امپراتوری‌های ایران و روم از بزرگ‌ترین قدرت‌های جهان باستان بودند.هخامنشیان در سده‌های ششم تا چهارم پیش از میلاد، اشکانیان پس از آن، و ساسانیان از سده سوم تا هفتم میلادی بر بخش بزرگی از ایران و سرزمین‌های پیرامون آن فرمان راندند. در دوره ساسانی نیز ایران و روم، و سپس روم شرقی، قرن‌ها دو قدرت رقیب و هم‌زمان بودند.
اما با وجود قدرت و گستردگی امپراتوری‌های ایران و روم، هیچ‌کدام نتوانستند قلمرو خود را تا چین، کره و ژاپن گسترش دهند. چرا؟
ایران و روم شرق آسیا را نمی‌شناختند؟
«نرسیدن» به معنای «بی‌اطلاعی» نیست.
از چند قرن پیش از میلاد، شبکه‌های تجاری و سیاسی آسیای مرکزی سرزمین‌های ایران را به مناطق دورتر شرق متصل می‌کردند. هخامنشیان تا سغد و سرزمین‌های سکاها در آسیای مرکزی پیش رفته بودند. کوروش بزرگ نیز در حدود ۵۴۰ پیش از میلاد سغد را به قلمرو خود افزود و تا رود سیردریا (سیحون) پیش رفت؛ این ناحیه یکی از دورترین مرزهای شمال‌شرقی امپراتوری هخامنشی بود.
در دوره داریوش نیز بخش‌هایی مانند باختر، سغد، خوارزم و سرزمین‌های سکاها در شمار قلمروها یا حوزه‌های تحت فرمان هخامنشیان قرار داشتند.
بنابراین ایران باستان تا بخش بزرگی از آسیای مرکزی پیش رفته بود.
روم نیز در شرق تا بین‌النهرین و مرزهای قلمرو ایران رسید و از طریق تجارت دریایی اقیانوس هند و شبکه‌های تجاری، با جهان شرق ارتباط داشت.
چین نیز از وجود قدرت‌های بزرگ غربی بی‌خبر نبود.
چینی‌ها امپراتوری روم را با نام «داچین» (Daqin) و سرزمین اشکانیان ایران را با نام «آن‌شی» (Anxi) می‌شناختند.
پس مسئله، ناشناخته بودن شرق نبود.
مسئله این بود که آیا می شود برای رسیدن به آنجا لشکرکشی کرد؟
برای یک ارتش پیشامدرن، فاصله فقط یک عدد روی نقشه نبود.
هر کیلومتر اضافی یعنی:
• آذوقه بیشتر
• علوفه بیشتر
• اسب‌های بیشتر
• آب بیشتر
• حیوانات بارکش بیشتر
• نیروهای محافظ خطوط تدارکاتی
• و زمان بیشتر برای عبور از سرزمین‌های ناشناخته
بین ایران و چین، و به‌مراتب بیشتر بین روم و شرق آسیا، مجموعه‌ای از موانع طبیعی قرار داشت:
رشته‌کوه‌های آسیای مرکزی، پامیر و هندوکش، بیابان‌های وسیع، مسیرهای دشوار حوضه تاریم و تکلمکان، و سرزمین‌های استپی و کوهستانی.
این بدان معنا نیست که عبور از این مناطق غیرممکن بود.
مردم، بازرگانان، فرستادگان و حتی ارتش‌هایی در طول تاریخ بر این مسیرها گام نهاده اند.
مسئله این بود که عبور یک گروه کوچک با عبور یک ارتش بزرگ کاملاً متفاوت است.
یک فرستاده می‌تواند با تعداد اندکی همراه حرکت کند.
یک ارتش بزرگ باید برای انسان‌ها، حیوانات و تجهیزات خود زنجیره‌ای دائمی از تأمین ایجاد کند.
هرچه ارتش از پایگاه اصلی دورتر می‌شد، این مشکل بزرگ‌تر می‌شد.
در جنگ‌های باستانی، ممکن بود یک ارتش در میدان نبرد پیروز شود و باز هم جنگ را ببازد.
چرا؟
چون نمی‌توانست زنده بماند.
ارتش نیازمند غذا، آب، علوفه، سلاح، تجهیزات، اسب و نیروی جایگزین بود.
این مسئله برای ارتش ایران و روم در جنگ‌های منطقه‌ای نیز اهمیت داشت؛ اما اگر همان ارتش می‌خواست هزاران کیلومتر دورتر از مرکز قدرت خود بجنگد، مشکل چند برابر می‌شد.
