
اگر گوشی موبایل، لپتاپ، تلویزیون، خودرو، ساعت هوشمند یا حتی بسیاری از لوازم خانگی امروزی را باز کنیم، با قطعهای مواجه میشویم که شاید اندازهاش بسیار کوچک باشد، اما نقش آن در عملکرد دستگاه بسیار بزرگ است: تراشه یا Chip.
تراشهها تقریباً در تمام دنیای فناوری حضور دارند؛ از پردازنده گوشی و کامپیوتر گرفته تا تراشههای دوربین، ارتباطات، مدیریت انرژی، خودرو، تجهیزات پزشکی و سیستمهای هوش مصنوعی. به همین دلیل شناخت تراشهها فقط برای متخصصان سختافزار نیست؛ برای کسی که میخواهد یک گوشی، لپتاپ یا وسیله هوشمند بخرد نیز اهمیت دارد.
در این مقاله از مجله اوپاکالا میخواهیم خیلی ساده توضیح دهیم که تراشه چیست، چه انواعی دارد، CPU و GPU و NPU چه تفاوتی دارند، فناوری ساخت تراشه چه معنایی دارد و چرا تراشههای جدید نقش مهمی در آینده فناوری دارند.
به زبان ساده، تراشه یک مدار الکترونیکی بسیار کوچک است که مجموعهای از اجزای الکترونیکی را در خود جای میدهد و برای انجام وظایف مشخص طراحی شده است.
ماده اصلی بسیاری از تراشهها سیلیکون است. نیمهرساناها میتوانند رفتار الکتریکی خود را کنترل کنند و همین ویژگی پایه ساخت مدارهای مجتمع و تراشههای مدرن است.
البته همه تراشهها یک کار انجام نمیدهند.
یک تراشه ممکن است برای:
پردازش اطلاعات
پردازش گرافیکی
هوش مصنوعی
ارتباطات
مدیریت انرژی
پردازش تصویر
ذخیرهسازی
کنترل سنسورها
طراحی شده باشد.
بنابراین عبارت «تراشه» یک عنوان کلی است و انواع بسیار مختلفی از تراشهها وجود دارند.
بخش بزرگی از عملکرد دستگاههای الکترونیکی به تراشههایی وابسته است که داخل آنها قرار گرفتهاند.
برای مثال در یک گوشی هوشمند، تراشهها میتوانند وظایفی مانند:
پردازش برنامهها + پردازش گرافیک + هوش مصنوعی + ارتباطات + پردازش تصویر + مدیریت انرژی
را بر عهده داشته باشند.
در واقع یک گوشی مدرن فقط یک «پردازنده» ندارد؛ مجموعهای از تراشهها و بخشهای پردازشی در کنار یکدیگر کار میکنند.
TSMC نیز در پلتفرمهای مربوط به گوشیهای هوشمند، فناوریهایی مانند پردازنده کاربردی، ارتباطات رادیویی، مدیریت انرژی، سنسورها و فناوریهای اتصال را در اکوسیستم تراشههای موبایل معرفی میکند.
تراشهها را میتوان بر اساس کاربردهای مختلف دستهبندی کرد.
نوع تراشهکاربرد اصلیCPUپردازش عمومیGPUپردازش گرافیکی و محاسبات موازیNPUپردازش و شتابدهی هوش مصنوعیSoCترکیب چند بخش اصلی در یک تراشهحافظهذخیره اطلاعاتتراشه ارتباطیارتباطات بیسیم و شبکهتراشه مدیریت انرژیکنترل و مدیریت برقISPپردازش اطلاعات تصویرASICانجام یک وظیفه تخصصیFPGAپردازش قابل برنامهریزی
حالا مهمترین آنها را بررسی کنیم.
CPU یا Central Processing Unit همان واحد پردازش مرکزی است.
اگر بخواهیم خیلی ساده توضیح دهیم، CPU را میتوان یکی از مهمترین بخشهای پردازشی دستگاه دانست که طیف گستردهای از دستورها را اجرا میکند.
پردازنده مرکزی در فعالیتهایی مانند:
اجرای سیستمعامل
اجرای برنامهها
محاسبات
مدیریت وظایف
اجرای بسیاری از فرایندهای عمومی
نقش دارد.
پردازندههای مدرن میتوانند چندین هسته داشته باشند و بسته به معماری و طراحی، عملکرد و مصرف انرژی متفاوتی ارائه دهند.
GPU یا Graphics Processing Unit واحد پردازش گرافیکی است.
همانطور که از نامش مشخص است، یکی از کاربردهای اصلی آن پردازش گرافیک است؛ اما امروزه GPUها فقط برای بازی و نمایش تصویر استفاده نمیشوند.
GPU به دلیل توانایی انجام تعداد زیادی محاسبات بهصورت موازی، در برخی وظایف سنگین محاسباتی و هوش مصنوعی نیز اهمیت زیادی پیدا کرده است.
