
مقدمه: دموکراسی در گذر از بحرانهای ژئوپلیتیک
قرن بیستویکم با شتابی شگفتانگیز در حال بازتعریف مفاهیمی همچون مشروعیت سیاسی، قطبیشدن جوامع و بازگشت پوپولیسم راستگرا به مرکز تحولات قدرت است. در گوشههای متفاوتی از نقشه جغرافیای سیاسی جهان، انتخابات دیگر صرفاً فرآیندی بوروکراتیک یا دورهای برای چرخش نخبگان نیست؛ بلکه به نبردهایی هویتی، امنیتی و بقامحور بدل شده است که نهتنها آرایش سیاسی داخلی کشورها، بلکه توازن منطقهای و بینالمللی را نیز دستخوش زلزلههای اساسی میکند.
برای درک عمیقتر سازوکارهای نوین حاکم بر نظم در حال گذار جهانی، مطالعه تطبیقی دو پرونده سیاسی در دو منطقه کاملاً متفاوت اما بهغایت حساس، درسی راهبردی به همراه دارد: خاورمیانه و بالکان غربی. در یک سو، اسرائیل با نظام پارلمانی پرنوسان، چندپاره و دستخوش بحرانهای عمیق هویتی و امنیتی قرار دارد؛ نظامی که طی سالهای اخیر بیش از هر زمان دیگری در تاریخ خود به صندوقهای رأی مراجعه کرده تا بنبستهای فرساینده خود را بگشاید. در سوی دیگر، صربستان به عنوان قلب تپنده بالکان غربی و نقطه برخورد استراتژیک میان غرب (اتحادیه اروپا و ناتو)، روسیه و چین قرار دارد که پویاییهای انتخاباتی آن، مرزهای ظریف میان دموکراسی، اقتدارگرایی کنترلشده و مانورهای ژئوپلیتیک را به تصویر میکشد.
این مقاله میکوشد با نگاهی ساختاریافته، تحلیلی و مقایسهای، زمینههای سیاسی، نتایج، پیامدهای ساختاری و چشمانداز آینده انتخابات در این دو نظام سیاسی را به بوته نقد و بررسی بگذارد.
بخش اول: کالبدشکافی صحنه سیاسی و انتخابات اسرائیل
۱. ساختار سیاسی کْنِست و معمای ائتلافسازی
برای درک چگونگی شکلگیری نتایج در انتخابات اسرائیل، ابتدا باید به ساختار منحصربهفرد سیاسی آن نگریست. نظام سیاسی اسرائیل، یک دموکراسی پارلمانی تکمجلسی با عنوان «کْنِست» (Knesset) مشتمل بر ۱۲۰ کرسی است. سراسر کشور یک حوزه انتخابیه واحد تلقی میشود و نمایندگی بر پایه نظام تناسبی بسته با آستانه انتخاباتی نسبتاً پایین (حدود ۳.۲۵ درصد) تعیین میگردد.
این مکانیزم انتخاباتی، عملاً بستری دائمی برای شکوفایی احزاب کوچک، فرقهای، راستگرایان افراطی و جریانهای مذهبی ارتدوکس (حریدی) فراهم آورده است. در تاریخ این رژیم، هیچ حزبی تا به حال موفق نشده است اکثریت مطلق (حداقل ۶۱ کرسی) را به تنهایی کسب کند. در نتیجه، بقای هر دولتی همواره در گرو چانهزنیهای نفسگیر، باجدهیهای سیاسی و ائتلافسازی با احزاب خردی است که گاه سیاستهای کلان ملی را گروگان منافع حزبی یا ایدئولوژیک خود میکنند.
