
تا چند سال پیش، وقتی عبارت «امنیت سایبری» را میشنیدیم، شاید تصور میکردیم موضوعی مربوط به شرکتهای بزرگ، بانکها یا متخصصان کامپیوتر است.
اما امروز ماجرا کاملاً متفاوت است.
گوشی موبایل ما میتواند عکسهای شخصی، پیامها، اطلاعات بانکی، حسابهای شبکههای اجتماعی، فایلها و حتی اطلاعات مربوط به موقعیت مکانی ما را در خود داشته باشد.
یعنی اگر از گوشی و اینترنت استفاده میکنیم، امنیت سایبری دیگر یک موضوع تخصصی و دور از زندگی روزمره نیست؛ بخشی از زندگی خود ماست.
از طرف دیگر، حریم خصوصی فقط به این معنا نیست که کسی رمز عبورمان را نداند. اطلاعاتی که در سایتها و اپلیکیشنها وارد میکنیم، مجوزهایی که به برنامهها میدهیم و حتی لینکهایی که روی آنها کلیک میکنیم، میتوانند روی امنیت و حریم خصوصی ما تأثیر بگذارند.
پس چطور میتوانیم در دنیای دیجیتال کمی امنتر زندگی کنیم؟
به زبان ساده، امنیت سایبری یعنی محافظت از حسابها، دستگاهها، شبکهها و اطلاعات دیجیتال در برابر دسترسی غیرمجاز، سوءاستفاده یا آسیب.
این موضوع فقط به هک شدن یک کامپیوتر محدود نمیشود.
وقتی از یک حساب ایمیل محافظت میکنیم، وقتی برای گوشی رمز عبور میگذاریم، وقتی یک پیام مشکوک را باز نمیکنیم یا وقتی نرمافزار گوشی را بهروزرسانی میکنیم، در واقع بخشی از امنیت سایبری خود را مدیریت میکنیم.
CISA نیز امنیت سایبری را موضوعی مرتبط با حفاظت از شبکهها، دستگاهها و دادهها میداند و بر نقش رفتار کاربران در ایجاد امنیت تأکید دارد.
این دو مفهوم به هم نزدیکاند، اما دقیقاً یک چیز نیستند.
امنیت سایبری بیشتر درباره محافظت از اطلاعات و سیستمها در برابر دسترسی یا استفاده غیرمجاز است.
اما حریم خصوصی بیشتر به این مربوط میشود که چه اطلاعاتی درباره ما جمعآوری میشود، چرا جمعآوری میشود و چه کسانی ممکن است به آن دسترسی داشته باشند.
برای مثال، فرض کنید یک اپلیکیشن به مخاطبان، دوربین و موقعیت مکانی گوشی شما دسترسی میخواهد.
امنیت سایبری میپرسد:
«آیا این برنامه امن است؟»
حریم خصوصی میپرسد:
«آیا واقعاً لازم است این برنامه چنین اطلاعاتی درباره من داشته باشد؟»
هر دو سؤال مهماند.
یکی از خطرناکترین عادتها در فضای آنلاین این است که تصور کنیم:
«من که اطلاعات مهمی ندارم، پس کسی سراغ من نمیآید.»
اما یک حساب ایمیل، شماره تلفن، حساب شبکه اجتماعی یا اطلاعات خرید هم میتواند برای مجرمان سایبری ارزشمند باشد.
گاهی هدف مهاجم سرقت مستقیم پول نیست؛ ممکن است هدف، دسترسی به یک حساب و استفاده از آن برای حمله به افراد دیگر باشد.
به همین دلیل بهتر است امنیت را قبل از وقوع مشکل جدی بگیریم.
رمز عبور یکی از اولین لایههای محافظت از حسابهاست.
اما استفاده از یک رمز برای چند حساب میتواند خطرناک باشد. اگر رمز یک سرویس به هر دلیلی افشا شود، استفاده از همان رمز در سرویسهای دیگر میتواند حسابهای بیشتری را در معرض خطر قرار دهد.
NIST توصیه میکند برای حسابها از رمزهای طولانی و منحصربهفرد استفاده شود و در صورت امکان از مدیر رمز عبور کمک بگیریم.
یک نکته مهم دیگر هم وجود دارد:
رمز عبور را برای همه حسابها یکی نگذاریم.
اگر حفظ کردن تعداد زیادی رمز سخت است، استفاده از یک password manager میتواند این کار را سادهتر کند.
اگر فقط یک کار برای افزایش امنیت حسابهای مهم خود انجام میدهید، فعال کردن احراز هویت چندمرحلهای یا MFA میتواند یکی از مهمترین اقدامات باشد.
در MFA، برای ورود به حساب فقط رمز عبور کافی نیست و عامل دیگری نیز برای تأیید هویت مورد نیاز است.
مثلاً ممکن است پس از وارد کردن رمز، لازم باشد کدی را در یک برنامه احراز هویت وارد کنیم یا از یک روش امنیتی دیگر استفاده کنیم.
