Bald Banana

آیا هرچه نیازهای انسان کمتر باشد اعتماد به نفسش متعادل‌تر است؟

از تئوری آقای مازلو نمی‌توان اینگونه نتیجه گرفت که هرکس نیاز کمتری داشته باشد اعتماد به نفس متعادل‌تری دارد. آقای مظلوم می‌گوید زمانی که ما به دنیا می‌آییم یک سری نیازهایی داریم. وسعت نیازهای ما در سال‌های اولیه بسیار زیاد است و شامل نیازهای اساسی، اولیه و زیستی‌مان می‌شود. یک نوزاد نیاز دارد که به او توجه و رسیدگی شود، به او شیر بدهند و از او محافظت کنند. اینا نیازهای بیولوژیکی یک نوزاد هستند.

از حدود سال دوم نیازهای بیشتری شکل می‌گیرد، او به توجه و رسیدگی نیاز دارد، کمی که بزرگتر می‌شود به این نیاز پیدا می‌کند که مورد علاقه باشد. یعنی دیگران او را دوست داشته باشند. بعد از آن، در مرحله نیازهایش محدودتر می‌شوند و اگر نیازها به درستی رفع شده باشند، راحت‌تر به مراحل بالاتر می‌رسد، ولی اگر در همان نیازهای اولیه بماند، نیازهای دیگر او به درستی شکل نمی‌گیرند و اصلاً به بعضی از نیازهای طبقات بالاتر نمی‌رسد و یا این نیازها به صورت خیلی محدود در او ایجاد می‌شوند.

وقتی نیازهای فرد در زمان مناسب برآورده نشوند و او در یکی از مراحل بماند، از لحاظ شخصیتی رشد نمی‌کند. به عنوان مثال، فرد فکر می‌کند که چون هیچگاه عشق، علاقه با توجه مناسبی دریافت نکرده، پس نمی‌تواند دیگران را دوست داشته باشد یا حتی دوست داشتن اصلاً برایش بی‌معنی می‌شود. به همین دلیل بعضی از افرادی که در زندگی عشق، علاقه و توجه دریافت نکرده‌اند، به اختلالات شدید رفتاری دچار می‌شوند، به طوری که آنها را ضد اجتماعی، جامعه‌ستیز یا مخرب می‌نامند.

اگر نیازهای فرد در زمان مناسب برآورده شود و فرد به مرور و پله‌پله مراحل رشد را پشت سر بگذارد و از هر طبقه‌ی به شکل مناسبی به طبقه بالاتر برود، شخصیتش رشد می‌یابد و به نیازهای سطح بالاتر می‌رسد. طبیعتاً هرچه فرد به نوک قله‌ی هرم و به مرزهای خودشکفایی نزدیک‌تر شود، از اعتماد به نفس بالاتری برخوردار خواهد بود.

«خودباوری» چگونه در انسان شکل می‌گیرد؟

بحث‌های بسیاری در زمینه‌ی «خودباوری» صورت گرفته. و روانشناسی به این مسئله اشاره می‌شود که چگونه شکل گرفتن «من» از اهمیت زیادی برخوردار است. قسمت عمده‌ی ساختارِ «منِ» هر فرد، به خانواده و به نحوه‌‌ی در آغوش گرفتن نوزاد توسط مادر برمی‌گردد. گرمایی که نوزاد می‌تواند از همان زمان اولیه‌ی تولد از بدن مادرش کسب کند به او این احساس را می‌دهد که «من هستم». گذشته از آن، درک اینکه مادر چگونه نوزاد را بغل می‌کند، می‌تواند این احساس را در او ایجاد کند که «من خوب هستم». حتی اینکه والدین چگونه با کودک حرف می‌زنند و در کلامشان چقدر محبت و علاقه وجود دارد، احساسِ بودن و «من» را در نوزاد تقویت می‌کند.

اگر کلام والدین، خالی از محبت، کوتاه و مختصر یا به قولی تلگرافی باشد که «بکن، نکن، بخور نخور و ...» یا عکس العملشان به رفتار بچه دائم همراه با تنبیه باشد، تأثیر نامطلوبی روی ذهن او می‌گذارد. بچه‌ها یک موجود کاملاً ناتوان بار می‌آید که در خانواده و جامعه نمی‌تواند خودش را نشان دهد.

وقتی دائم کودک را با دیگران مقایسه می‌کنند، این تفکر در ذهن او ایجاد می‌شود که «من خوب نیستم، پسرخاله‌ام خوب است.» یا «همه خواهرم را تأیید می‌کنند، پس او خوب است و من بد هستم.» این نوع تفکرات «خودباوری» کودک را تخریب می‌کنند.

