
در میان تمامی ژانرها و سابژانرهای سینمای وحشت، وحشت جسمی (Body Horror) در سالهای اخیر بیش از پیش مورد توجه قرار گرفته است. در این گونه فیلمها، بدن انسان و دگرگونیهای غیرطبیعی جسم او به منبع اصلی ترس تبدیل میشود.
بدن ملموسترین وجه تجربهی ما از خویشتن است اما در بسیاری از موقعیتها پذیرفتنی و خوشایند بهنظر نمیرسد. زخم، شکستگی، پوسیدگی و تجزیه تصویری از جسم پیش روی ما قرار میدهند که در عین آشنایی، میتواند بیگانه و منزجرکننده باشد. ژولیا کریستوا مفهوم آلودهانگاری را برای توضیح تجربهای از انزجار به کار میگیرد که در آن مرزهای میان خود و دیگری و میان درون و بیرون دچار اختلال میشوند. آلودهانگاری، یک شیء ناخوشایند یا چندشآور نیست. بلکه آن چیزیست که نه در مرزهای تن جای میگیرد و نه عنصری بیگانه و جداست.
آنچه پاک و شایسته به نظر میرسید، به چیزی آلوده و کثیف تبدیل میشود. آنچه زمانی خواستنی بود، به چیزی طردشده بدل میشود و شیفتگی جای خود را به شرم میدهد.
ژولیا کریستوا - نظریه آلودهانگاری
چیزی که در آسیب دیدن تن، ما را منزجر میسازد، به هم ریختن تصور ما از خویشتن است. به جسم سالمی که با آن بزرگشدهایم عادت کردهایم و شکستگی اندام یا جاری شدن خون روی پوست، تصویری متفاوت از آن پیش رویمان قرار میدهد. در چنین موقعیتی، بدن دیگر آن پیکر آشنای همیشگی نیست. چیزیست که از شکل شناختهشدهاش فاصله گرفته و تصور ما را از شکل طبیعی بدن، برهم میزند.

ژانر بادی هارر، زیرشاخهای از داستانهای ترسناک است که ترس در آن بیشتر از تغییر شکل، انهدام، مثلهشدن یا دگرگونی نامتعارف بدن انسان یا موجودات دیگر ناشی میشود. در این ژانر، بدن از شکل طبیعی و آشنایی که میشناسیم خارج میشود و این دگرگونی عامل ایجاد وحشت است. از این نظر، بادی هارر با گونههایی مانند فیلم اسلشر (Slasher) تفاوت دارد.
در فیلمهای اسلشر، ترس معمولاً از تعقیب و قتل شخصیتها بهوسیلهی یک عامل تهدیدکنندهی بیرونی سرچشمه میگیرد. درحالیکه در وحشت جسمانی، خود بدن و تغییرات آن، مخاطب را میترساند.
با اینکه اصطلاح بادی هارر، مفهومی نسبتاً جدید به شمار میرود، برخی از مؤلفههای آن را میتوان در ادبیات گوتیک مشاهده کرد. فرانکشتاین و دراکولا از نمونههای برجستهی این جریان ادبی هستند که ترس از بدن، مرگ و دگرگونی هویت انسانی را به تصویر کشیدهاند.

نشانههایی از این نوع وحشت را در ادبیات کهن ایران نیز میتوان یافت. فردوسی در داستان ضحاک شاهنامه، شخصیتی شرور خلق میکند که شرارت او تنها در ظلم و ستم به دیگران خلاصه نمیشود، بلکه در ظاهر و جسم او نیز نمود پیدا میکند.
رویش دو مار بر شانههای ضحاک و وابستگی بقای آنها به مغز انسان، تصویری متفاوت از بدن ارائه میدهد که در آن مرز میان انسان و حیوان، بدن و موجود بیگانه برداشته میشود. چنین ویژگیهایی امکان بررسی داستان ضحاک از منظر مفهوم معاصر وحشت جسمانی یا Body Horror را فراهم میکند.
داستان ضحاک در شاهنامه فردوسی، یکی از برجستهترین روایتهای اساطیری دربارهی ظهور پلیدی، استبداد و دگردیسی انسان به موجودی هیولاگونه است. اگرچه در پژوهشهای ادبی پیشین، ضحاک از منظر اسطورهشناختی، سیاسی، نشانهشناختی، تاریخی و روانشناختی مورد بررسی قرار گرفته است، بدن دگرگونشدهی او، ظرفیت خوانش دیگری از این داستان را در خود دارد.
تغییر جسمانی ضحاک از نقطهای آغاز میشود که به شیطان اجازه میدهد بر شانهاش بوسه بزند. میتوان این بوسه را در روایت فردوسی نشانهای از ورود خصلتهای اهریمنی به وجود ضحاک دانست. مارها جزو تن او نیستند، بلکه موجوداتی مستقلاند که پس از پدیدارشدن، کنترل بخشی از حیات او را در دست میگیرند.

از دست دادن کنترل، یکی از ویژگیهای کلیدی در ژانر بادی هارر است که در وضعیت جسمانی ضحاک نیز دیده میشود.
جنبهی دیگری که در داستان بیش از هر چیز به چشم میخورد، دگرگونی جسم ضحاک است. این مسئله به حدی پررنگ است که میتوان آن را یکی از عناصر بنیادین شکلگیری پیرنگ داستان دانست.
تغییر غیرطبیعی بدن و بدلشدن انسان به موجودی زامبیگون، یا دستکم موجودی با خصوصیاتی غیرانسانی، یادآور یکی دیگر از ویژگیهای این ژانر در سینماست.