۲. بنبست پیاپی و چرخه مکرر صندوقهای رأی
طی سالهای گذشته، جامعه اسرائیل وارد بحرانی کمسابقه موسوم به «فلج سیاسی» شد؛ چرخهای طاقتفرسا که در آن شهروندان در کمتر از چهار سال، پنج بار پای صندوقهای رأی رفتند. این فرسایش سیاسی از شکافی عمیقتر از خطوط سنتی «چپ و راست» تغذیه میکرد؛ شکاف اصلی بر سر شخص «بنیامین نتانیاهو»، رهبر حزب لیکود، متمرکز شده بود: بلوک حامیان بیبی در برابر بلوک مخالفان بیبی (تغییر).
پروندههای مفتوح فساد مالی نتانیاهو در دادگاهها، اتهامات رشوه، خیانت در امانت و کلاهبرداری، فضا را به شدت دوقطبی کرد. در حالی که مخالفان او را تهدیدی علیه سلامت دموکراسی، استقلال قوه قضاییه و حاکمیت قانون میدانستند، پایگاه اجتماعی سنتی و وفادار نتانیاهو، اقدامات قضایی را نوعی کودتای عمیق از سوی نخبگان چپگرا تلقی میکرد. دولت ائتلافی موقت و شکننده لاپید-بنت که برای اولین بار یک حزب عربی (رعام) را نیز در خود جای داده بود، به دلیل ناهمگونی مفرط ایدئولوژیک پس از مدت کوتاهی فروپاشید و راه را برای بازگشت قدرتمندانه بلوک راست افراطی هموار ساخت.
۳. تحلیل آرایش نتایج: صعود راستگرایی رادیکال و مذهبی
در آخرین آرایش پساانتخاباتی، جناح راست ملیگرا و مذهبی توانست با هماهنگی تاکتیکی و اتحاد استراتژیک، اکثریت پارلمانی (۶۴ کرسی از ۱۲۰ کرسی) را به چنگ آورد. عوامل پیروزی این بلوک را میتوان در چند متغیر خلاصه کرد:
تحکیم موقعیت لیکود: حزب لیکود به رهبری نتانیاهو با کسب بیش از ۳۰ کرسی، ستون فقرات اصلی این ائتلاف باقی ماند.
پدیده صهیونیسم دینی: مهمترین و دگرگونکنندهترین رویداد، صعود خیرهکننده ائتلاف «صهیونیسم دینی» به رهبری بتسلئیل اسموتریچ و ایتامار بنگویر (حزب عوتسما یهودیت) بود. این جریان با تکیه بر احساسات ضدعرب، گسترش شهرکسازیها، مواضع شوونیستی تندروانه و تحریکات امنیتی، توانست آرای چشمگیری از جوانان و طبقات مذهبی-ملیگرا را جذب کند و به سومین نیروی قدرتمند کنست بدل شود.
انضباط احزاب حریدی: احزاب سنتی ارتدوکس مذهبی مانند «شاس» (سفاردیها) و «یهودیت تورات متحد» (اشکنازیها) سبد رأی پایدار و وفادار خود را حفظ کردند و به شرکای راهبردی نتانیاهو برای تشکیل یکدستترین دولت راستگرای تاریخ اسرائیل تبدیل شدند.
فروپاشی و تفرقه در اردوگاه چپ و میانهرو: عدم اتحاد احزاب عربی (جدایی حداش-تعال از بلد) و هدررفت آرای حزب چپگرای «مرتز» به دلیل نرسیدن به حد نصاب انتخاباتی، باعث شد بخش بزرگی از آرای مخالفان نتانیاهو بسوزد و به سود بلوک راست محاسبه شود.
۴. پیامدهای نتایج انتخابات اسرائیل
پیامدهای استقرار این ساختار قدرت بسیار عمیق، تکاندهنده و چندبعدی بوده است:
بحران اصلاحات قضایی و دوقطبی اجتماعی: دولت ائتلافی بلافاصله پس از تسلط بر قدرت، پروژهای بنیادین را برای تضعیف اختیارات دادگاه عالی و کنترل ساختار انتصاب قضات کلید زد. این اقدام جرقه ماهها اعتراضات بیسابقه خیابانی، سرپیچی نظامیان ذخیره و تعمیق شکاف میان هویت سکولار و هویت تئوکراتیک را روشن ساخت.