فرض کنید ارتشی از ایران حرکت کند و از آسیای مرکزی عبور کند.
حتی اگر در چند نبرد پیروز شود، بعد از هر پیروزی:
چه کسی غذایش را تأمین می‌کند؟
اسب‌ها از کجا علوفه می‌گیرند؟
مجروحان کجا درمان می‌شوند؟
چه کسی از مسیر پشت سر ارتش محافظت می‌کند؟
و مهم‌تر از همه:
اگر ارتش ماه‌ها یا سال‌ها در شرق بماند، نیروهای تازه و آذوقه چگونه به آن برسند؟
این همان جایی است که فاصله جغرافیایی به مشکل نظامی تبدیل می‌شود.
گاهی شاگردان من در کلاسهای زبان های شرقی ام جهان باستان را طوری تصور می‌کنند که انگار ایران در غرب و چین در شرق قرار داشتند و فقط یک جاده خالی میان آنها وجود داشت!
واقعیت کاملاً متفاوت بود.
آسیای مرکزی سرزمین قدرت‌های مختلف بود.
در دوره‌های گوناگون، کوشانیان، دولت‌های سغدی، هپتالیان، ترکان و دیگر قدرت‌های منطقه‌ای در بخش‌هایی از این فضای وسیع حضور داشتند.
بنابراین ارتش ایران یا روم برای رسیدن به چین نمی‌توانست فقط «از یک جاده عبور کند».
باید از میان مجموعه‌ای از مناطق و قدرت‌های سیاسی عبور می‌کرد.
حتی زمانی که این قدرت‌ها دشمن مستقیم ایران یا روم نبودند، عبور یک ارتش خارجی از قلمروشان می‌توانست تهدیدی برای منافع خودشان باشد.
از طرف دیگر، همین قدرت‌های منطقه‌ای خودشان به تجارت میان شرق و غرب وابسته بودند.
جاده‌های تجاری فقط مسیر عبور کالا نبودند؛ شبکه‌ای از شهرها، حکومت‌ها، بازرگانان و واسطه‌ها بودند.
به همین دلیل، راه رسیدن به چین از ایران یا روم، یک «راه خالی» نبود.
هخامنشیان از میان تمام قدرت‌های ایرانی شاید بیشترین فرصت را برای حرکت بیشتر به سوی آسیای مرکزی داشتند.
کوروش کبیر در آسیای مرکزی تا محدوده رود سیردریا، یکی از رودهای بزرگ آسیای مرکزی، پیش رفت. سغد، منطقه‌ای باستانی در همین ناحیه، نیز به قلمرو هخامنشیان پیوست و یکی از دورترین مناطق شمال‌شرقی امپراتوری شد.
اما همین‌جا باید یک نکته مهم را در نظر گرفت:
رسیدن به سغد با فتح چین فاصله بسیار زیادی دارد.
پس از آنجا، هنوز آسیای مرکزی وسیعی باقی می‌ماند و در شرق نیز سرزمین‌ها و قدرت‌های دیگری قرار داشتند.
در دوره‌های اشکانی و ساسانی نیز ایران با مسائل بسیار مهم‌تری درگیر بود:
• رقابت با روم
• کنترل بین‌النهرین
• مسائل ارمنستان و قفقاز
• مرزهای شرقی
• روابط با قدرت‌های آسیای مرکزی
• و حفظ خود امپراتوری
بنابراین «رسیدن به چین» نه یک ضرورت حیاتی بود و نه هدفی که ارزش هزینه بسیار سنگین آن را داشته باشد.
روم وضعیت متفاوتی داشت.
مرکز ثقل قدرت روم در مدیترانه بود.
رومیان برای گسترش قلمرو خود در اروپا، شمال آفریقا، آناتولی و خاور نزدیک دلایل سیاسی، اقتصادی و نظامی داشتند.
در شرق، یکی از مهم‌ترین رقبای روم ایران اشکانی و سپس ایران ساسانی بود.
روم بارها به سوی شرق لشکر کشید و حتی در دوره تراژان فتوحات بزرگی در بین‌النهرین به دست آورد.
اما حفظ سرزمین‌های بسیار دور از مراکز اصلی امپراتوری مسئله‌ای متفاوت از فتح آنها بود.
روم می‌توانست تا بین‌النهرین لشکرکشی کند.
