
در جوامعی که ترس به اثاث حفظ قدرت تبدیل میشود، نخستین نشانههای فروپاشی از لحظهای آغاز میشوند که افراد دیگر حاضر به اطاعت نیستند. مجموعهی بازیهای گرسنگی، لحظهی گذر از ترس به ایستادگی را در قالب داستانی دربارهی انقلاب روایت میکند.
انقلاب یکی از مهمترین پدیدههای سیاسی و اجتماعی است که در آثار سینمایی بازتاب گستردهای یافته است. مجموعه فیلمهای The Hunger Games، اقتباسی از رمانهایی به همین نام اثر سوزان کالینز، با ترسیم جامعهای پادآرمانشهری (دیستوپیا)، روابط میان قدرت سیاسی، سرکوب، مقاومت مردمی و فرآیند شکلگیری انقلاب را به تصویر میکشد.

در این مجموعه، حکومت کاپیتول (The Capitol) با تکیه بر ساختاری متمرکز، اعمال خشونت، ایجاد نابرابری اقتصادی، کنترل منابع و برگزاری سالانهی «بازیهای گرسنگی»، سلطه خود را بر مناطق حفظ میکند. این سازوکارها طی دههها، فضایی مملو از رعب، محرومیت و اطاعت ایجاد کردهاند. بهگونهای که هرنوع اعتراض جمعی، در نطفه سرکوب میشود. با این حال، نارضایتی، تداوم بیعدالتی و ظهور نماد مقاومت، به تدریج زمینههای وقوع یک انقلاب را فراهم میسازد.
جامعهای که کالینز در این مجموعه خلق میکند، بر پایه یک ساختار سلسلهمراتبی شکل گرفته است. در این ساختار، کاپیتول بهعنوان مرکز قدرت سیاسی و اقتصادی قرار دارد و مناطق دوازدهگانه، که هرکدام با شمارهای مشخص میشوند، در جایگاه تأمینکنندگان منابع برای این مرکز قرار گرفتهاند. این شمارهگذاری، صرفاً یک شیوهی تقسیمبندی جغرافیایی نیست؛ بلکه بازتابی از جایگاه هرکدام در نظام سیاسی پانم است. هر منطقه براساس منابع و کارکرد اقتصادی، نقشی مشخص در تأمین نیازهای اقتصادی کاپیتول ایفا میکند. علیرغم این انجام وظیفهی جمعی، از منظر رفاع و دسترسی به امکانات، تفاوتهای چشمگیری دارند. این تفاوت، فاصلهگذاری قدرت میان نزدیکی به مرکز نشینان (ساکنین کاپیتول) و شهروندان حاشیه را نشان میدهد. بهگونهای که نزدیکی به کاپیتول با برخورداری بیشتر و فاصله از آن با محدودیت و محرومیت همراه است.

حکومت کاپیتول بقای خود را بیش از آنکه بر قدرت وابسته سازد، بر اعمال خشونت استوار کرده است. از دیدگاه هانا آرنت خشونت برخلاف آنچه به نظر میرسد، تجلی قدرت نیست؛ بلکه اغلب نشانهی فرسایش و زوال آن است. از همین رو، اتکای کاپیتول به برگزاری سالانهی بازیهای گرسنگی را میتوان نشانهای از عدم مشروعیت حکومت دانست. قربانی گرفتن از مناطق شورشگر، آنها را قادر مطلق نمیسازد. بلکه خشم بازماندگان، پایههای سست قدرت را بر زمین میافکند.
بازیهای گرسنگی، رسمی سالانه است که با هدف بازداشتن مناطق از وقوع شورش برگزار میشود. این مراسم، علاوهبر یادآوری خشونت حکومت در مواجهه با مخالفان، به ابزاری برای سرگرمی ساکنان کاپیتول نیز تبدیل شده است. هر یک از نوجوانان ۱۲ تا ۱۸ سال ملزم میشوند در این قرعهکشی سالانه شرکت کنند. این امر نشان میدهد که حکومت، خشونت را نه علیه دشمنی بیرونی، بلکه علیه شهروندان خود به کار میگیرد.
به عقیدهی هانا آرنت در کتاب «خشونت و اندیشههایی درباره سیاست و انقلاب»، وحشتافکنی بهترین مانع دربرابر خیزش مردم است، ولی مسلماً به فلجشدن سراسر کشور خواهد انجامید. از این منظر بازیهای گرسنگی را میتوان مصداق سیاست وحشتافکنی کاپیتول دانست. سیاستی که هرچند در کوتاهمدت مانع شکلگیری اعتراض میشود، اما در بلند مدت زمینههای شورش و قیام را فراهم میسازد.