تشدید تنشها در کرانه باختری و مسئله فلسطین: اعطای پستهای کلیدی امنیتی و مالیاتی مرتبط با مدیریت کرانه باختری به چهرههای افراطی چون اسموتریچ و بنگویر، روند تصرف اراضی، قانونیسازی کانونهای شهرکنشینی غیرقانونی و درگیریهای فیزیکی را به اوج رساند و چشمانداز راهحل دو دولتی را عملاً به خاک سپرد.
بحران عمیق امنیتی: فرسایش انسجام اجتماعی و شکافهای نظامی-امنیتی ناشی از کشمکشهای حزبی، کارشناسان را به این نتیجه رساند که تابآوری استراتژیک این ساختار دچار ضربه شده است؛ امری که بعدها در غافلگیریهای بزرگ نظامی و امنیتی منطقه خود را نشان داد.
بخش دوم: کالبدشکافی صحنه سیاسی و انتخابات صربستان
۱. زمینه تاریخی، قانون اساسی و بازیگران اصلی
صربستان، مهمترین جمهوری برآمده از فروپاشی یوگسلاوی پیشین، در قلب منطقه پرآشوب بالکان واقع شده است. نظام سیاسی صربستان یک جمهوری پارلمانی با ساختاری متمرکز است که مجلس ملی آن (Narodna skupština) دارای ۲۵۰ کرسی است و نمایندگان برای دورهای چهارساله با نظام تناسبی انتخاب میشوند. اگرچه از نظر قانون اساسی، نخستوزیر بالاترین مقام اجرایی کشور محسوب میشود، اما از سال ۲۰۱۷ با انتخاب «الکساندر ووچیچ» به مقام ریاستجمهوری، کانون واقعی قدرت و تصمیمگیری به نهاد ریاستجمهوری منتقل شده است.
حزب حاکم، یعنی «حزب مترقی صربستان» (SNS - Srpska napredna stranka)، ماشینی سیاسی با صدها هزار عضو، شبکهای گسترده از حامیپروری و تسلط کموبیش انحصاری بر دستگاههای دولتی و رسانههای جریان اصلی است. ووچیچ با بهرهگیری از کاریزمای شخصی، گفتمان ثباتمحور و مدیریت ماهرانه پروندههای اقتصادی، فضایی را رقم زده است که بسیاری از دانشمندان علوم سیاسی آن را یک «نظام اقتدارگرای انتخاباتی» یا دموکراسی هیبریدی (ترکیبی) نامگذاری میکنند؛ سیستمی که در آن انتخابات به صورت منظم برگزار میشود، اما شرایط رقابت برای اپوزیسیون هرگز عادلانه نیست.
۲. کاتالیزورهای سیاسی و جرقه انتخابات زودهنگام
برگزاری انتخابات پارلمانی و محلی زودهنگام در صربستان تبدیل به یک رویه ساختاری شده است. ووچیچ با مهندسی زمانبندی انتخابات، همواره مانع از سازماندهی بلندمدت مخالفان میشود. اما انتخابات اخیر پارلمانی صربستان در شرایطی کاملاً استثنایی و پس از ماهها تلاطم اجتماعی کلید خورد.
در بهار ۲۰۲۳، دو حادثه تیراندازی مرگبار متوالی در یک مدرسه ابتدایی در بلگراد و حومه آن که منجر به کشته شدن دهها کودک و شهروند بیگناه شد، شوک روانی بیسابقهای به جامعه صرب وارد کرد. این تراژدی، آتش خشم عمومی را علیه فرهنگ خشونت ترویجشده در رسانههای وابسته به دولت، فساد سیستماتیک و عملکرد نهادهای امنیتی برافروخت. جنبش اعتراضی گستردهای با شعار «صربستان علیه خشونت» (Srbija protiv nasilja - SPN) شکل گرفت که ماهها خیابانهای بلگراد را مسدود کرد. این جنبش در نهایت به بزرگترین ائتلاف احزاب اپوزیسیون میانهرو، هوادار غرب و جامعه مدنی برای ورود به عرصه انتخابات بدل شد. ووچیچ در واکنشی تهاجمی برای بازپسگیری ابتکار عمل، پارلمان را منحل و انتخابات زودهنگام اعلام کرد.