به همین دلیل GPU در مواردی مانند:
بازی
تدوین ویدئو
رندر سهبعدی
طراحی گرافیکی
محاسبات علمی
هوش مصنوعی
اهمیت دارد.
یکی از اصطلاحاتی که در سالهای اخیر بیشتر میشنویم، NPU یا واحد پردازش عصبی است.
NPU برای اجرای وظایف مرتبط با هوش مصنوعی و یادگیری ماشین بهینه شده است.
برای مثال میتواند در پردازشهایی مانند:
تشخیص تصویر
تشخیص صدا
پردازش زبان
برخی قابلیتهای هوش مصنوعی روی دستگاه
پردازش محلی مدلهای AI
نقش داشته باشد.
اینتل نیز CPU، GPU و NPU را بهعنوان اجزای پردازشی با وظایف متفاوت معرفی میکند و NPU را برای وظایف تکرارشونده و کارآمد هوش مصنوعی توضیح میدهد.
این موضوع یکی از دلایل مهمی است که چرا تراشههای جدید فقط با تعداد هسته CPU یا سرعت کلاک مقایسه نمیشوند.
به زبان ساده:
CPU: پردازش عمومی
GPU: پردازش موازی و گرافیکی
NPU: پردازش تخصصی هوش مصنوعی
این سه بخش میتوانند در یک سیستم در کنار یکدیگر فعالیت کنند.
در برخی تراشههای مدرن، CPU، GPU و NPU در یک مجموعه پردازشی یا SoC ادغام میشوند.
احتمالاً هنگام بررسی مشخصات گوشی با عبارت SoC مواجه شدهاید.
SoC مخفف System on Chip است.
یعنی به جای اینکه بخشهای مختلف پردازشی در تراشههای جداگانه قرار بگیرند، بخشهای متعددی میتوانند در یک مجموعه تراشهای یکپارچه قرار بگیرند.
در گوشیهای هوشمند، SoC میتواند بخشهایی مانند:
CPU
GPU
NPU
کنترلرهای مختلف
بخشهایی از ارتباطات
را در یک پلتفرم واحد گرد هم آورد.
TSMC نیز برای تجهیزات دیجیتال و موبایل، پلتفرمهای SoC و ادغام CPU/GPU/NPU را برای کاربردهای مختلف معرفی کرده است.
یکی از عباراتی که هنگام معرفی پردازندهها زیاد میبینیم، عددهایی مانند:
3nm
4nm
5nm
7nm
است.
این اعداد به نسل و فناوری ساخت تراشه مربوط هستند و نباید آنها را بهسادگی به عنوان «اندازه واقعی کل تراشه» در نظر گرفت.
در نسلهای جدید فناوری ساخت، هدف معمولاً افزایش تراکم ترانزیستورها، بهبود عملکرد و کاهش مصرف انرژی است؛ اما مقایسه یک تراشه فقط بر اساس عدد نانومتری نیز کافی نیست.
اینتل توضیح میدهد که Process Node بخشی از فناوری و فرایند ساخت تراشه است و طراحی تراشه بر اساس آن انجام میشود.
وقتی امکان قرار دادن ترانزیستورهای بیشتر در فضای مشابه فراهم شود، طراحان تراشه میتوانند امکانات پردازشی بیشتری ایجاد کنند.
در فناوریهای پیشرفته ساخت، کاهش ابعاد ویژگیهای روی تراشه میتواند به افزایش تراکم ترانزیستورها کمک کند.
فناوری EUV نیز یکی از فناوریهای مهم در تولید تراشههای پیشرفته است که از نور با طول موج ۱۳.۵ نانومتر برای ایجاد الگوهای بسیار ظریف روی ویفر استفاده میکند.
البته کوچکتر بودن فرآیند ساخت به تنهایی تضمین نمیکند یک تراشه همیشه بهتر باشد؛ معماری، طراحی، تعداد ترانزیستورها، مصرف انرژی، فرکانس، سیستم خنککننده و نوع کاربرد نیز اهمیت دارند.
تراشههای مدرن از تعداد بسیار زیادی ترانزیستور ساخته میشوند.
ترانزیستور را میتوان یکی از عناصر بنیادی مدارهای دیجیتال دانست که امکان کنترل جریان الکتریکی و انجام عملیات منطقی را فراهم میکند.
با پیشرفت فناوری ساخت، تعداد بسیار زیادی ترانزیستور در فضای بسیار کوچک قرار میگیرند.
همین موضوع یکی از پایههای اصلی پیشرفت پردازندهها در دهههای گذشته بوده است.
فرایند تولید تراشه بسیار پیچیده است، اما میتوان آن را به شکل ساده چنین تصور کرد:
سیلیکون → ویفر → ایجاد لایهها و الگوها → ساخت مدارها → برش → بستهبندی → آزمایش
ابتدا مواد نیمهرسانا به ویفر تبدیل میشوند.