شرکتکنندگان در این بازی، بر سر مرگ و زندگی خود میجنگند و در این راه، همبستگی و همدلی که آغازگر هر کنش جمعی است را از دست میدهند. حکومت آنها را وادار میکند تا برای نجات جان خویش، همسالان و همشهریهایشان را از میان بردارند. این بازیها بیش از ایفای نقش مجازاتگونهی خود، یک نمایش سیاسیاند که حکومت تمامیتخواه مردمش را به ابزار حفظ سلطه تبدیل کرده است. لباسهای پر زرق و برق، خوراکیهایی که شرکتکنندگان در مناطق خود نظیرشان را ندیدهاند، گواه این موضوع هستند.
چنین حکومتی در شکل سادهی مجازات، میتواند به حذف فرد خاطی بسنده کند اما زمانی که این کشتار را به نمایش عموم در میآورد، هدفش فراتر از مجازات فردی است و میکوشد از طریق این آشکارسازی، در بازماندان ایجاد ترس کند. به همین دلیل است که طی سالیان، مرگ نوجوانان به بخشی از نظم عادی جامعه تبدیل میشود و دغدغهی اصلی مزدم هر منطقه، نه پایان یافتن بازیها، بلکه زنده ماندن نمایندهی خود است. گویی این چرخه، دادخواهی آنها را در نبرد برای بقا به تماشاگری بدل کرده است. در بسیاری از خیزشهای مردمی، با آغاز اعتراضات آشکار میشود که مردم زخمهای گذشته را فراموش نکردهاند؛ بلکه همان گزندها به آتش خشم و انتقام آنان شعله بخشیده است. این مسئله در هانگر گیمز زمانی عیان میشود که قهرمان داستان، در پایان مسابقه دست به نافرمانی میزند. او حاضر نمیشود که مطیعانه از فرمان حکومت کاپیتول تبعیت کند و دست به قتل دیگری بزند. از همین نقطه مسیر روایت دگرگون میشود.

در اغلب افسانهها، آغاز دگرگونی انسان از لحظهای رقم میخورد که از اطاعت سر باز میزند و دربرابر فرمانها میایستد. در اسلام چشیدن یک سیب، سرنوشت آدم و حوا را دگرگون کرد و زندگی زمینی انسان آغاز شد. پرومته زنجیر را به جان خرید تا با نافرمانیاش از دستور زئوس، نعمتی چون آتش را به انسان ببخشد. کاوهی آهنگر با ظلمی به ستیز برخاست که مردم به آن عادت کرده بودند. اما قیام او، ضحاک ماردوش را به قعر سیاهی کشاند. تمامی اینها نمونهای از نقطهای هستند که انسان با سرپیچی از نظم موجود، مسیر تازهای را آغاز مینماید.
در هانگر گیمز نیز شخصیت اصلی، همین الگو را ادامه میدهد. او برخلاف آنچه همگان انجام دادهاند، حاضر نمیشود برای پیروزی، به قواعد بازی حکومت تن دهد و جان دیگری را بگیرد. این سرپیچی که تصویرش بهطور زنده به تمام مناطق مخابره میشود، صرفا امتناع یک شخص از فرمانها نیست. بلکه لحظهای است که قواعد حاکم با پرسشی اساسی روبرو میشوند: آیا دولتی که برای حفظ قدرت خود به خشونت متکی است، همچنان از مشروعیت برخوردار است؟
انتخاب قهرمان، یادآور دیدگاه دیوید ثورو در کتاب «نافرمانی مدنی» است. او در این اثر اذعان دارد که هزینهی نافرمانی از هزینهی اطاعت از حکومتی که بر بیعدالتی استوار است، کمتر است. در چنین شرایطی نافرمانی از قانون ناعادلانه، جزئی از اصول اخلاقی بهشمار میرود و پیروی از آن قانون، در تضاد با وجدان بشری. بقای موجودات زنده با تغییر و بهبود شرایط موجود شکل گرفته و تا آنجا که گشودگی طبیعت اجازه داده، دچار دگرگونی شده است. در ادامه میبینیمکه ساختارشکنی کتنیس، باعث اتفاقات بزرگتری میشود و خشمی که سالها جایش را به انفعال داده بود، چطور به انتقام مبدل میگردد.

