ابوحنیفه، بادی به غبغب انداخت و خطاب به شاگردانش گفت: «نمیدانم چرا عدهای وقتشان را بیهوده تلف میکنند و پای درس جعفر بن محمد (امام صادق) مینشینند. من نظرات او را قبول ندارم و آنها را با دلیل محکم رد میکنم.»
چند لحظه سکوت کرد و در چهرهی شاگردانش دقیق شد. وقتی دید همه با کنجکاوی نگاهش میکنند، پی برد که تیرش به هدف خورده است و ذهن آنها را مشغول کرده است. هنگامی که میخواست حرفش را ادامه دهد، ناگهان چشمش به بهلول افتاد که توی آفتاب به دیوار حیاط تکیه داده بود و خودش را باد میزد. معلوم بود تازه از راه رسیده است. ابوحنیفه زیر لب گفت: «این دیوانه در اینجا چه میکند. حتماً میخواهد دوباره جلسهای را بههم بزند! باید خیلی دقّت کنم.»
نگاهش را از بهلول گرفت و حرفش را ادامه داد: «اول آنکه جعفر بن محمد میگوید شیطان در آتش جهنم عذاب خواهد کشید. در صورتی که شیطان از آتش خلق شده، چگونه ممکن است آتش به آتش آسیب برساند؟»
دوباره بیاختیار نگاهش به بهلول کشیده شد که مستقیم به او چشم دوخته بود و لبخند میزد. با خودش گفت: «این دیوانه هم میداند.»
صدایش را صاف کرد و دستش را محکم بالا آورد و گفت: «دوم آنکه اظهار میکند خدا وجود دارد؛ اما نمیتوان او را دید. چگونه چیزی که وجود دارد، دیده نمیشود؟»
صدای همهمهی شاگردانش برخاست: «جالب است ... احسنت ...احسنت.»
این بار به بهلول نگاه نکرد و انگشتش را بالا گرفت و گفت: «سوم آنکه او میگوید هرکس مسئول اعمال و رفتار خویش است، در حالی که شواهدی وجود دارد که ثابت میکند اعمال انسانها به ارادهی خودشان نیست بلکه به ارادهی خداوند است.»
در میان صدای تشویق شاگردانش سکوت کرد. نفس بلندی کشید و کنجکاو شد بداند بهلول در چه حالی است. دید بهلول دستش را بالا آورده است و همان لبخند روی لبش نقش بسته است. فکر کرد میخواد سؤالی بپرسد؛ اما ناگهان متوجه شد بهلول کلوخ بزرگی در دست دارد. تا آمد به خودش بجنبد، کلوخ با شدت به پیشانیاش خورد. دستش را به پیشانی گرفت و فریاد زد : «آخ! بهلول را دید که از پشت سر شاگردان، از خانه بیرون دوید.»
فریاد زد: «او را بگیرید!» و خودش زودتر از همه بلند شد و از میان شاگردانش گذشت و به دنبال بهلول به کوچه دوید. بهلول در میان جامه گلهای گشادش لیلیکنان میرفت و میخندید. گویی سعی نداشت از چنگ ابوحنیفه بگریزد. ابوحنیفه همانطور که دست بر پیشانی گذاشته بود، با دست دیگرش، جامهی بلور را از پشت گرفت و او را به طرف خود کشید. جامه آنقدر گشاد بود که نیمی از آن از تن بهلول بیرون آمد. بهلول، چشمان گشادش را به ابوحنیفه دوخت و ابتدا با وحشت نگاهش کرد. سپس دستهایش را به علامت تسلیم بالا آورد و گفت: «جامهام را پاره کردی دیوانه، مگر من چه ستمی به تو کردهام؟!»
ابوحنیفه از خشم دندانهایش را به هم فشرد و غرید: «روز روشن دروغ میگویی.» دوباره درد در پیشانیاش دوید.
بهلول به شاگردان ابوحنیفه که پشت سر او جمع شده بودند نگاه کرد و دیوانهوار خندید:
«شما به این دیوانه بگویید رهایم کند. من تقصیری ندارم.»
شاگردان با تعجب به هم نگاه کردند و گفتند: «عجب رویی دارد، میخواهد همه چیز را انکار کند.»
ابوحنیفه جامهی بهلول را محکمتر کشید و گفت: «خلیفه دراینباره قضاوت خواهد کرد.» و او را کشانکشان، به قصر هارونالرشید برد.
بین راه هرکس آنها را میدید، دنبالشان راه میافتاد. بهلول میخندید و دیگران را تشویق به آمدن میکرد: «بیایید... بیایید. بهلول را به محکمه میبرند.» و با صدای بلند میخندید.