سپس با استفاده از فرایندهای بسیار دقیق، الگوهای مدار روی ویفر ایجاد میشوند.
پس از مراحل متعدد ساخت و پردازش، تراشهها از ویفر جدا و بستهبندی میشوند.
اینتل توضیح میدهد که Dieهای سیلیکونی از ویفر ساخته و جدا میشوند و سپس با استفاده از Substrate و فرایند بستهبندی به تراشه تبدیل میشوند.
تراشههای مدرن از پیچیدهترین محصولات صنعتی جهان هستند.
ابعاد بسیار کوچک ساختارها، نیاز به کنترل دقیق آلودگی، تجهیزات پیشرفته، مواد خاص و فرایندهای متعدد باعث شده تولید تراشه نیازمند فناوری و سرمایهگذاری بسیار سنگین باشد.
در فناوریهای پیشرفته، لیتوگرافی EUV یکی از فناوریهای کلیدی برای ساخت الگوهای بسیار ظریف روی تراشه است.
به همین دلیل صنعت تراشه تنها به یک شرکت محدود نمیشود؛ طراحی، تجهیزات، مواد، تولید ویفر، بستهبندی و آزمایش همگی بخشی از زنجیره پیچیده نیمهرسانا هستند.
هر دو برای پردازش اطلاعات ساخته شدهاند، اما طراحی آنها بر اساس نیاز دستگاه متفاوت است.
در گوشی هوشمند، مصرف انرژی و تولید گرما اهمیت بسیار زیادی دارد، زیرا دستگاه کوچک است و باتری محدودی دارد.
در کامپیوترهای رومیزی یا مراکز داده، ممکن است مصرف انرژی و ابعاد محدودیت متفاوتی داشته باشند و تمرکز بیشتری روی عملکرد خام یا پردازشهای سنگین وجود داشته باشد.
به همین دلیل نمیتوان فقط گفت:
«تراشه کامپیوتر قویتر از تراشه موبایل است.»
بلکه باید پرسید:
قویتر برای چه کاری؟
وقتی با گوشی عکس میگیریم، فقط سنسور دوربین کار نمیکند.
اطلاعات ثبتشده باید پردازش شوند.
پردازنده و بخشهای تخصصی مانند ISP میتوانند در پردازش تصویر نقش داشته باشند.
فرایندهایی مانند:
HDR
کاهش نویز
پردازش رنگ
تشخیص صحنه
پردازش عکس شب
فوکوس
برخی قابلیتهای AI
به توان پردازشی گوشی وابسته هستند.
TSMC نیز در پلتفرم گوشیهای هوشمند به نقش Application Processor و فناوریهای پردازش تصویر و سنسورها اشاره میکند.
پس وقتی در اوپاکالا درباره دوربین یک گوشی صحبت میکنیم، نباید فقط مگاپیکسل را بررسی کنیم؛ تراشه و پردازش تصویر نیز بخشی از داستان هستند.
یکی از بزرگترین تغییرات صنعت تراشه در سالهای اخیر، افزایش اهمیت هوش مصنوعی است.
مدلهای هوش مصنوعی به قدرت محاسباتی زیادی نیاز دارند و به همین دلیل تراشههای جدید برای اجرای AI بهینهتر میشوند.
امروزه ممکن است در یک سیستم با ترکیبی از:
CPU + GPU + NPU
مواجه شویم.
در گوشیها و کامپیوترهای جدید، بخشی از پردازشهای AI میتواند به صورت محلی روی دستگاه انجام شود. TSMC نیز به ادغام CPU/GPU/NPU در SoC و کاربرد آن برای قابلیتهای هوش مصنوعی اشاره میکند.
این یعنی آینده تراشهها فقط درباره «سریعتر شدن پردازنده» نیست؛ بلکه درباره تخصصیتر شدن پردازش نیز هست.
اگر قصد خرید گوشی دارید، فقط به نام پردازنده نگاه نکنید.
این موارد را بررسی کنید:
تراشه متعلق به چه نسلی است؟
طراحی CPU و سایر بخشها چگونه است؟
برای بازی و گرافیک چه عملکردی دارد؟
آیا امکانات پردازش هوش مصنوعی دارد؟
عملکرد بالا بدون توجه به مصرف انرژی همیشه مطلوب نیست.
توانایی تراشه باید در کنار مدیریت گرما بررسی شود.
بنچمارکها مفیدند، اما تجربه واقعی استفاده نیز اهمیت دارد.
در مجله اوپاکالا بهتر است هنگام بررسی گوشی، مشخصات تراشه را به کاربرد واقعی تبدیل کنیم؛ مثلاً بگوییم این تراشه برای بازی، عکاسی، استفاده روزمره یا اجرای برنامههای سنگین چه معنایی دارد.