کودکی که مدام به خودش گفته «من خوب نیستم، دیگران خوب هستند.» به این دلیل که خود را نمی‌شناسد و قبول ندارد، و همیشه در سایه‌ی دیگران بوده، در ارتباطش با سایرین دچار مشکل می‌شود و هیچگاه نمی‌تواند برای انجام دادن فعالیت‌های خود از تمام توانش استفاده کند. او نمی‌تواند کوچک‌ترین قدمی برای اهداف خود بردارد چون خودش را باور ندارد و نمی‌تواند به خودش اعتماد کند.

در دوران کودکی، خانواده، معلمان و اطرافیان باید به فرد کمک کنند تا تصویری را که از خود دارد اصلاح کند و توانایی‌های خود را بشناسد و ارتقا دهد. اعتماد به نفس در سنین قبل از ۱۲ سالگی و قبل از بلوغ زیاد مطرح نیست، در مقطع سنی بیشتر مسئله‌ی خودپنداره مطرح می‌شود، یعنی برداشت کودک از خودش چگونه است، کیان در حقیقت زمینه ساز آن چیزی است که بعد از بلوغ «اعتماد به نفس» خوانده می‌شود. کودک با برداشتی که از رفتار دیگران دارد، ارزابی خود و وضعیتی که در آن قرار دارد، تصویری از خود می‌سازد و بر اساس آن عمل می‌کند.

به خانواده‌ها توصیه می‌شود که همواره سعی کنند فرزندشان را به همان صورتی که هستند بپذیرند و آنان را با دیگر هم سن‌و‌سالانشان مقایسه نکنند، زیرا یکی از بدترین آفت‌های اعتماد به نفس این است که کودک همیشه خود را با دیگران مقایسه کند. در جایی ممکن است خود را با خواهر و برادرهایش مقایسه کند یا با بچه‌های اقوام نزدیک، و در آینده با همکلاسی و همکار و ... مقایسه کردن خود با دیگران در بسیاری از موارد باعث می‌شود که کودک احساس کند مورد تأیید نیست و حتی این احساس ممکن است از همان ماه‌های اول زندگی در کودک به وجود بیاید که «من خوب نیستم، تو خوب هستی». اما اگر والدین او را همانطور که هست بپذیرند و دوست داشته باشند، این احساس در او به وجود می‌آید که «من خوب هستم، دیگران هم خوب هستند.» زیرا ذهن دقیقاً مانند رایانه داده‌هایی را که می‌شنود یا می‌بیند دریافت و پردازش می‌کند و بر اساس همان‌ها، تصویر از خودش می‌سازد که در آینده احساساتش را هدایت می‌کند.

خودپنداره‌ی اولیه اینگونه شکل می‌گیرد که «من مورد تأیید و مورد قبول هستم، چون پدر، مادر یا اطرافیان، مرا اینگونه که هستم قبول دارند، تأییدم می‌کنند و دوستم دارند.» در حقیقت نطفه‌ی خودپنداره‌ی مثبت اینجا شکل می‌گیرد. طبیعتاً کسی که حس می‌کند «من دوست‌داشتنی هستم.» می‌تواند دیگران را هم دوست داشته باشد.

در شکل‌گیری خودپنداره‌اش چهار حالت پیش می‌آید که عبارتند از:

۱. من خوب نیستم، تو خوب هستی.

۲. من خوب هستم، تو خوب نیستی.

۳. من خوب نیستم، تو خوب نیستی.

۴. من خوب هستم، تو خوب هستی.

بنابراین برخوردها و تربیت اولیه می‌تواند شکل‌دهنده‌ی برداشت ما از خودمان باشد.

از طرف دیگر، والدین نمی‌توانند عکس رفتار خود را به فرزندان منتقل کنند. یعنی وقتی والدین فاقد یک خصوصیت باشند نمی‌توانند آن را در فرزند خود ایجاد کنند.

والدین الگوی فرزندان هستند. والدی که خودش ناتوان است و همواره از ناتوانی‌های خود صحبت می‌کند و خودش را هیچ می‌داند، نمی‌تواند الگوی درستی برای فرزندش باشد و عکس رفتار خود را به او منتقل کند.

آیا تلاش برای رسیدن به کمال همیشه به معنای کمال‌گرایی است؟

اینکه فردی تلاش می‌کند تا در زمینه‌ی خاصی به درجات بالا برسد، به معنای کمالگرا بودن او نیست و یک اختلال به حساب نمی‌آید.

به عنوان مثال، تلاش کسی که می‌خواهد در یک رشته‌ی ورزشی مقام اول جهان را به دست بیاورد کمال‌گرایی محسوب نمی‌شود. منظور از کمالگرایی، میل به بهترین بودن در همه‌ی زمینه‌هاست.