انقلاب رخدادی آنی نیست. دگرگونی نیازمند آمادهسازی اذهان و گروههاست و وقوع آن به همبستگی جمعی وابسته است. در بسیاری از خیزشهای مردمی، لحظهای وجود دارد که افراد هنوز از اهمیت کنشی که انجام میدهند، آگاه نیستند. در چنین شرایطی، مجموعهی پیشآمدها آنان را به انجام عملی سوق میدهد و این عمل، بعدها در قاب تاریخ، جرقهی یک انقلاب خوانده میشود.
این جرقه در فیلم زمانی رخ میدهد که پس از مرگ رو (Rue) نمایندهی منطقهی ۱۱، کتنیس (Katniss) به نشانهی احترام، نماد همبستگی را رو به دوربینها نشان میدهد. در نماهای موازی، تکرار این حرکت توسط مردم، نشان میدهد که یک کنش فردی چگونه به نمادی جمعی تبدیل میشود. اندکی بعد، نخستین نشانههای شورش آشکار میگردند. مردم منطقهی ۱۱ در برابر نیروهای نظامی و ابزارهای سلطهی حکومت میایستند. گویی احساس دیده شدن رنجشان توسط دیگری، یعنی کتنیس که از منطقهای دیگر است، و همدلی او به آنان جرأت دادخواهی میبخشد. جرأتی که این خیزش را از مرزهای یک منطقه فراتر میبرد و مردم را در برابر کاپیتول متحد میسازد.
اما براندازی حکومت تنها بهواسطهی خشم عمومی به پیروزی نمیرسد. هانا آرنت معتقد است انقلاب زمانی معنا پیدا میکند که مردم بهعنوان کنشگران جمعی وارد عرصهی سیاست شوند و نظمی جدید را بنیان بگذارند. او میان شورش و انقلاب تفاوت قائل میشود. زیرا شورش تنها واکنشی علیه قدرت موجود است، اما انقلاب زمانی رخ میدهد که مردم علاوهبر ایستادن در برابر نظم پیشین، برای ایجاد نظمی تازه نیز تلاش کنند.
اصلیترین مسئله پس از فروپاشی یک حکومت، ساختن نظمی تازه است. این نظام جدید، با تکیه بر خواستهی مردم قدرت میگیرد و از آن پس ممکن است دو مسیر را پیش بگیرد: یا به وعدههای خود وفادار بماند، یا راه حکومت پیشین را ادامه دهد و سلطه با چهرهای تازه بر مردم چیره شود. در این صورت، تنها صاحبان قدرت تغییر میکنند، اما ساختار بیعدالتی همچنان باقی میماند.
بهعنوان مثال، جرج اورول در رمان «قلعهی حیوانات» بهخوبی نشان میدهد که چگونه ساختار جدید یک حکومت میتواند به تباهی کشیده شود و راه قدرت پیشین را در پیش بگیرد. در نهایت، وضعیت حیوانات نهتنها بهبود نمییابد، بلکه حتی نسبت به گذشته نیز وخیمتر میشود. بدین ترتیب انقلاب تنها با کنار زدن رهبران سیاسی گذشته به پیروزی نمیرسد. زیرا خطر اصلی زمانی رخ میدهد که طنابهای دار، جلادی تازه پیدا کنند. کوین در هانگر گیمز خود را حامی انقلابیون و رهبر مبارزه علیه کاپیتول معرفی میکند. اما بهتدریج، سیاستهای او نشان میدهد که قدرت او نیز همانند دولت قبل، فاسد است. او از کتنیس که نماد مقاومت مردم است، بهعنوان مشروعیت خود استفاده میکند و از رسانه جهت هدایت افکار عمومی بهره میبرد.
در پایان جنگ، وقتی شورشیان به کاپیتول نزدیک شدهاند، کوین پیشنهاد برگزاری بازیهای گرسنگی را به شیوهای معکوس ارائه میدهد. به این معنا که اینبار شرکتکنندگان از میان فرزندان خانوادههای اشرافی کاپیتول انتخاب میشوند و قربانی همان خشونتی میشوند که سالها بر مناطق تحمیل شده بود. این تصمیم نشان میدهد انقلاب بهجای نابود کردن منطق بازی، جایگاه شرکتکننده و بازیگردان را تغییر داده است. انتخاب نهایی کتنیس، بیانگر این موضوع است که پیروزی واقعی زمانی رخ میدهد که نظام استبدادی برچیده شود، نه اینکه تنها مهرههای قدرت جابهجا شوند.
کتاب خشونت و اندیشههایی درباره سیاست و انقلاب | اثر هانا ارنت | انتشارات خوارزمی
کتاب نافرمانی مدنی | اثر دیوید ثورو | انتشارات قطره