همانطور که پیشتر بهطور مختصر اشاره شد، مارهای روییده بر شانهی ضحاک برای ادامهی حیات خود به مغز انسان نیاز دارند و این وابستگی، وضعیت جسمانی او را به بدن قربانیانش پیوند میدهد و پایداری تن او را به مرگ و نابودی جسم دیگری نیازمند میکند. در نمادشناسی ایرانی، مار نشانهی رازآلود اهریمن است و اهریمن هرگاه بخواهد به قصد تباهی و زیانکاری ظاهر شود، در صورت ماری ظاهر میشود.
یورمونگاند، مار غولپیکر اساطیر اسکاندیناویست. رشد این مار، بهقدری به درازا میکشد که سراسر جهان انسانها را احاطه کرده و دم خود را به دهان میگیرد. او در نبرد نهایی رگناروک، با زهر خود یک خدا را میکُشد. این درحالیست که خود، پیش از آن کشته شده. در جهانی که خدایان را نه بیآبی و گرسنگی از پا میاندازد، نه فقدان عضوی از بدن، یک مار حتی پس از مرگ، توان تبادل نیرو میان جهان زندگان و مردگان را داراست.

خدابانوی مارها که در هنر و ادبیات کردستان به نام شاماران (شاهماران) شناخته میشود، نیمهانسانیست با تنی مارگونه. در میان مردم به این صورت جا افتاده است که شاماران، خداوند دانایی و نگهدارندهی رازهاست. بدین جهت با نقاشیهایی از شاماران دیوار خانههایشان را تزئین کرده و تصویری از آن را در اتاق خواب دختران برای بختگشایی و نگهبانی آویزان میکنند.
مدوسا در روایتی مشهور و بر اثر مجازات آتنا (ایزدبانوی یونانی) مارهایی به جای گیسوان، روی سرش قرار میگیرد. پس از این واقعه، نگاه او قدرتی مییابد که هرکس چشم در چشم او بدوزد، به سنگ بدل شود.
مارهای روییده بر شانهی ضحاک، حاصل اعتماد پادشاه به ابلیس بودند. پس از رویش مارها، ضحاک تلاش میکند با قطعکردنشان، آنها از بین ببرد. اما فردوسی مارهای سیاهرنگ را به شاخههای درخت تشبیه میکند و بر رشد و بازگشت مداوم آنها تأکید دارد.
سرانجام ببرید هر دو ز کتف
سزد گر بمانی بدین در شگفت
چو شاخ درخت آن دو مار سیاه
برآمد دگر باره از کتف شاه
شاهنامه - ابوالقاسم فردوسی
بدن ضحاک دیگر از قوانین معمول انسانی پیروی نمیکند و به وضعیت پیشین خود بازنمیگردد. آنچه داستان را به سوی جوانکشی میکشاند، فریب دگربارهی ابلیس است. اوست که ضحاک را به قتل جوانان تشویق میکند.
در این مرحله بدن که خود قربانی پلیدی بود، به ابزار ستم تبدیل میشود. فرمانروایی ضحاک دیگر با تصمیمات اشتباه سیاسی و خشونت مستقیم پیش نمیرود. تن جهشیافتهاش نیز در قتل و غارت مردم دخالت دارد.
خوراک ماران، عضوی از بدن انسانهاست که جایگاه اندیشه و آگاهیست. مغز جوانان، قربانی میشود تا نمایندگان شیطان که بخشی از هستی ضحاک شدهاند، زنده بمانند. بدینترتیب، بقای حکومت شر به بهای نابودی اندیشه و آگاهی جمعی تمام میشود. گویی ضحاک برای تدوام سلطنتش، نهتنها جان انسانها، بلکه توانایی اندیشیدنشان را نیز از آنها میستاند.

در مجموع، داستان ضحاک را میتوان از منظری متفاوت و در پیوند با مؤلفههای ژانر بادی هارر بررسی کرد. دگرگونی بدن ضحاک، روییدن مارها بر شانههای او و نیاز این مارها به مغز انسان، بدن او را از حالت طبیعی خارج میکند و آن را به عاملی برای ایجاد وحشت تبدیل میکند. از سوی دیگر، وابستگی حیات این شخصیت به بدن قربانیانش و تغذیه از مغز آنها، دگردیسی او را به ظاهرش محدود نمیکند و کارکرد بدن را نیز دچار تغییر میکند. اگرچه مفهوم وحشت جسمانی به شکل امروزی آن در دوران معاصر شکل گرفته است، میتوان برخی از ویژگیهای آن را در داستانهای کهن نیز مشاهده کرد. با توجه به کمتوجهی به این ژانر در سینمای ایران، بازخوانی داستان ضحاک میتواند زمینهای برای پرداختن به وحشت جسمانی با تکیه بر اسطورههای ایرانی فراهم سازد.
Kristeva, Julia. Powers of Horror: An Essay on Abjection
Brophy, Philip. Horrality: The Textuality of the Contemporary Horror Film
ضحاک از اسطوره تا واقعیت، حمزه حسینزاده