۳. بررسی آمار و ارقام نتایج انتخابات
در روز انتخابات، علیرغم موج بزرگ نارضایتیهای مدنی، ساختار قدرت حاکم بار دیگر برتری خود را دیکته کرد:
پیروزی قاطع ائتلاف حاکم: ائتلاف به رهبری حزب مترقی صربستان (SNS) با شعار «صربستان نباید متوقف شود» توانست نزدیک به ۴۷ درصد کل آرا و اکثریتی بیش از ۱۲۸ کرسی را از مجموع ۲۵۰ کرسی مجلس به دست آورد. این نتیجه به ووچیچ اجازه داد بدون نیاز حیاتی به شرکای ائتلافی، کنترل کامل پارلمان و دولت را حفظ کند.
عملکرد ائتلاف اپوزیسیون: ائتلاف «صربستان علیه خشونت» موفق شد با کسب حدود ۲۳ تا ۲۴ درصد آرا، به عنوان دومین نیروی سیاسی و بزرگترین فراکسیون مخالفان در پارلمان تثبیت شود. آنها موفق شدند در حوزه انتخابیه پایتخت (بلگراد) رقابتی بسیار تنگاتنگ خلق کنند، هرچند نتوانستند پیروزی قاطعی رقم بزنند.
جریانهای دیگر: سوسیالیستهای صربستان (SPS) به رهبری ایویتسا داچیچ دچار افت شدید آرا شدند و بخشی از هواداران خود را به سود ناسیونالیستهای رادیکال و طرفداران روسیه از دست دادند. جریانهای راستگرای یورواسپتیک (مخالف همگرایی با اتحادیه اروپا) آرای پراکندهای به دست آوردند.
۴. چالشها، اعتراضات پساانتخاباتی و گزارشهای نظارتی
نتایج انتخابات، بهویژه در بلگراد، با موجی از اتهامات مهندسی و تقلب سیستماتیک از سوی اپوزیسیون و ناظران مستقل بینالمللی همراه شد:
گزارش ناظران بینالمللی (OSCE/ODIHR): ناظران بر وجود شرایط نابرابر انتخاباتی، سوءاستفاده آشکار از منابع دولتی، پوشش رسانهای کاملاً یکطرفه به نفع رئیسجمهور و اعمال فشار بر کارمندان بخش عمومی برای رأی دادن به حزب حاکم تأکید کردند.
پدیده رأیدهندگان وارداتی (Ghost Voters): یکی از مناقشهبرانگیزترین اتهامات، انتقال و ثبتنام سازمانیافته هزاران شهروند از جمهوری صربسکا (بخش صربنشین بوسنی و هرزگوین) در آدرسهای صوری در بلگراد برای دستکاری در موازنه آرای شورای شهر پایتخت بود.
تظاهرات خیابانی و اعتصاب غذا: پس از اعلام نتایج، هزاران معترض به خیابانها ریختند و رهبران اپوزیسیون دست به اعتصاب غذا زدند و خواستار ابطال انتخابات پایتخت و بازرسی لیستهای رأیدهندگان شدند؛ رویدادی که به سرکوب مقطعی پلیس و تنش در روابط با نهادهای اروپایی انجامید.
بخش سوم: مقایسه تطبیقی؛ شباهتها، تمایزها و درسهای کلیدی
اگرچه تلآویو/قدس و بلگراد در دو منظومه ژئوپلیتیک متفاوت قرار دارند، اما خوانش همزمان روندهای انتخاباتی این دو کشور الگوهای جالبی از دگرگونی سیاسی معاصر را آشکار میسازد.