NIST و CISA هر دو استفاده از MFA را بهعنوان یک لایه مهم امنیتی توصیه میکنند.
البته همه روشهای MFA از نظر مقاومت در برابر حملات یکسان نیستند و برخی روشها مانند کد پیامکی میتوانند در برابر بعضی حملات آسیبپذیرتر باشند.
گاهی لازم نیست یک هکر سیستم پیچیدهای داشته باشد.
ممکن است فقط یک پیام برای شما ارسال کند.
پیامی که ظاهراً از طرف بانک، فروشگاه، شبکه اجتماعی یا یک سرویس شناختهشده آمده است.
داخل پیام هم یک لینک قرار دارد:
«برای جلوگیری از مسدود شدن حساب، همین حالا وارد شوید.»
کاربر روی لینک کلیک میکند، وارد صفحهای شبیه سایت اصلی میشود و اطلاعات خود را وارد میکند.
اینجاست که اطلاعات در اختیار مهاجم قرار میگیرد.
به این روش فیشینگ (Phishing) گفته میشود و یکی از روشهای رایج سرقت اطلاعات است.
پس هر وقت پیامی با لحن اضطراری دریافت کردیم، بهتر است چند ثانیه مکث کنیم.
عجله دقیقاً همان چیزی است که مهاجم میخواهد.
یک قانون ساده میتواند جلوی بسیاری از مشکلات را بگیرد:
اگر لینک یا پیام مشکوک است، روی آن کلیک نکنید.
اگر پیام ادعا میکند حساب شما مشکل دارد، به جای کلیک روی لینک پیام، خودتان سایت یا اپلیکیشن رسمی را باز کنید.
به آدرس سایت توجه کنید.
نام فرستنده را بررسی کنید.
و اگر موضوع مربوط به حساب بانکی یا مالی است، از مسیر رسمی وارد شوید.
CISA نیز توصیه میکند قبل از کلیک روی لینکهای مشکوک، منبع آنها را بررسی کنیم و مراقب پیامهایی باشیم که با ایجاد احساس فوریت تلاش میکنند ما را وادار به اقدام سریع کنند.
نام کامل، تاریخ تولد، شماره تلفن، آدرس، عکس مدارک و اطلاعات مشابه میتوانند اطلاعات حساسی باشند.
لازم نیست همه این اطلاعات را در هر سایت یا شبکه اجتماعی وارد کنیم.
NIST نیز توصیه میکند از انتشار بیش از حد اطلاعات شخصی در فضای آنلاین خودداری کنیم و تنظیمات حریم خصوصی حسابها را بررسی کنیم.
قبل از انتشار هر اطلاعاتی، یک سؤال ساده بپرسیم:
«آیا واقعاً لازم است همه این افراد این اطلاعات را بدانند؟»
اگر پاسخ منفی است، شاید بهتر باشد آن را منتشر نکنیم.
گاهی یک اپلیکیشن از ما اجازه دسترسی به دوربین، میکروفون، مخاطبان، فایلها یا موقعیت مکانی میخواهد.
ممکن است بعضی از این دسترسیها برای عملکرد برنامه ضروری باشند، اما همیشه اینطور نیست.
هر چند وقت یکبار وارد تنظیمات گوشی شویم و ببینیم چه برنامههایی به اطلاعات مختلف دسترسی دارند.
اگر برنامهای را مدتهاست استفاده نمیکنیم، حذف آن یا قطع دسترسیهای غیرضروری میتواند تصمیم منطقیتری باشد.
گاهی وقتی اعلان بهروزرسانی گوشی یا لپتاپ ظاهر میشود، آن را نادیده میگیریم.
اما بهروزرسانیها فقط برای اضافه کردن قابلیتهای جدید نیستند.
بسیاری از بهروزرسانیها شامل اصلاح مشکلات امنیتی نیز هستند.
CISA توصیه میکند نرمافزارها و سیستمعاملها بهروز نگه داشته شوند و در صورت امکان بهروزرسانی خودکار فعال شود.
بنابراین دفعه بعد که پیام Update را دیدید، شاید بهتر باشد آن را خیلی راحت نادیده نگیرید.
اتصال به اینترنت عمومی در کافه، فرودگاه یا هتل بسیار راحت است.
اما هنگام استفاده از شبکههای عمومی بهتر است مراقب فعالیتهای حساس باشیم.
اگر قرار است وارد حساب بانکی یا حسابی با اطلاعات بسیار مهم شویم، بهتر است از اتصال مطمئنتری استفاده کنیم.
همچنین باید مطمئن شویم اتصال به شبکهای که انتخاب کردهایم واقعاً متعلق به همان مکان است.
حسابهای بانکی و پرداختهای آنلاین از حساسترین بخشهای زندگی دیجیتال هستند.
