت میشد. این محصول از دیرباز در این منطقه محبوب بوده و بهعنوان نمادی برای ثروت و مقام محسوب میشود. سلطان محمود غزنوی برای تقویت قوای بدنی سربازانش در کنار جیرۀ غذایی آنها پسته، خرما و مغز گردو نیز قرار میداد. مسیر حرکت کاشت درختان پسته در ایران از منطقهای میان هرات افغانستان، پشتونستان پاکستان و خراسان جنوبی ایران آغاز شده و به سمنان و دامغان و از آنجا به یزد و سپس به استان کرمان رفته است.
این گیاه ارزشمند از طریق فتوحات اسکندر مقدونی و امپراتوری روم به اروپا رسید و در قرون وسطی به مناطقی مانند شام و ایتالیا نیز راه یافت. در شمال کوههای آلپ، پسته تا مدتها ناشناخته ماند.
در ایالات متحده آمریکا، پسته وارداتی در طول دهه ۱۸۸۰ رایج شد. در سال ۱۹۲۹، گیاهشناس آمریکایی، ویلیام ای. وایتهاوس (William E. Whitehouse)، برای جمعآوری گونه های مختلف این گیاه به ایران سفر کرد. او تقریبا مجموعهای از ۲۰ پوند (۱۰ کیلوگرم) آجیل انتخاب شده را به صورت جداگانه با خود به آمریکا برد. در عرض یک سال، اولین قطعات آزمایشی پسته در کالیفرنیا کاشته شد. درختان پسته هفت تا ده سال طول میکشد تا بالغ شوند، بنابراین تقریباً بعد از گذشت یک دهه بود که وایتهاوس متوجه شد چه چیز ارزشمندی را جمعآوری کرده است. از بین تمام آجیلهای وایتهاوس، تنها یک مورد درخت مفید بود که به نام کرمان نامگذاری شد. این درخت از باغهای خانواده آگاه در رفسنجان (ایران) سرچشمه گرفته بود.
پسته در ادبیات ایران
در همۀ جوامع پدیدهها و عناصر مهم در همۀ جنبههای حیاتی مردمان آن جامعه ظاهر میشوند. برای جامعۀ ایرانی نیز که همواره ادبیات و مضامین فرهنگی قوی داشته است، موارد خاص در جایجای تمدن آن دیده میشود. گیاه پسته نیز چنین جایگاهی دارد. ابریشمی، پژوهشگر توانا، در یادداشتی که بر اثر خود پستهنامه نوشته، تأیید کرده است که «از حدود ۸۰۰ دیوان و مجموعۀ شعری، در حدود ۲۰۰۰ بیت از قریب به ۴۰۰ شاعر، با مضامینی از پسته یادداشت کرده که قطعاً شمار شاعران و عدد ابیات آنان، با مضامین پسته، به مراتب بیشتر از اینهاست.»
با وجود این، با بررسی ابیات به این نتیجه رسیده است که گمان نمیکند در هیچکدام از ادبیات منظوم دیگر زبانهای رایج جهان، بهاندازۀ سرودههای فارسی طی ۱۲ قرن گذشته، مضامینی با واژۀ پسته آمده باشد. همچنین بیشترین مضامین متعلق به سخنسرایان همان محدودۀ عرصۀ پهناور رویشگاههای طبیعی درختان پسته، یعنی خراسان و ماوراءالنهر قدیم است.
از سوی دیگر با بررسی ابیات هریک از شاعران، از نظر آمار عددی، عطار نیشابوری سرآمد است و مقام نخست را از نظر شمار مضامین پسته دارد. تنها در شش اثر بررسیشده از وی - به نامهای دیوان عطار، خسرونامه، مختارنامه، مصیبتنامه، الهینامه و منطقالطیر - نویسنده گمان میکند که عطار در مقایسه با دیگر شاعران همۀ آفاق و اعصار، بیشترین مضامین پسته را در سرودههای دلنشین خود گنجانده است. در زیر برخی از ابیات مختلف از شاعران متفاوت با اشاره به نام پسته آمده است:
پستۀ شورت نمک دارد بسی
زین سبب گویی جگر خوار آمدست
نی خطا گفتم ز شیرینی که هست
پستۀ شورت شکربار آمدست
عطار
منم خو کرده بر بوسش، چنان چون باز بر مسته
چنان بانگ آرم از بوسش، چنان چون بشکنی پسته
رودکی
همان ارزن و پسته و ناردان
بیارد یکی موبدی کاردان
فردوسی
جز خوی بد فراخ جهانی را
بر تو که کرد تنگتر از پسته؟
ناصر خسرو قبادیانی
گرفته جام به دست و نهاده جان بر کف
به رزم و بزم تو خوبان قندهار و تتار
همه شکر لب و بادام چشم و پسته دهان
بنفشه زلف و سمن عارضین و گل رخسار
امیر معزی
بنمای به زیرکان دیوانه
از مصحف باطل آیت حق را
بر لاله مزن ز چشم سنبل را
بر پسته منه ز ناز فندق را
سنایی
در آن زمان ز حسام چو آب و آتش تو
بسان باد شود خاکسار جان حسود
گهی بدری چون پسته سینهشان بسنان
گهی بکویی چون گرز مغزشان بعمود
وطواط
ارتباط مناطق عالمخیز ایران و وفور گیاه پسته در این مناطق
با نگاهی به محل زیست شاعران مذکور دیده میشود که تمامی آنها اهل نواحی پستهخیز ایران بودهاند.