جدول مقایسه تطبیقی فرآیندهای انتخاباتی در اسرائیل و صربستان
شاخص تحلیلی اسرائیل صربستان
نوع نظام سیاسی پارلمانی خالص (تکمجلسی، ۱۲۰ کرسی) پارلمانی متمرکز با گرایش شبهریاستی غیررسمی (۲۵۰ کرسی)
نیروی مسلط سیاسی ائتلاف احزاب راستگرا، راست افراطی و مذهبی (لیکود، صهیونیسم دینی، حریدیها) حزب مترقی صربستان (SNS) به رهبری الکساندر ووچیچ (حاکمیت تکقطبی)
شکاف اصلی جامعه هویت لیبرال/سکولار در برابر راست افراطی/ارتدوکس + تنش هویتی و منازعه با فلسطین نخبگان حاکم/فساد ساختاری در برابر نوسازی دموکراتیک و مطالبات ضدخشونت
وضعیت رقابت انتخاباتی رقابت باز، شفاف و شدید با شمارش دقیق، اما با بافت ائتلافی بسیار شکننده رقابت نابرابر، سوءاستفاده از منابع حکومتی، عدم تقارن شدید رسانهای
پارادایم ژئوپلیتیک اتحاد تام با آمریکا و غرب، همزمان با تشدید بحرانهای حقوق بشری و منطقهای سیاست خارجی چندبرداری و موازنهسازی میان بروکسل، واشنگتن، مسکو و پکن
۱. شباهتهای ساختاری و روانشناختی انتخابات
شخصیتمحوری افراطی (Personalization of Politics): در هر دو کشور، فرآیند سیاسی به همهپرسی پیرامون یک فرد تبدیل شده است: بنیامین نتانیاهو در اسرائیل و الکساندر ووچیچ در صربستان. هر دو سیاستمدار بقای خود را به امنیت و هویت ملی گره زدهاند و هرگونه اپوزیسیون را به عنوان تهدیدی برای کیان کشور بازنمایی میکنند.
تضعیف نهادهای واسط و دوقطبیسازی: هر دو رهبر از تاکتیک دوقطبیسازی جامعه، حمله کلامی به نهادهای قضایی، رسانههای منتقد و نهادهای مدنی برای بسیج تودهای حامیان خود بهره میبرند.
عنصر امنیت و روانشناسی تهدید: ترس از تهدیدهای خارجی و خطرات امنیتی پایدار، فاکتور مشترکی است که رهبران محافظهکار برای توجیه استمرار حاکمیت خود از آن بهرهبرداری تام میکنند؛ در اسرائیل تهدیدات پیرامونی و در صربستان مسئله کوزوو و تهدید تمامیت ارضی.
۲. تمایزهای کلیدی در موازنه قوا
در اسرائیل، تفکیک قوا و جامعه مدنی بسیار پرخاشگر، سازمانیافته و مقاومتپذیر است. اعتراضات علیه کودتای قضایی نشان داد که نیمی از جامعه و بخشهای حیاتی اقتصاد (بهویژه فناوری و ارتش) حاضر به تسلیم در برابر اراده اکثریت پارلمانی نیستند. در مقابل، در صربستان، اپوزیسیون پراکنده و فاقد ابزارهای متوازنکننده اقتصادی و نهادی است، و ووچیچ توانسته با احاطه بر ساختارهای اطلاعاتی، رسانهای و اداری، هژمونی حزب حاکم را تثبیت کند.
نظام شمارش و صندوق رأی در اسرائیل از حیث فنی از سلامت برخوردار است و دستکاری در آرا گزارش نمیشود، در حالی که در صربستان، چالش اصلی سلامت روز رأیگیری، مهندسی فهرستها و فشارهای غیرقانونی ساختاری است.
