مقدمه
اقتصاد و سیاست دو روی یک سکه هستند؛ این گزارهای است که بارها در کتابهای علوم سیاسی و اقتصاد کلان تکرار شده است، اما شاید هیچکجا به اندازه کشورهای خاورمیانه این همبستگی عریان و تأثیرگذار نباشد. وقتی از تحولات منطقهای صحبت میکنیم، ناخودآگاه نگاهها به سمت رخدادهای سیاسی کلیدی مانند انتخابات در کشورهای اثرگذار میچرخد. انتخابات اخیر در اسرائیل، به عنوان یکی از کانونهای بحران و تنش در منطقه، یکی از همین رویدادهاست که موجهای آن به سرعت به مرزهای ایران میرسد.
از سوی دیگر، بازار داخلی ایران با چالشهای ساختاری عمیقی دستوپنجه نرم میکند. تب تند بازار خودرو، نوسانات قیمت، سیاستهای قطرهچکانی واردات و از همه مهمتر، افزایش حجم واردات کالا به کشور در ماههای اخیر، پدیدههایی هستند که نمیتوان آنها را در خلاء بررسی کرد. این مقاله قصد دارد با نگاهی تحلیلی، ارتباط میان تحولات سیاسی پیرامون انتخابات اخیر اسرائیل و پیامدهای ملموس آن بر بازار خودرو و واردات کالاهای مختلف در ایران را واکاوی کند؛ بازاری که هر روز با متغیرهای جدیدی روبهرو میشود.
۱. کالبدشکافی انتخابات اخیر اسرائیل و افقهای پیشرو
برای درک اینکه چرا تحولات سرزمینهای اشغالی برای اقتصاد ایران اهمیت دارد، ابتدا باید نگاهی به ماهیت انتخابات اخیر اسرائیل بیندازیم. ساختار سیاسی اسرائیل بر پایه نظام پارلمانی (کنست) استوار است و دولتهای ائتلافی شکننده، ماهیت ثابت سیاست در این اقلیم بودهاند. انتخابات اخیر در سایه بحرانهای داخلی عمیق، اعتراضات سراسری، چالشهای امنیتی پس از رویدادهای موسوم به طوفان الاقصی و جنگهای منطقهای برگزار شد.
روی کار آمدن یا تثبیت جناحهای تندرو و افراطی در تلآویو معمولاً با رویکردهای امنیتی سختگیرانهتر، افزایش تنشهای منطقهای و تلاش برای یارگیریهای بینالمللی علیه ایران همراه است. از منظر اقتصاد سیاسی، هر تغییری در ترکیب قدرت در اسرائیل، ادراک ریسک (Risk Perception) را در بازارهای مالی خاورمیانه تغییر میدهد. این تغییر ادراک، مستقیماً بر انتظارات تورمی، نرخ ارز و تصمیمگیری فعالان اقتصادی در ایران اثر میگذارد؛ چرا که بازار ایران به شدت نسبت به اخبار سیاسی و امنیتی حساسیستپذیر است.
۲. پل ارتباطی سیاست خارجی و اقتصاد داخلی: چرا تحولات اسرائیل بازار ایران را تکان میدهد؟
اقتصاد ایران دهههاست که با پدیدهای به نام «اقتصاد سیاسی تحریم و تنش» زندگی میکند. زمانی که تحولات سیاسی در اسرائیل به سمت تنش بیشتر یا ثبات شکننده پیش میرود، زنجیرهای از واکنشها در بازارهای ایران رخ میدهد:
نوسانات نرخ ارز: اولین و سریعترین واکنش بازار ایران به اخبار مربوط به تنشهای منطقهای یا تغییرات سیاسی در اسرائیل، افزایش تقاضا برای داراییهای امن مانند دلار، طلا و خودروست. انتظارِ ناامنی یا تشدید تحریمها، سرمایهگذاران را به سمت تبدیل ریال به داراییهای ثابت هدایت میکند.
اختلال در زنجیره تأمین و انتظارات روانی: تجار و واردکنندگان ایرانی همواره نگران بستهشدن مسیرهای تجاری، افزایش هزینههای حملونقل بینالمللی و سختتر شدن فرآیندهای بانکی (نظیر حوالههای ارزی) هستند. اخبار منفی از تحولات اسرائیل این نگرانیها را تشدید کرده و به صورت مستقیم بر هزینه تمامشده واردات کالا تأثیر میگذارد.
۳. بازار خودروی ایران؛ جولانگاه دلالان یا قربانی متغیرهای کلان؟
یکی از بحثبرانگیزترین حوزهها در اقتصاد ایران، بازار خودرو است. در ماههای اخیر، شاهد افزایش قیمتها، چالشهای تولید داخلی و تغییرات محسوبشونده در حوزه واردات خودرو بودهایم. چرا خودرو در ایران چنین رفتار متلاطمی دارد؟
الف) خودرو به عنوان دارایی سرمایهای، نه مصرفی
در اقتصادهای توسعهیافته، خودرو یک کالای مصرفی است که با گذشت زمان افت قیمت پیدا میکند. اما در ایران، به دلیل تورم ساختاری بالا و بیارزش شدن پول ملی، خودرو به یک «کالای سرمایهای و حفاظتی» تبدیل شده است. مردم برای حفظ ارزش داراییهای خود در برابر تورم و نوسانات نرخ ارز (که بخشی از آن ریشه در اخبار سیاسی خارجی دارد)، به خرید خودرو هجوم میآورند.
