مردی وام میگیرد، شرکتی تأسیس میکند و کمی بعد از آن ورشکست میشود. گرفتار افسردگی میشود و خودکشی میکند.
نظرت راجع به این داستان چیست؟ به عنوان یک تحلیلگر اقتصادی، میخواهی بدانی چرا ایدهی تجاری او موفق نبود؛ آیا او مدیر ضعیفی بود؟ آیا استراتژی غلط بود، بازار خیلی کوچک بود یا رقابت خیلی بزرگ؟ به عنوان بازاریاب، تصور میکنی کمپینهای ضعیف سازماندهی شده بودند یا اینکه او در رسیدن به مخاطب هدف خود ناکام مانده بود. اگر تو کارشناس اقتصادی باشی، وام گرفتن را به عنوان ابزاری مناسب زیر سوال میبری. در مقام خبرنگار محلی، به پتانسیل داستان پی میبری: چقدر خوششانس بود که خودش را کشت! در مقام نویسنده، به این فکر میکنی که این داستان چطور میتوانست به یک تراژدی یونانی مبدل شود. در مقام بانکدار، باور داری در بخش وام خطایی صورت گرفته. در مقام جامعهشناس، شکست سرمایهداری را سرزنش میکنی. در مقام محافظهکار دینی، این اتفاق را مجازات الهی میبینی. در مقام روانپزشک، پایین بودن سطح سروتونین را تشخیص میدهی. کدام دیدگاه «درست» است؟
هیچکدام. «اگر تنها ابزار تو چکش باشد، همهی مشکلات تو میخ خواهد بود.» این را مارک تواین گفته. نقلقولی که تغییر شکل حرفهای را خلاصه میکند. چارلی مانگر، شریک تجاری وارن بافت، این اثر را بعد از تواین، مردی با تمایل به چکش زدن نامید؛ «اما این روشی کاملاً فاجعهآمیز برای فکر کردن و روش کاملاً فاجعهآمیزی برای کار کردن در دنیاست. پس تو باید مدلهای چندگانهای داشته باشی و مدلها باید از رشتههای چندگانهای ناشی شده باشند، چون تمام حکمت دنیا فقط در یک بخش کوچک آکادمیک پیدا نمیشود.»
اینجا چند مثال از تغییر شکل حرفهای میآورم: جراحان، حتی اگر بشود بیماران را به شیوهی مسالمت آمیزتری مداوا کرد، میخواهند تقریباً همهی مشکلات را با چاقوی جراحی حل کنند. ارتشیها اول به راه حلهای نظامی فکر میکنند. مهندسان ساختارگرا هستند. کارشناسانِ روند در هر چیزی روندی میبینند (ضمناً این یکی از احمقانهترین راههای نگاه به جهان است). به طور خلاصه، اگر از کسی راجع به چیستی یک مشکل خاص بپرسی، معمولاً آن را به حوزهی مهارت خود مرتبط میکند.
پس این کار چه ایرادی دارد؟ خوب است اگر خیاط به آنچه میداند پایبند بماند. تغییر شکل حرفهای زمانی خطرناک میشود که مردم فرایندهای تخصصی خود را در حوزههایی به کار ببرند که به آنها تعلق ندارند. بی شک با برخی از این موارد مواجه شدهای؛ معلمانی که به دوستانشان مثل دانشآموزان پرخاشگری میکنند. مادرهای تازهکاری که با همسرانشان مثل بچهها برخورد میکنند. یا صفحات همیشه حاضر اکسل را در نظر بگیر که در هر کامپیوتری وجود دارند، حتی وقتی واقعاً لازم نیست از آنها استفاده میکنیم. مثل وقتی که میخواهیم برآورد مالی ۱۰ سالهای را برای شروع تجارتی انجام بدهیم یا وقتی گزینههای بالقوه را از سایتهای دوستیابی پیدا کردهایم و میخواهیم آنها را با هم مقایسه میکنیم. صفحات اکسل ممکن است واقعاً یکی از خطرناکترین اختراعات دوران اخیر باشند.
مرد با چکش حتی در حوزهی اختیارات خودش هم مایل است بیش از حد از چکش استفاده کند. منتقدان ادبی یاد میگیرند ارجاعات، نمادها و پیامهای پنهان نویسندگان را کشف کنند. در مقام رماننویس، متوجه شدم منتقدان ادبی، وقتی هیچچیز دیگری نیست، به چنین ابزاری متوسل میشوند. این با رفتار خبرنگاران اقتصادی یک میلیون کیلومتر فاصله ندارد. آنها پیشپاافتادهترین اشارههای مدیران بانک مرکزی را پاک میکنند و هر طور شده با تجزیهوتحلیل حرفهای آنها، نکاتی را مبنی بر تغییر سیاست مالی کشف میکنند.
در نتیجه، اگر مشکل خود را پیش کارشناس میبری، انتظار راهحلی بهینه و جامع نداشته باش. منتظر رویکردی باش که با جعبه ابزار آن کارشناس جور در بیاید. مغز، کامپیوتر مرکزی نیست. بیشتر شبیه یک چاقوی همهکاره است که تواناییهای مشخصی دارد. متاسفانه این چاقوهای جیبی ما کامل نیستند. با تجارب زندگی و مهارتهای حرفهای خود تا همین حالا صاحب چند تیغه شدهایم. اما برای تجهیز بهتر خودمان باید تلاش کنیم تا دوسه ابزار دیگر به خزانهمان اضافه کنیم (مدلهای ذهنی که از حوزههای مهارت ما بسیار دورند). به عنوان مثال، در چند سال گذشته، من دنیا را از دریچهی زیستشناسی نگاه میکنم و درک تازهای از سیستمهای پیچیده پیدا کردم. کمبودهای خودت را پیدا کن و برای متعادل کردن آنها روشها و دانشهای مناسبی بیاب. تقریباً یک سال طول میکشد تا به مهمترین ایدههای یک حوزهی جدید مسلط شوید و این کار ارزشش را دارد؛ چاقوی جیبی تو بزرگتر و همهفنحریفتر و تفکراتت هم زیرکانهتر خواهد شد.