این مسئله به نیازهای افراد برمی‌گردد. هر فرد یک سری انگیزه‌های فردی و اجتماعی دارد که برای او نیازهای ایجاد می‌کند. یک ورزشکار ممکن است انگیزه داشته باشد که در مسابقات جهانی المپیک شرکت کند و در آنجا به مقام اول برسد، یا دانش‌آموزی می‌خواهد در کنکور نفر اول شود. این انگیزه‌ها و قصد‌ها نیازهایی را در فرد به وجود می‌آورد که اگر توانایی رفع کردن آن‌ها را داشته باشد، می‌تواند به کمال مطلوب خود برسد و این به معنای کمال‌گرایی نیست. اما اگر فرد توانایی لازم برای رفع نیازهای پیش آمده را نداشته باشد، مثلاً از وضعیت جسمانی یا بهره‌ی هوشی مناسبی برخوردار نباشد یا مقتضیات سنی او با هدفی که انتخاب کرده هماهنگی نداشته باشد، به مشکل برمی‌خوردرد و مجبور است برای رسیدن به این هدف بیشتر از آنچه می‌تواند از خود مایه بگذارد و اهداف دیگری را که قابلیت و توانایی رسیدن به آن‌ها را دارد فراموش کند و از آن‌ها بگذرد. در نتیجه، تلاش کاذب و بی‌نتیجه‌ای در او غاز می‌شود و چون نمی‌تواند به اهدافش برسد و از رسیدن به اهداف کوچکتر هم احساس رضایت نمی‌کند، حس شکست، نارضایتی و سرخوردگی در او ایجاد می‌گردد و این مسئله باعث سرخوردگی و پایین آمدن اعتماد به نفس او می‌شود.

اگر توانایی یک ورزشکار در این حد باشد که بتواند مقام اول استان را به دست بیاورد، باید از این مسئله خوشحال باشد و احساس رضایت ‌کند. ممکن است وضعیت جسمانی او قابلیت رقابت در سطح جهانی را نداشته باشد. او باید این مسئله را بداند و به همان مقام اول استان راضی باشد، اگر این فرد به توانایی‌های خودآگاهی نداشته باشد و بخواهد مقام اول جهان را به دست بیاورد و از موفقیت‌های کوچک‌تر احساس رضایت نکند، احتمالاً به اختلال کمالگرایی دچار است، و این مسئله برای مشکل‌زا خواهد بود.

کسی که می‌خواهد شاگرد اول کنکور بشود، باید این را ابتدای دوران دبیرستان به عنوان یک هدف انتخاب کرده باشد و ادامه بدهد و توانایی و بهره‌ی هوشی لازم را هم داشته باشد. به عنوان مثال، کسی که از سال اول دبیرستان شاگرد اول مدرسه بوده است، خیلی طبیعی است که بخواهد برای به دست آوردن مقام اول کنکور تلاش کند و این کمالگرایی محسوب نمی‌شود. ولی کسی که همیشه معدل زیر ۱۲ داشته و درس‌های مدرسه را بروز نتوانسته بگذراند، حالا یک دفعه بخواهد در کنکور شاگرد اول شود کمی به نظر کمالگرا می‌آید.

گاهی هم ممکن است دیگران از فرد انتظارهای غیر منطقی داشته باشند. برای مثال، دختر خانومی به من مراجعه کرده بود که در دوران تحصیل همواره در حد متوسطِ پایین بوده و بعد از سه بار شرکت در کنکور قبول نشده بود و از این بابت تحت فشار روانی زیادی بود. وقتی از او سؤال کردم، متوجه شدم او می‌توانسته با انتخاب یک رشته‌ی مناسب یا با یک برنامه‌ریزی درست در دانشگاه یکی از شهرستان‌ها قبول شود، اما چون پدر و مادر او تأکید و اصرار داشتند که فقط باید دندانپزشکی دانشگاه تهران را بخواند، و او این توانایی را نداشت، نتوانسته بود در کنکور قبول شود. یعنی کمالگرایی پدر و مادرش مانع موفقیت او شده بود و چون تلقینی که به او می‌کردند برخلاف توانایی‌های او بود، اعتماد به نفسش فوق‌العاده پایین آمده بود. او دائم فکر می‌کرد که چرا نمی‌تواند چیزی را که پدر و مادرش از او می‌خواهند برآورده کند. در نتیجه، بسیاری از هراس‌های اجتماعی خاص دچار شده بود و حاضر نبود هیچ کار دیگری انجام بدهد.