ب) تنگناهای تولید داخلی و کیفیت
خودروسازان داخلی همچنان با مشکلات عدیدهای از جمله تامین مواد اولیه خارجی، قیمتگذاری دستوری، دیوانسالاری اداری و بهرهوری پایین روبهرو هستند. عدم تناسب میان عرضه و تقاضا، فضای مناسبی را برای دلالی فراهم کرده و هر زمان که تنشهای سیاسی (مانند تحولات اسرائیل) افزایش مییابد، موج جدیدی از تقاضای سفتهبازانه وارد بازار خودرو میشود.
۴. واردات خودرو و کالا؛ از شعار تا واقعیتهای گمرکی
در کنار خودروهای داخلی، موضوع واردات خودرو و افزایش واردات کالا به کشور نیز ابعاد تازهای به خود گرفته است. دولتها در سالهای گذشته با هدف تنظیم بازار و شکستن انحصار، بارها وعده تسهیل واردات خودرو را دادهاند. اما وضعیت واقعی واردات کالا و خودرو در ایران چه ویژگیهایی دارد؟
سیاستهای ارزی و تخصیص ارز: واردات خودرو و بسیاری از کالاهای دیگر نیازمند تخصیص ارز از سوی بانک مرکزی است. با افزایش تنشهای منطقهای و فشارهای ارزی، دولت ناچار به مدیریت سختگیرانهتر منابع ارزی میشود. این امر ترخیص خودروها و کالاهای رسوبکرده در گمرک را با کندی مواجه میکند.
رشد واردات کالاهای واسطهای و مصرفی: آمارهای گمرکی نشان میدهد که در برخی بازههای زمانی، واردات برخی اقلام کالاها با رشد مواجه شده است. این افزایش گاه ناشی از تلاش تجار برای پیشدستی در برابر تغییرات احتمالی مقررات تجاری یا نوسانات نرخ ارز است. از طرفی، نیاز صنایع داخلی به مواد اولیه وارداتی باعث شده تا حجم واردات کالا در بخشهایی افزایش یابد، حتی اگر هزینههای لجستیکی و گمرکی به شدت بالا رفته باشد.
۵. تحلیل همافزایی: انتخابات اسرائیل، انتظارات تورمی و رفتار مصرفکننده
بیایید این دو پدیده (انتخابات اسرائیل و افزایش خودرو/واردات کالا در ایران) را در یک قاب مشترک بررسی کنیم:
چرخه انتظارات: وقتی رویدادی مانند انتخابات در یک کشور متخاصم یا اثرگذار منطقهای رخ میدهد، جامعه ایرانی ناخودآگاه خود را برای سناریوهای بحرانی آماده میکند.
واکنش بازار خودرو: در این شرایط، تقاضا برای خرید خودرو به عنوان ابزاری برای حفظ ارزش پول افزایش مییابد. حتی اگر واردات خودرو به صورت محدود انجام شود، عطش بازار فروکش نمیکند زیرا عرضه پاسخگوی تقاضای ناشی از هراس اقتصادی نیست.
رفتار واردکنندگان: واردکنندگان کالا نیز با رصد این تحولات سیاسی، تلاش میکنند پیش از اعمال محدودیتهای جدید تجاری یا جهشهای ارزی ناشی از نااطمینانیهای منطقهای، سفارشها و ثبتسفارشهای خود را نهایی کنند که این امر موقتاً آمارهای واردات را بالا میبرد.
نتیجهگیری
اقتصاد ایران در یک هزارتو از متغیرهای داخلی و خارجی گرفتار است. تحولات سیاسی و انتخابات در کشورهایی مانند اسرائیل، هرچند به ظاهر در جغرافیایی دیگر رخ میدهند، اما از طریق کانالهای روانی، ارزی و تجاری، ارکان اقتصاد کلان ایران را تحتتأثیر قرار میدهند. بازار خودرو و روند واردات کالا، بارومترهای حساسی هستند که نشان میدهند چگونه نااطمینانی سیاسی میتواند به تلاطم اقتصادی بدل شود.
برای ساماندهی این بازارها، صرفاً صدور بخشنامههای دستوری یا متهم کردن عوامل بیرونی کافی نیست؛ بلکه نیازمند اصلاح ساختارهای اقتصادی، کاهش وابستگی بازار خودرو به سوداگرایی و ایجاد ثبات در دیپلماسی اقتصادی و تجاری هستیم تا شوکهای سیاسی کمترین ترکش را به معیشت شهروندان وارد کنند.
مهندس نفیسه جلیلی
جهت تلاش دوباره کلیک کنید