محمدحسن ابریشمی، پژوهشگر حوزۀ تاریخ کشاورزی در یکی از مقالات خود اظهار داشته است: در گسترۀ پهناور جنگلها و درختستانهای پستۀ خودروی شهرها و آبادیهای باستانی خراسان قدیم (چون هرات، بلخ، گوزگانان، بادغیس، مرو، نسا، ابیورد، گناباد، طرثیث ر ترشیز، زوزن، زاوه، سرخس، طوس، بیهق و ابرشهر یا نیشابور) و در ماوراءالنهر (مانند سمرقند، بخارا، خجند، یارکند، ترمذ و اخسیکت و دهها شهر دیگر) وجود داشته است.
از محدودۀ همین عرصۀ پهناور تا قبل از حملۀ مغول (سال ۶۱۷ و ۶۱۸)، هزاران دانشمند در رشتههای مختلف علوم، فنون، فقه، فرهنگ، ادب و عرفان برخاستهاند که برخی از آنها در جهان و بعضی در دنیای اسلام (چون ابنسینا، بیرونی، فارابی، بوزجانی، امام محمد غزالی، خواجه عبدالله انصاری، ابوسعید ابوالخیر، رودکی، فردوسی، خیام، عطار و...) شهرهاند. عدد بزرگان و دانشمندان برخاسته از محدودۀ گستردۀ جغرافیایی رویشگاههای طبیعی درختان پسته، خارج از شمار است؛ برای مثال در مجلۀ چهار جلدی که ابوعبدالله حاکم نیشابوری به عربی نوشته و خلاصۀ کوتاهی از آن را محمد بن حسین خلیفه نیشابوری به فارسی ترجمه کرده است، فهرست زندگی حدود ۲۶۸۰ تن از بزرگان نیشابور آمده است.
کثرت دانشمندان ناحیه نیشابور تا پایان قرن چهارم، در همین عدد متوقف نشده و قطعاً تا حملۀ مغولان بر تعداد دانشمندان و آثار آنان افزوده شده است. در دیگر شهرهای نواحی پستهخیز خراسان و ماوراءالنهر، به تناسب جمعیت و اهمیت و نیز توجه حکمرانان به علم و دانش هزاران دانشمند و شخصیتهای برجسته پرورش یافتهاند؛ بهطوریکه عدد مجموعۀ آنان در مقایسه با دیگر نواحی ایران و جهان اسلام که جنگلهای پسته نداشتهاند، بسیار بیشتر است.
با استناد به این مطلب، ابریشمی نتیجه گرفته است که این مهم نباید اتفاقی باشد و قطعاً گیاه پسته در فهرست مواد غذایی مردمان نواحی خراسان و ماوراءالنهر موجب ارتقای توان قوای جسمی و دماغی و درنتیجه افزایش ضریب هوشی آنان شده است. شادروان دکتر عبدالحسین زرینکوب نیز در یادداشتی که برای کتاب پستۀ ایران (تألیف محمدحسن ابریشمی) داشته به این مطلب مهم اشاره کرده است که «توجه به این نکته که آنچه بهعنوان محصولات غذایی در هر مرز و بوم به دست میآید، در ایجاد و پرورش نیروی حیاتی و رفتاری و کرداری اقوام تأثیر قابل ملاحظه دارد... .»
اکنون نیز میبینیم مردمان مناطق پستهکاری از هوش و فراست بالایی برخوردارند؛ برای مثال، در استان کرمان که درختان پسته در حدود دو قرن پیش توسط خراسانیها در آن نواحی کاشته شده، ظهور بزرگان و نخبگان افزایش یافته است؛ درحالیکه تا حمله مغولان و نیز تا رواج پستهکاری، عدد آنان اندک است.
مطالعات آزمایشگاهی امروزی نیز این مطلب را تأیید کردهاند. در مقالات علمی متعدد گفته شده است نوع تغذیۀ کودکان در افزایش هوش آنها تأثیرگذار است. گیاه پسته بهدلیل سرشار بودن از ویتامین B6 عملکرد سیستم عصبی بدن را بهبود میدهد؛ به همین دلیل مصرف آن برای کودکان موجب بهبود عملکرد مغز میشود و آنها را باهوشتر میکند. کارشناسان حوزۀ گیاهان دارویی نیز مصرف روزانۀ پسته را برای تقویت حافظه بسیار مفید دانستهاند. پسته درواقع به حفظ سلامت عصبی و کنترل بیماریهای نوروتیک کمک میکند.
منبع
«سی شاخۀ بهشتی: داستان گیاه پسته»، وبلاگ پرفیرو، ۶ دی ۱۴۰۲