جلوی قصر، جمعیت به هم فشرده شد. نگهبانان با دیدن ابوحنیفه راه باز کردند؛ اما تا نگاهشان به بهلول افتاد، لبخندی زدند و گفتند:
«اینبار چه دسته گلی به آب دادی بهلول؟»
بهلول در جواب آنها برگشت و گردنش را کج کرد و با لحنی مظلومانه گفت: «بنده بیتقصیرم.» و دوباره قهقههی بلندی سر داد.
ابوحنیفه او را به داخل قصر هل داد و گفت: «جلوی این همه شاهد، باز هم انکار میکنی؟» و با دست اشاره کرد که شاگردانش داخل شوند. اما نگهبانان جلوی شاگردان ابوحنیفه را گرفتند و مانع ورود آنها شدند. ابوحنیفه اعتراض کرد:
«اینها شاهد ماجرا بودهاند. باید جلوی خلیفه گواهی دهند.»
نگهبان گفت: «شما بروید من به موقع آنها را میفرستم.»
بهلول دست او را گرفت و به طرف داخل کشید: «بیا خودم شهادت میدهم.»
ابوحنیفه دستش را از دست بهلول کشید و گفت: «پس اقرار میکنی!»
بهلول چهرهی غمگین به خود گرفت و گفت: «هرچه تو بگویی.» و رقصکنان وارد قصر شد. تا چشمش به بهلول و ابوحنیفه افتاد، چهرهاش را درهم کشید، اما در دلش خندید. همیشه شخصیت بهلول برای او جالب بود. هارونالرشید دوست داشت شیرینکاریهای او را ببیند. میدانست که بهلول بیدلیل کاری را انجام نمیدهد و حرفی به زبان نمیآورد اما از اینکه این بار شاکی او یکی از بزرگان و دانشمندان شهر بود، تعجب کرد و بر سرش فریاد زد: «وای بهحالت بهلول. این بار جرم تو سنگین است. و اشاره کرد به ابوحنیفه و ادامه داد: «نسبت به این مرد محترم و عالم چه جسارتی کردهای که اینگونه از دست تو خشمگین است؟»
بهلول خودش را به ابوحنیفه نزدیک کرد و گفت: «بگو ای مرد دانشمند، من چه ستمی به تو کردهام که اینچنین به خشم آمدهای؟» ابوحنیفه با دست پیشانیاش را نشان داد و گفت: «هنوز جای کلوخی که بر سرم زدهای درد میکند، آنوقت میپرسی چه ستمی به من کردهای؟»
بهلول به پیشانی ابوحنیفه زل زد و گفت: «کو، کجاست؟ آیا میتوانی آن درد را به من نشان بدهی؟!»
چشمان ابوحنیفه از تعجب باز شد و فریاد زد: «واقعاً که ابلهی. مگر درد را میشود نشان داد؟»
بلول خندید و گفت: «مگر تو نمیگفتی هرچه وجود دارد قابل دیدن است. چرا از نشان دادن دردی که در سرت وجود دارد عاجزی ؟!»
زبان ابوحنیفه دادن جواب بند آمد. بهتزده نگاهش کرد. بهلول گفت: «آیا تو نبودی که برای شاگردانت میگفتی: همجنس به همجنس ضرر نمیرساند و شیطان چون از آتش به وجود آمده در آتش نمیسوزد؟!»
ابوحنیفه جواب داد: «آری من گفتم و هنوز هم بر این عقیده هستم.»
بهلول روی پایش چرخی زد و به طرف هارون برگشت؛ اما خطابش به ابوحنیفه بود:
«خوب پس آن کلوخی که بر سر تو خورد از خاک بود و تو هم از خاک به وجود آمدهای، چگونه ممکن است خاک به خاک زیان برساند و آن کلوخ سرت را به درد بیاورد؟»
ابوحنیفه چیزی نگفت و ناامیدانه به هارون نگاه کرد. گویی انتظار داشت خلیفه به کمکش بشتابد؛ اما هارون نگاهش به بهلول بود که دوباره به حرف آمده بود:
«جناب خلیفه، شما قضاوت کنید. این دانشمند محترم اعتقاد دارد که هیچکس مسئول اعمال و رفتار خویش نیست و همهی اعمال بندگان از طرف خداوند است. چگونه ادعا میکند من به او ستم کردهام. فرض کند که آن کلوخ هم از طرف خداوند بر سر او خورده و بنده تقصیری ندارم.»
بهلول ساکت شد و نگاهش را به هارون دوخت. دید دارد با تحسین نگاهش میکند. ابوحنیفه سردرگم و حیران مانده بود و نمیدانست چه بگوید. با خودش فکر میکرد این مردی که همه دیوانهاش میخوانند، با یک کلوخ توانسته است سه غلط و اشتباه بزرگ او را فاش کند.
هارون نگاهش را از بهلول گرفت و به ابوحنیفه گفت: «چه میگویی، آیا هنوز هم از بهلول شکایت داری؟»
ابوحنیفه سر پایین انداخت و آرام گفت: «شکایتی ندارم، او مرخص است!»