ایمانوئل کانت در سال ۱۷۲۴ در شهر کینگزبرگ در پروس شرقی به دنیا آمد. او فرزند یک استاد سراجی بود و تا سن ۸۰ سالگی که از دنیا رفت، تمام عمرش را عملاً در همان شهر سپری نمود. خانواده کانت تمایلات عمیق مذهبی داشتند و پیشزمینههای مذهبی او تاثیر فراوانی روی فلسفهاش گذاشت. مانند برکلی او نیز معتقد بود حفظ اساس اعتقادات مسیحی ضروری است.
من به اندازه کافی درباره برکلی شنیدهام، ممنون.
کانت نخستین فیلسوفی بود که درس فلسفه را در دانشگاه خواند. او استاد فلسفه بود.
استاد؟
دو نوع فیلسوف داریم. یکی فردی است که خودش به دنبال پاسخهای فلسفی میگردد و دیگری کسی است که در تاریخ فلسفه استاد میشود اما ضرورتاً فلسفه مربوط به خودش را ندارد.
و کانت از این دسته بود؟
از هر دو نوع بود. اگر او تنها یک استاد مطرح بود و کارشناسی خبره در باب فلسفه سایرین، هرگز نمیتوانست جایی برای خودش در تاریخ فلسفه دست و پا کند. اما لازم به ذکر است که او پیش زمینه خوبی پیرامون رسوم فلسفی پیشینیان داشت. او هم با خردگرایی دکارت و اسپینوزا آشنا بود، هم با تجربهگرایی لاک، برکلی و هیوم.
گفتم اسم برکلی را نیاورید.
به یاد داشته باش که خردگرایان معتقد بودند اساس تمام دانشهای انسان در ذهن نهفته است. در حالی که تجربهگرایان اعتقاد تمام علوم این جهانی را از راه حواس میتوان آموخت. به علاوه هیوم تاکید کرد که استنتاج از راه ادراکات حسی محدودیتهای آشکاری دارد.
و کانت با کدام یک موافق بود؟
او عقیده داشت هر دو دیدگاه تا اندازهای درست و تا اندازه اشتباه هستند. سوالی که ذهن هر کس را درگیر مینماید این است که ما چه میتوانیم درباره این دنیا بیاموزیم. این پروژه فلسفی از زمان دکارت به بعد ذهن تمام فلاسفه را به خود مشغول داشته است. دو احتمال موجود اینها هستند: یا جهان پیرامون ما دقیقاً همانی است که آن را در مییابیم، یا چیزی است که به عقل ما میرسد.
نظر کانت چه بود؟
کانت عقیده داشت که هم ادراکات حسی و هم عقل و منطق در دریافت ما از این دنیا نقش ایفا میکنند. اما فکر میکرد که خردگرایان در میزان کاربرد عقل و منطق بسیار افراط میکنند و تجربهگرایان نیز بیش از اندازه بر تجربیات حسی تأکید مینمایند.
لطفاً برایم مثالی بزنید، من فقط مشتی الفاظ مبهم شنیدم.
در آغاز بحث، کانت با هیوم و تجربهگرایان موافق بود که همه دانش ما از جهان پیرامون از حواس ما نشات میگیرند. اما او دستی هم به سوی خردگرایان دراز کرد و گفت که در عقل و خرد انسان فاکتورهایی هست که تعیین میکند ما چگونه دنیای اطراف خود را دریابیم. به عبارت دیگر برخی از احوال ذهنی انسان با ادراک ما از دنیا مرتبط است.
شما به این میگویید مثال؟
بیا آزمایش کوچکی انجام بدهیم. میتوانی آن عینک را از روی میز برداری بیاوری؟ متشکرم. حالا عینک را به چشمت بزن.
صوفی عینک را به چشمش زد. همه چیز اطرافش به رنگ قرمز درآمده بود. اشیای بیرنگ صورتی بودند و اشیای تیره ارغوانی.
خوب چه میبینی؟
همهچیز را همانطور که بود میبینم، جز اینکه همهچیز هالهای از رنگ قرمز دارد.
دلیلش این است که عینک ادراکات واقعی تو را محدود نموده. هر چیزی که میبینی بخشی از دنیای اطراف توست، اما اینکه آنها را چطور ببینی بستگی به عینکی دارد که به چشم میزنی. بنابراین نمیتوانی بگویی دنیا قرمز است، علارغم اینکه چنین دریافتی داری.
طبیعتاً نه.
اگر حالا به طرف جنگل بروی یا به سمت کلبه بیایی، همه چیز را همانطور که خواهی دید که از قبل بود. اما حالا دیگر هرچه را میبینی قرمز است.
تا زمانی که این عینک قرمز را از روی چشمم برنداشته باشم، بله.
و این صوفی منظور کانت بود وقتی میگفت برخی از احوالات ذهنی ما و درک ما از جهان تاثیر میگذارند.
چه نوع احوالاتی؟
هرچه را میبینیم بیشتر و بیشتر از همه به عنوان پدیدههایی در زمان و مکان دریافت میشوند. کانت زمان و مکان را دو شکل از شهود ما دانست. او تاکید نمود که این دو شکل در ذهن ما هر تجربهای را دنبال میکنند. به عبارت دیگر پیش از آنکه چیزی را تجربه کنیم، میدانیم که آن را به عنوان پدیدههایی در زمان و مکان تجربه میکنیم. به همین دلیل نمیتوانیم عینک خرد را برداریم.
پس او تصور میکرد که دریافت چیزها در زمان و مکان درونی است؟
به نوعی بله. دیدگاه ما بستگی به این دارد که در هند به دنیا آمده باشیم یا در گرینلند؛ اما هر کجا که به دنیا آمده و رشد کرده باشیم دنیا را به عنوان زنجیرهای از فرایندها در زمان و مکان تجربه خواهیم کرد. این چیزی است که ما میتوانیم از پیش بگوییم.
اما آیا زمان و مکان برای ما وجود ندارند؟
نه، نظر کانت این بود که زمان و مکان به حالت انسان بستگی دارد. زمان و مکان نخستین و بیشترین حالتهای دریافت هستند و ارتباطی به دنیای فیزیکی ما ندارند.
این دیدگاه کاملاً نوینی نسبت به جهان بوده.
ذهن انسان موم نرم نیست که احساسات ما را از جهان خارج دریافت کند. ذهن به خودی خود بر چگونگی درک ما جهان اثر میگذارد. میتوانی این وضعیت را با زمانی مقایسه کنی که آب داخل لیوان میریزی. آب خودش را به شکل لیوان در میآورد. به همین ترتیب ادراکات ما خودشان را با صورتهای شهود منطبق میکنند.
گمانم متوجه منظور شما شدم.