اما اگر قرار بود از آنجا عبور کند، آسیای مرکزی را پشت سر بگذارد و به چین برسد، دیگر با یک جنگ مرزی معمولی روبه‌رو نبود.
این یک پروژه نظامی در مقیاسی کاملاً متفاوت بود.
رسیدن به چین به معنای رسیدن به یک سرزمین بی‌دفاع نبود.
در دوره‌های مختلف، حکومت‌های بزرگ چین توانایی بسیج نیروی انسانی، دریافت مالیات، ساخت استحکامات، ذخیره آذوقه و اداره شهرهای بزرگ را داشتند. دیوار چین، یکی از عجایب هفتگانه جهان و یکی از بزرگ‌ترین شاهکارهای مهندسی نظامی تاریخ، نمونه‌ای برجسته از توان سازمان‌دهی، تأمین نیروی انسانی و ساخت‌وسازهای دفاعی در چین بود.
توان نظامی چین فقط به دیوارها و استحکامات محدود نمی‌شد. از سان‌تزو، استراتژیست افسانه ای و نویسنده هنر جنگ، تا فرماندهانی مانند ژوگه لیانگ (کونگ‌مینگ) در دوره سه پادشاهی، چین چهره‌هایی برجسته در اندیشه نظامی و فرماندهی پرورش داد. ارتش‌های چین در دوره‌های مختلف از سازمان‌دهی گسترده، استفاده از پیاده‌نظام و سواره‌نظام، مهندسی نظامی، تأمین آذوقه و برنامه‌ریزی راهبردی برخوردار بودند. البته چین در همه دوره‌ها شکست‌ناپذیر نبود ؛ اما توانایی آن در تشکیل ارتش‌های بزرگ و سازمان‌یافته، یکی از عواملی بود که گسترش نظامی قدرت‌های خارجی در شرق آسیا را دشوار می‌کرد.
ارتش مهاجم برای فتح سرزمین‌های وسیع چین فقط به شکست یک ارتش در یک میدان نبرد نیاز نداشت.
باید:
شهرها را می‌گرفت، قلعه‌ها را محاصره می‌کرد، مسیرهای تدارکاتی را حفظ می‌کرد و سپس سرزمین فتح‌شده را اداره می‌کرد.
این تفاوت بسیار مهم است.
فتح یک شهر با فتح یک تمدن بزرگ و پرجمعیت یکسان نیست.
از سوی دیگر، چین در دوره‌های مختلف تجربه طولانی در جنگ با قدرت‌های استپی و دولت‌های رقیب داشت.
وجود شبکه گسترده‌ای از استحکامات مرزی، شهرهای دفاعی و سازمان نظامی چین، هزینه هرگونه پیشروی از سمت آسیای مرکزی را بیشتر می‌کرد.
بنابراین یک ارتش ایرانی یا رومی، در صورت رسیدن به چین، با جامعه‌ای بدون تجربه جنگی روبه‌رو نمی‌شد.
کره نیز برای ارتشی که از غرب آسیا می‌آمد، چالش متفاوتی ایجاد می‌کرد.
شبه‌جزیره کره دارای مناطق کوهستانی فراوان، رودخانه‌ها و مجموعه‌ای از دژها و شهرهای مستحکم بود.
حتی امپراتوری قدرتمند تانگ چین، که از نظر جغرافیایی بسیار به کره نزدیک‌تر بود و از منابع عظیم چین برخوردار بود، برای شکست دادن گوگوریو، یکی از قدرتمندترین پادشاهی‌های کره باستان، به لشکرکشی‌های متعدد نیاز داشت؛ همان گوگوریویی که بسیاری از ما آن را با داستان جومونگ و سریال معروف کره‌ای «جومونگ» می‌شناسیم.
جنگ‌های تانگ و گوگوریو در قرن هفتم نمونه خوبی از دشواری عملیات نظامی در این منطقه هستند. تانگ در نهایت در سال ۶۶۸، با همکاری شیلا، گوگوریو را شکست داد.
این مثال اهمیت دیگری دارد:
حتی یک قدرت چینی که در کنار کره قرار داشت، برای پیشروی و حفظ عملیات در آن منطقه با مشکلات جدی تدارکاتی و نظامی روبه‌رو بود.
حالا تصور کنید ارتشی از ایران یا روم باید ابتدا هزاران کیلومتر از غرب آسیا و آسیای مرکزی عبور می‌کرد و سپس وارد چنین محیطی می‌شد.