نه لزوماً.
اگر کاربری فقط از پیامرسان، مرورگر، شبکههای اجتماعی و برنامههای معمولی استفاده کند، ممکن است به قویترین تراشه بازار نیاز نداشته باشد.
اما برای:
بازی سنگین
تدوین ویدئو
رندر
اجرای مدلهای AI
کارهای حرفهای
توان پردازشی بیشتر میتواند اهمیت بیشتری پیدا کند.
بنابراین در اوپاکالا بهتر است به جای جمله ساده «این تراشه قویتر است»، توضیح دهیم:
این تراشه برای چه نوع کاربری و چه نوع استفادهای مناسبتر است؟
به نظر میرسد چند مسیر در آینده اهمیت بیشتری پیدا کنند:
افزایش استفاده از AI باعث افزایش تقاضا برای شتابدهندههای تخصصی و NPUها میشود.
با افزایش قدرت پردازشی، بهرهوری انرژی اهمیت بیشتری پیدا میکند.
به جای استفاده از یک پردازنده عمومی برای همه کارها، بخشهای تخصصی میتوانند وظایف خاص را با بهرهوری بالاتر انجام دهند.
فقط کوچکتر کردن ترانزیستورها مهم نیست؛ نحوه کنار هم قرار گرفتن و اتصال تراشهها نیز اهمیت پیدا کرده است. فناوریهایی مانند 3D packaging برای افزایش عملکرد و کاهش محدودیتهای ارتباطی میان اجزای سیستم توسعه یافتهاند.
در گوشی، لپتاپ و تجهیزات هوشمند، بخشی از پردازش AI میتواند مستقیماً روی دستگاه انجام شود و وابستگی به ارسال تمام دادهها به سرور کاهش یابد.
وقتی یک گوشی سریعتر میشود، یک لپتاپ میتواند ویدئو را سریعتر پردازش کند یا یک سیستم هوش مصنوعی پیچیدهتر اجرا میشود، پشت این اتفاقها مجموعهای از فناوریهای نیمهرسانا قرار دارد.
تراشهها شاید برای کاربر دیده نشوند، اما تقریباً در همه جای زندگی دیجیتال حضور دارند.
از گوشی موبایل و کامپیوتر گرفته تا خودرو، تجهیزات پزشکی، لوازم خانگی هوشمند و مراکز داده، تراشهها یکی از پایههای اصلی فناوری مدرن هستند. صنعت نیمهرسانا نیز برای کاربردهایی از گوشی و IoT تا خودرو و محاسبات با کارایی بالا توسعه یافته است.
به همین دلیل شناخت تراشهها میتواند هنگام خرید محصولات دیجیتال نیز مفید باشد.
اوپاکالا میتواند در بررسی گوشیها، لپتاپها، تبلتها و سایر محصولات دیجیتال، مشخصات تراشه را از یک عدد و نام فنی به اطلاعات قابل فهم برای مصرفکننده تبدیل کند.
تراشه فقط یک قطعه کوچک روی برد نیست؛ یکی از مهمترین اجزای فناوری مدرن است.
CPU برای پردازش عمومی، GPU برای پردازش گرافیکی و محاسبات موازی و NPU برای برخی وظایف هوش مصنوعی طراحی شدهاند. در بسیاری از دستگاههای جدید، این بخشها در قالب SoC و معماریهای یکپارچهتر کنار هم قرار میگیرند.
بنابراین هنگام خرید یک محصول دیجیتال، بهتر است فقط به ظاهر دستگاه یا تعداد مگاپیکسل دوربین توجه نکنیم.
گاهی مهمترین تفاوت میان دو محصول، چیزی است که اصلاً دیده نمیشود: تراشهای که داخل آن قرار گرفته است.
تراشه یک مدار الکترونیکی مجتمع است که برای انجام وظایف مشخصی مانند پردازش، ارتباطات، مدیریت انرژی یا پردازش تصویر طراحی میشود.
CPU برای پردازش عمومی طراحی شده است، در حالی که GPU در پردازشهای گرافیکی و بسیاری از محاسبات موازی توانایی بالایی دارد.
NPU واحد پردازش عصبی است که برای شتابدهی برخی وظایف مرتبط با هوش مصنوعی طراحی شده است.
نه لزوماً. عملکرد گوشی به مجموعهای از تراشه، حافظه، نرمافزار، نمایشگر، باتری، سیستم خنککننده و سایر اجزا بستگی دارد.
به نسل و فناوری ساخت تراشه اشاره دارد و نباید آن را صرفاً به معنای اندازه فیزیکی کل تراشه دانست. فناوریهای ساخت پیشرفته معمولاً با هدف افزایش تراکم، عملکرد و بهرهوری انرژی توسعه پیدا میکنند.