رمز عبور منحصربهفرد، MFA در صورت ارائه، بررسی پیامهای بانکی و دقت هنگام کلیک روی لینکهای پرداخت میتوانند اهمیت زیادی داشته باشند.
اگر پیام یا لینکی شما را برای پرداخت فوری تحت فشار قرار میدهد، چند لحظه توقف کنید و از مسیر رسمی وارد سامانه موردنظر شوید.
امنیت معمولاً با چند ثانیه دقت بیشتر شروع میشود.
با گسترش ابزارهای هوش مصنوعی، یک سؤال جدید هم مطرح شده است:
چه اطلاعاتی را باید در اختیار یک ابزار AI قرار دهیم؟
اگر یک ابزار هوش مصنوعی برای نوشتن یا تحلیل متن استفاده میکنیم، بهتر است اطلاعات محرمانه را بدون بررسی سیاستهای سرویس در اختیار آن قرار ندهیم.
اسناد شخصی، اطلاعات بانکی، رمزهای عبور، اطلاعات محرمانه کاری و دادههای حساس را نباید بدون دلیل در اختیار سرویسهای آنلاین قرار داد.
این موضوع بهخصوص در زمانی اهمیت پیدا میکند که استفاده از AI در گوشی، لپتاپ و سرویسهای مختلف بیشتر شده است.
فناوری زمانی واقعاً مفید است که کاربر بداند چگونه از آن استفاده کند.
در اوپاکالا نیز پرداختن به موضوعات فناوری فقط به معرفی گوشی، لپتاپ یا محصولات دیجیتال محدود نمیشود. آگاهی درباره شیوه استفاده درست از فناوری، خرید آگاهانه و شناخت فرصتها و خطرهای دنیای دیجیتال نیز بخشی از همین مسیر است.
در واقع، هرچه فناوری بیشتر وارد زندگی روزمره ما شود، دانستن نکات امنیتی نیز اهمیت بیشتری پیدا میکند.
اگر بخواهیم تمام این مقاله را در چند نکته خلاصه کنیم، این فهرست میتواند نقطه شروع خوبی باشد:
برای حسابهای مهم، MFA را فعال کنید.
برای حسابهای مختلف از رمزهای منحصربهفرد استفاده کنید.
در صورت امکان از password manager استفاده کنید.
روی لینکهای مشکوک کلیک نکنید.
پیامهای فوری و تهدیدآمیز را با دقت بیشتری بررسی کنید.
نرمافزارها و سیستمعامل را بهروز نگه دارید.
دسترسی برنامهها به اطلاعات گوشی را بررسی کنید.
اطلاعات شخصی غیرضروری را در اینترنت منتشر نکنید.
حسابهای قدیمی و بلااستفاده را ببندید.
اطلاعات حساس را بدون ضرورت در ابزارهای آنلاین و AI وارد نکنید.
بخش زیادی از این اقدامات با توصیههای NIST و CISA همراستا هستند.
امنیت سایبری چیزی نیست که یک بار تنظیمش کنیم و برای همیشه تمام شود.
تهدیدها تغییر میکنند.
اپلیکیشنهای جدید وارد زندگی ما میشوند.
دستگاههای بیشتری به اینترنت متصل میشوند.
و روشهای حمله نیز تغییر میکنند.
بنابراین بهتر است هر چند وقت یکبار وضعیت امنیت حسابها و دستگاههای خود را بررسی کنیم.
رمزهای قدیمی را کنار بگذاریم، دسترسی برنامهها را مرور کنیم، MFA را برای حسابهای مهم فعال کنیم و نسبت به پیامها و لینکهای مشکوک بیدقت نباشیم.
امنیت سایبری فقط وظیفه متخصصان کامپیوتر نیست.
هر کسی که گوشی هوشمند دارد، ایمیل استفاده میکند، خرید اینترنتی انجام میدهد یا در شبکههای اجتماعی فعالیت میکند، بخشی از زندگی خود را در فضای دیجیتال قرار داده است.
به همین دلیل، محافظت از اطلاعات باید به یک عادت روزمره تبدیل شود.
قرار نیست از هر پیام بترسیم یا از فناوری فاصله بگیریم.
برعکس؛ هدف این است که با آگاهی بیشتری از فناوری استفاده کنیم.
دنیای دیجیتال فرصتهای زیادی در اختیار ما قرار داده و ابزارهایی مانند هوش مصنوعی نیز این امکانات را بیشتر کردهاند. اما در کنار این فرصتها، مسئولیت محافظت از اطلاعات شخصی نیز بیشتر شده است.
شاید بهترین جمله برای پایان این بحث این باشد:
فناوری هر روز هوشمندتر میشود؛ ما هم باید در استفاده از آن آگاهتر شویم.
این همان مسیری است که محتوای آموزشی اوپاکالا میتواند در آن به کاربران کمک کند؛ شناخت بهتر فناوری، انتخاب آگاهانهتر و استفاده امنتر از دنیای دیجیتال.