مسئله بسیار دشوارتر می‌شد.
ژاپن دیگر فقط یک مسئله زمینی نبود.
ژاپن یک مجمع‌الجزایر بود.
بنابراین یک ارتش زمینی که از غرب آسیا می‌آمد، در نهایت باید برای رسیدن به ژاپن:
کشتی، نیروی دریایی، بنادر، عملیات پیاده‌سازی و خطوط تدارکاتی دریایی فراهم می‌کرد.
این موضوع اهمیت زیادی دارد.
ایران و روم هر دو توانایی‌های دریایی داشتند، اما تبدیل یک ارتش بزرگ زمینی به نیرویی قادر به انجام یک عملیات آبی ـ خاکی در فاصله‌ای چنین عظیم، موضوع کاملاً متفاوتی بود.
حتی مغولان، که در قرن سیزدهم بخش عظیمی از آسیا را زیر فرمان خود آورده بودند، در حمله به ژاپن در سال‌های ۱۲۷۴ و ۱۲۸۱ با مشکلات عظیمی روبه‌رو شدند و هر دو حمله بزرگشان ناکام ماند!
در هر دو حمله، نیروهای ژاپنی مقاومت کردند و در حمله دوم نیز استحکامات ساحلی ژاپن مانع از تثبیت آسان نیروهای مهاجم شد. در هر بار حمله طوفان بسیار شدید به ناوگان مهاجم ضربه‌ای فاجعه‌بار وارد کرد.
بنابراین شکست مغولان را نباید فقط به «کامیکازه» نسبت داد.
مقاومت ژاپنی‌ها، استحکامات ساحلی، حملات دریایی، مشکلات تدارکاتی و در نهایت طوفان، همگی در نتیجه نقش داشتند.
وقتی صحبت از ژاپن می‌شود، ذهن بسیاری از مردم بلافاصله به سامورایی‌ها و نینجاها می‌رود.
اما باید میان تاریخ و فرهنگ عامه تفاوت گذاشت.
سامورایی‌ها در دوره‌های بعدی تاریخ ژاپن به طبقه جنگجوی مهمی تبدیل شدند و در جنگ‌های داخلی ژاپن نقش بزرگی داشتند.
اما سامورایی‌ها در زمان ایران هخامنشی یا روم باستان وجود نداشتند.
سامورایی‌ها قرن‌ها پس از هخامنشیان در ژاپن شکل گرفتند و در زمان ساسانیان نیز هنوز به شکل طبقه جنگجوی سامورایی وجود نداشتند.
بنابراین نمی‌توان گفت که ارتش‌های باستانی ایران یا روم با سامورایی‌ها نجنگیدند چون سامورایی‌ها شکست‌ناپذیر بودند.
درباره شینوبی‌ها، که بعدها در فرهنگ عامه با عنوان نینجا مشهور شدند، نیز باید محتاط بود.
آنها بیشتر با فعالیت‌هایی مانند شناسایی، نفوذ، انتقال اطلاعات و عملیات پنهانی ارتباط داشتند؛ نینجاها هرگز به عنوان یک ارتش کلاسیک در تاریخ ژاپن وجود نداشته اند.
اینجا شاید مهم‌ترین نکته مقاله قرار داشته باشد.
گاهی تصور می‌کنیم اگر دو قدرت بزرگ باستانی یکدیگر را می‌شناختند، حتماً باید روزی با هم می‌جنگیدند.
اما جنگ زمانی اتفاق می‌افتد که هزینه آن در برابر منفعتش قابل توجیه باشد.
برای روم، چین سرزمینی بسیار دور بود و میان آنها مجموعه‌ای از قدرت‌ها و سرزمین‌های وسیع قرار داشت.
برای ایران نیز چین آن‌قدر دور بود که تجارت و دیپلماسی بسیار منطقی‌تر از اعزام یک ارتش بزرگ به شرق بود.
جاده ابریشم دقیقاً همین مشکل را حل می‌کرد.
لازم نبود یک ارتش ایرانی یا رومی تا چین برود تا ابریشم، ادویه، کالا و اطلاعات به ایران یا غرب برسد.
کالا می‌توانست از یک شبکه طولانی از بازرگانان و واسطه‌ها عبور کند.
به همین دلیل، چیزی که از نظر یک فرمانده ممکن بود «فتح‌نشدنی» به نظر برسد، از نظر یک بازرگان کاملاً قابل استفاده بود.
