فرام، مانی و بازگشت ابدی؛ وقتی یک سریال مرا به یاد فلسفه انداخت

امروز مشغول تماشای سریال From بودم که ناگهان احساس عجیبی به سراغم آمد. بعضی از صحنهها برایم بیش از حد آشنا بودند؛ نه از آن جنس آشنایی که از یک فیلم یا کتاب به یاد میآید، بلکه انگار پیشتر با ایدهای مشابه روبهرو شده بودم. مدتی ذهنم را درگیر کردم تا سرانجام به یاد آوردم: این حس مرا به مقالهای دربارهی دین مانی و جهانبینی او بازمیگرداند.
نمیدانم نویسندگان سریال آگاهانه از چنین مفاهیمی الهام گرفتهاند یا نه، اما هرچه بیشتر داستان را دنبال میکنم، شباهتهای بیشتری میان جهان «فرام» و برخی اندیشههای مانوی میبینم.
جهان؛ آمیزهای از نور و تاریکی
در اندیشهی مانی، انسان تنها یک موجود مادی نیست. او باور داشت که بخشی از نور الهی در وجود انسان و در جهان مادی گرفتار شده است. از نگاه او، جهان نه خیر مطلق است و نه شر مطلق.
اگر جهان سراسر خیر بود، جایی برای رنج، بیماری، خشونت و اندوه وجود نداشت. از سوی دیگر، اگر شر مطلق بر جهان حاکم بود، هیچ نشانی از عشق، مهربانی، امید و زیبایی دیده نمیشد. اما واقعیت این است که ما هر دو را در کنار یکدیگر تجربه میکنیم.
به همین دلیل، مانی جهان را آمیزهای از نور و تاریکی میدانست؛ دو نیروی متضاد که درهم آمیختهاند و سرنوشت انسان در میان این کشمکش شکل میگیرد.
اسارت نور و چرخهی رهایی
بر اساس اسطورهی آفرینش مانوی، در آغاز نور و تاریکی از یکدیگر جدا بودند. هرکدام قلمرو مستقل خود را داشتند. اما در نقطهای از این روایت، نور گرفتار تاریکی شد و از دل این آمیختگی، جهان مادی پدید آمد.
در این نگاه، زندگی چیزی جز تلاش برای رهایی نیست؛ تلاشی برای آزاد شدن ذرات نور از زندان ماده و بازگشت آنها به سرچشمهی اصلی خود.
اگر این رهایی کامل نشود، چرخه ادامه پیدا میکند. اسارت تکرار میشود و جهان همچنان میدان کشمکش نور و تاریکی باقی میماند.
وقتی به سریال «فرام» نگاه میکنم، نمیتوانم از کنار این شباهتها بیتفاوت عبور کنم. شهری که انسانها در آن گرفتار شدهاند، نیروهایی که مدام آنها را در یک چرخه نگه میدارند، تلاش شخصیتها برای یافتن راه خروج و حتی تکرار برخی الگوها، همگی مرا به یاد همین مفهوم «گرفتار شدن» و «جستوجوی رهایی» میاندازند.

آیا فرام دربارهی چرخههاست؟
یکی از ایدههایی که از همان فصلهای ابتدایی ذهنم را درگیر کرد، مفهوم تکرار بود.
در «فرام» بارها با نشانههایی روبهرو میشویم که انگار میخواهند بگویند اتفاقات پیش از این نیز رخ دادهاند. شخصیتها میآیند و میروند، اما خودِ الگوها باقی میمانند. گویی چیزی در پسِ داستان وجود دارد که مدام در حال بازتولید خویش است.
شاید به همین دلیل است که این سریال مرا به یاد مفهوم بازگشت ابدی در فلسفهی نیچه نیز میاندازد؛ ایدهای که بر اساس آن، جهان و رویدادهایش در چرخهای بیپایان تکرار میشوند.
البته نیچه این مفهوم را به شکل دیگری مطرح میکند و هدفش بیشتر سنجش نگرش انسان به زندگی است، اما شباهت نمادین آن با فضای «فرام» انکارناپذیر به نظر میرسد. در هر دو، نوعی بازگشت، تکرار و رویارویی دوباره با سرنوشت دیده میشود.
پایان ایدهآل؛ نه پیروزی مطلق خیر، نه سلطهی کامل شر
شاید زیباترین بخش اندیشهی مانی، نگاه او به پایان جهان باشد.
در بسیاری از روایتها، پایان زمانی فرا میرسد که خیر، شر را نابود کند یا شر بر همهچیز چیره شود. اما در جهانبینی مانوی، پایان معنای دیگری دارد.
پایان، نابودی یکی به دست دیگری نیست؛ بلکه جدایی نهایی نور از تاریکی است.
نور به خانهی خویش بازمیگردد و تاریکی در قلمرو خود محدود میشود. نه نور تاریکی را از میان میبرد و نه تاریکی نور را. هرکدام به جایگاه واقعی خود بازمیگردند.
اگر روزی قرار باشد «فرام» پایانی داشته باشد، اعتراف میکنم که دوست دارم پایان آن چیزی شبیه همین باشد.
نه خیر کاملاً پیروز شود و نه شر کاملاً شکست بخورد.
بلکه هر نیرو سرانجام به جایگاه واقعی خود بازگردد و تعادلی از نو برقرار شود.
یک برداشت شخصی
ممکن است تمام این شباهتها فقط ساختهی ذهن من باشد. شاید نویسندگان «فرام» هیچ ارتباطی با اندیشههای مانی یا مفهوم بازگشت ابدی نیچه نداشته باشند. اما یکی از جذابیتهای آثار هنری همین است؛ اینکه هر مخاطب میتواند لایهای متفاوت از معنا را در آنها کشف کند.
تا اینجای سریال، هرچه بیشتر به داستان فکر میکنم، بیشتر احساس میکنم مفاهیمی مانند چرخه، تکرار، اسارت، رهایی و نبرد میان نور و تاریکی در تار و پود آن تنیده شدهاند.
و شاید به همین دلیل است که «فرام» برای من فقط یک سریال ترسناک یا معمایی نیست؛ بلکه روایتی است دربارهی وضعیت انسان؛ موجودی که میان نور و تاریکی ایستاده و همواره در جستوجوی راهی برای بازگشت به خانه است.

یک نکته ی جالب دیگر برای ما ایرانی ها ...بازیگر نقش فاطمه حسن ، خانم پگاه غفوری است.
متولد ۱۸ آوريل۱۹۹۹ در تهران است.
جالب است که فاطمه در سریال یکی از معدود شخصیتهایی است که در فصلهای اول و دوم نماد امید، زندگی و حفظ روحیه در میان ساکنان شهر محسوب میشود؛ به همین دلیل خیلی از طرفداران «فرام» به این شخصیت علاقه دارند.
ناصر اعظمی تابستان۱۴۰۵
تابستان ۱۴۰۵