بخش چهارم: پیامدهای ژئوپلیتیک و بازتابهای فراملی
نتایج انتخابات در این دو کشور، تحولاتی ایزوله در مرزهای داخلی باقی نمیمانند، بلکه مستقیماً توازن نیروهای پیرامونی را تحت تأثیر قرار میدهند:
۱. بازتابهای منطقهای خاورمیانه
پیروزی راست افراطی در اسرائیل مسیر توافقهای موسوم به «ابراهیم» را دچار بنبست کرد. تمایل وزرای افراطی کابینه برای الحاق رسمی کرانه باختری و اقدامات تحریکآمیز در اماکن مقدسه قدس، کشورهای عربی سازشکار را در وضعیت بهغایت دشواری در برابر افکار عمومی جهان اسلام قرار داد. علاوه بر این، تضعیف مشروعیت بینالمللی اسرائیل و احضار مکرر آن به دادگاههای بینالمللی (نظیر دیوان دادگستری بینالمللی لاهه)، بازتاب مستقیم ساختار دولتی بود که از بطن این انتخابات زاده شد.
۲. موازنهسازی پیچیده در حیاطخلوت اروپا
در بالکان، تثبیت مجدد قدرت ووچیچ پیام واضحی به بروکسل و واشنگتن فرستاد: غرب برای حفظ آرامش در بالکان و مهار مناقشه مزمن صربستان و کوزوو، چارهای جز معامله با ووچیچ ندارد؛ واقعیتی که تحلیلگران آن را «استابیلوکراسی» (ثبات به قیمت فدا کردن دموکراسی) مینامند. صربستان با تکیه بر این پیروزی:
از پیوستن به تحریمهای اتحادیه اروپا علیه روسیه بر سر جنگ اوکراین خودداری میکند.
سرمایهگذاریهای زیرساختی غولپیکر چین را در چارچوب ابتکار کمربند و جاده گسترش میدهد.
همزمان، به ارسال پنهانی مهمات به اوکراین و مانورهای مشترک با ناتو ادامه میدهد تا کارتهای بازی متعددی در دست داشته باشد.
نتیجهگیری: چشمانداز آینده و زنگ خطرهای پیشرو
مرور نتایج و سازوکارهای انتخابات در اسرائیل و صربستان نشان میدهد که جهان وارد دورانی شده است که در آن «صندوق رأی» دیگر لزوماً ضامن لیبرال دموکراسی، همبستگی ملی یا ثبات پایدار نیست.
در اسرائیل، نتایج انتخابات اخیر با عیان ساختن شکاف آشتیناپذیر میان جریانهای بنیادگرا و سکولار، ساختار اجتماعی را تا لبه جنگ داخلی نمادین پیش برد و با شکلدهی به تندروترین ترکیب وزارتی، جرقههای ناامنی گستردهای را در منطقه شعلهور ساخت که هزینههای سنگین انسانی و راهبردی به همراه داشت. شکنندگی این ائتلاف حاکی از آن است که هرگونه تحول آتی در جامعه، دوباره این کشور را به گرداب انتخاباتهای مکرر و بحران بقای سیاسی خواهد کشاند.
در صربستان، پیروزی مجدد بلوک حاکم نمادی از فرسودگی مقاومت مدنی در برابر یک سیستم حامیپرور استوار و منسجم بود. این نتایج نشان داد که اتحادیه اروپا به دلیل هراس از گشوده شدن جبهه جدید بیثباتی در بالکان، به استانداردهای دوگانه روی آورده و سازش با رهبران اقتدارگرا را بر حمایت راستین از روندهای دموکراتیک ترجیح میدهد.
سرانجام، هر دو پرونده این حقیقت را پیش چشم ناظران قرار میدهند: هنگامی که نهادهای دموکراتیک تضعیف شوند و صندوق رأی صرفاً به ابزاری برای تثبیت هژمونی الیگارشی یا ایدئولوژیهای افراطی تقلیل یابد، بیثباتی، بحرانهای هویتی و مخاطرات بینالمللی سرنوشت محتوم آن جوامع خواهد بود.
نویسنده: مهندس نفیسه جلیلی