با توجه به همه این موارد یاد شده ،پاسخ را نمی‌توان در یک کلمه خلاصه کرد.
فاصله مانع نخست بود.
بعد از آن:
جغرافیا
کوهستان‌ها، بیابان‌ها، مسیرهای دشوار و در مورد ژاپن، دریا.
لجستیک
تأمین غذا، آب، علوفه، اسب، تجهیزات و نیروی انسانی در هزاران کیلومتر دورتر از پایگاه اصلی.
قدرت‌های میانی
دولت‌ها و جوامعی که در آسیای مرکزی قرار داشتند و عبور از قلمرو آنها ساده نبود.
اولویت‌های سیاسی
روم و ایران درگیر مسائل حیاتی‌تری در مناطق نزدیک‌تر بودند.
و در نهایت، قدرت شرق آسیا
چین، کره و ژاپن سرزمین‌هایی نبودند که یک ارتش فرسوده شده در نتیجه عبور از نیمی از آسیا بتواند به آسانی آنها را فتح و اداره کند.
بنابراین پرسش واقعی شاید این نباشد که:
«چرا امپراتوری های ایران و روم چین را فتح نکردند؟»
بلکه پرسش دقیق‌تر این است:
«چرا باید فتح می‌کردند؟»
وقتی هزینه لشکرکشی از منفعت احتمالی آن بیشتر باشد، حتی قدرتمندترین امپراتوری‌ها نیز ممکن است تصمیم بگیرند به جای فتح، تجارت کنند.
شاید جذاب‌ترین بخش داستان همین باشد.
ایران، روم و چین برای ارتباط با یکدیگر الزاماً به میدان جنگ نیاز نداشتند.
کالا، فناوری، ایده، دین و اطلاعات می‌توانستند از مرزهایی عبور کنند که ارتش‌ها نمی‌توانستند.
ابریشم چین به سمت غرب می‌رفت.
کالاهای غربی و مدیترانه‌ای به شرق می‌رسیدند.
ایران در بسیاری از دوره‌ها در میان شبکه‌های ارتباطی شرق و غرب قرار داشت.
و در نتیجه، بدون آنکه یک ارتش رومی در چین یا یک ارتش ایرانی در کره ظاهر شود، دو سوی اوراسیا همچنان با یکدیگر ارتباط داشتند.
شاید این یکی از بزرگ‌ترین درس‌های جاده ابریشم باشد:
تمدن‌ها همیشه برای نزدیک شدن به یکدیگر به جنگ نیاز ندارند.
گاهی یک کاروان بازرگانی می‌تواند مسیری را باز کند که یک لشکر هرگز نمی‌تواند.
و شاید به همین دلیل است که شرق دور، برای ایران و روم یک هدف فتح‌نشده باقی ماند؛ اما هرگز یک جهان ناشناخته باقی نماند.
نینجا تیچر لی
اگر می خواهید عظمت دیوار چین را درک کنید :
دیوار بزرگ چین از مرز ایران در چابهار؛ تا کجا می‌رود؟
آشنایی با سامورایی های ژاپن:
سامورایی‌ها: نگهبانان شرافت و شمشیر در ژاپن باستان
ناکامی مغول ها در تصرف ژاپن :
سامورایی ها در برابر مغول ها ؛ وقتی طوفان پشت سامورایی‌ها ایستاد.
✍️ نینجا تیچر لی 🥷
🗡️ نینجا · محقق و روایتگر فرهنگ شرق آسیا ⛩️
مدرس آنلاین زبان‌های چینی، ژاپنی، کره‌ای و انگلیسی
مدرس زبانی که از زندگی در چین شروع کرد و به کوچه‌پس‌کوچه‌های کیوتو و کافه‌های کره جنوبی رسید.
در کنار مدیریت زبانکده آنلاین، زبان‌های چینی، ژاپنی، کره‌ای و انگلیسی تدریس می‌کنم؛ اما چیزی که بیشتر دنبالش هستم، روایت زندگی روزمره مردم شرق آسیاست — از بوی سوپ میسو در صبح‌های توکیو تا صدای زنگ دوچرخه‌ها در شانگهای.
چند سال در چین زندگی کردم، به ژاپن و کره سفر کردم و هنوز هم شرق آسیا برایم پر از داستان‌های تازه است.
اینجا از فرهنگ، تاریخ و جزئیات کوچک زندگی می‌نویسم؛ چیزهایی که معمولاً در راهنمای سفر پیدا نمی‌شوند.
