وحدت تشکیکی یعنی یک حقیقت واحد که مراتب دارد و نه به مثابه‌ی انکار کثرت، بلکه کثرت را درون یک وحدت بفهمیم. مثل نور. نور یک حقیقت است، اما طیف آن می‌تواند ضعیف یا شدید باشد. نور کم و نور زیاد، دو چیز جدا از هم نیستند، دو مرتبه از یک حقیقت‌اند. پس اینجا با کثرتی روبه‌روییم که از وحدت بریده نیست: وحدت در عین کثرت و کثرت در عین وحدت. ملاصدرا وجود را هم به همین صورت می‌دید، یک حقیقت واحد با مراتب شدید و ضعیف. موجودات، تکه‌های بریده و بی‌ربط یکدیگر نیستند، هرکدام مرتبه‌ای از یک واقعیت‌اند. تفاوتشان در اصل وجود نیست، در مرتبه و شدت و ضعف آن است.
در مقابل، وحدت تفکیکی در نگاهی‌ست که واحدها را از هم جدا و متمایز ببینیم. هر واحد، خودش است و دیگری نیست. اگر میان آن‌ها وحدتی می‌بینیم، این وحدت یا صرفا لفظی است، یا قراردادی و اعتباری، یعنی ما مجموعه‌ای از چیزهای جدا را با یک عنوان جمع کرده‌ایم. مثل سنگ‌هایی که کنار هم گذاشته‌ایم و می‌گوییم سنگ‌ها. این ها یک عنوان جمعی است، نه اینکه میان خود سنگ‌ها یک حقیقت مشترک واحد جاری باشد. هر سنگ همان سنگ است و از دیگری جداست. در این نگاه، کثرت اصل است و وحدت بیشتر شبیه یک اسم مشترک یا سایه‌ای روی کثرت.
تفاوت اصلی این دو نگاه چنین است: در وحدت تشکیکی، کثرت واقعی است، اما ذیل یک وحدت فهمیده می‌شود. اختلاف‌ها واقعی‌اند، اما اختلاف در مرتبه، شدت و ضعف است. در وحدت تفکیکی، کثرت اصل است و وحدت یا اعتباری است یا صرفا عنوانی برای جمع کردن واحدهای مستقل.
یکی جهان را مجموعه‌ای از تفاوت‌های درون یک حقیقت می‌بیند، دیگری مجموعه‌ای از واحدهای جدا که در کنار هم قرار گرفته‌اند و اهمیت این دو نگاه در همین است. تفاوت معنای وحدت فقط تفاوت در اصطلاحات فلسفی نیست، دو نوع جهان‌بینی متفاوت است. در یک نگاه می‌توانیم تفاوت را ببینیم، بی‌آنکه فورا از آن سد بسازیم و می‌توانیم بگوییم این دو با هم فرق دارند، اما این فرق لزوما به معنای بیگانگی مطلق نیست.
نگاه دیگر، زودتر به مرزها می‌رسد: مرز این و آن، ما و دیگری، داخل و خارج، خودی و بیگانه. بخشی از ماجرا این است که ما جهان را چگونه کنار هم می‌چینیم و تفاوت‌ها را در کجای آن قرار می‌دهیم.
