روزی بود و روزگاری بود. در صحراهایی که چاههای قنات¹ آب زیاد بود و «کبوتران چاهی» در سوراخهای بالای چاه آشیانه داشتند دو بچه کبوتر بودند که با هم خیلی رفیق بودند. شبها در لانه قصه میگفتند، صبحها با هم آواز میخواندند. روزها در صحرا دانه میجستند و با سایر همسایهها بازی و پرواز میکردند و زندگی خوش و خرمی داشتند. نام یکی از آنها «بازنده» و نام دیگری «نوازنده» بود.
یک روز که در صحرا مشغول پرواز و بازی بودند «بازنده» کوه سرسبزی را که از دور پیدا بود به نوازنده نشان داد و گفت. «بیا برویم ببینیم آنجا چه خبر است؟»
نوازنده گفت: «نه داداش، راهش خیلی دور است و رفتن ما به آنجا صلاح نیست و هرجا برویم نمیتوانیم از اینجا خوشتر باشیم، تازه ممکن است آنجا شکارچی و دشمن و خطر هم داشته باشد.»
بازنده گفت: «اوه، تو چقدر میترسی، پس خبر نداری که من تصمیم گرفتهام بروم دنیا را بگردم و از همهچیز و همه جا باخبر شوم، داستان این است که این زندگی یکنواخت، زندگی نیست.»
نوازنده جواب داد: «عزیز من، دنیا همه جایش یک جور است و به قول شاعر به هر کجا بروی آسمان همین رنگ است. ما اینجا خانه داریم، آسایش داریم، نان و آب خدا داده است. آزادی و امنیت داریم. در میان سر و همسر آبرو و اعتبار داریم. هزارتا دوست و رفیق و زندگی خوب داریم، چرا برویم به جایی که غریب باشیم و بیسر و سامان باشیم و هیچکس ما را هیچ حساب نکند و به بازی نگیرد.»
بازنده گفت: «نه، من شنیدهام که مسافرت خیلی فایده دارد و شخص در غربت تجربه میآموزد؛ همهی بزرگان دنیا از سفر کردن و دنیا دیدن ستایش کردهاند و اگر اینجا که ما هستیم خوب بود باز و عقاب و طاووس هم میآمدند اینجا میماندند.»
نوازنده گفت: «عجب، حرفهای بزرگ میزنی! سفر برای باز شکاری و اسب سواری خوب است نه برای کبوتر چاهی و مرغ خانگی. اگر نمیدانی بدان اگر کسی قدر آنچه را دارد نشناسد و به طمع چیزهای مجهول از وطن آواره شود و دنبال بیگانگان برود پشیمان میشود. من میدانم که دیدار دوستان چه لذتی دارد و دوری یاران و دوستان بدترین دردها و سختترین رنجهاست.»
بازنده جواب داد: «این حرفها به گوش من فرو نمیرود. دنیا بزرگ است و دوست و رفیق تمامشدنی نیست، اگر امروز از یکی دور شدیم فردا با دیگری رفیق میشویم و رنج و سفر هم ترس ندارد؛ چرا که عادت میشود و غم غربت هم به تماشای جهان میارزد.»
نوازنده جواب داد: «اشتباه نکن که عمرها کوتاه است و اگر شخص بخواهد هر روز رفیق تازهای بگیرد و جای تازهای پیدا کند، تا با هم آشنا شوند و خوبی آنجا را بشناسد عمرشان به آزمایش این و آن میگذرد و بهرهای از خوشی نمیبرند و بهترین دوست، دوست قدیمی است و بهترین زندگی، زندگی در وطن است.»
بازنده جواب داد: «خواهش میکنم برای من از این فلسفهها نباف، چرا که من تصمیم خودم را گرفتم و از قصد خود برنمیگردم. به عقیدهی من دنیا دیدن، بهتر از دنیا خوردن است و من از همین حالا میروم؛ دیگران در دنیا چطور زندگی میکنند، من هم یکیاش!»
نوازنده گفت: «حالا که حرف حسابی سرت نمیشود بیش از این گفتوگو فایده ندارد معلوم میشود تو هم از جنس آن آدمها هستی که تا خودشان در زندگی سرشان به سنگ نخورد نصیحت هیچکس را نمیشنوند، پس خود دانی، اما اگر از دیگران جفا دیدی باز هم من در دوستی وفادارم و هر وقت از کار خود پشیمان شدی برگرد.»
پس با هم وداع کردند و نوازنده به امید دیدار گفت و به خانه رفت و بازنده پروبالزنان و شادیکنان به طرف کوهسار سرسبزی که از دور پیدا بود پرواز کرد. از تماشای درختها و بیابانها خوشحال بود و میرفت تا به کشتزاری در دامنهی کوه رسید که درختها و گلها و سبزههایی داشت و آب و هوایش بسیار باصفا بود و چون آخر روز بود همان جا را پسندید و بر شاخهی درخت بلندی نشست و با خود گفت: «چه خوش است منزل داشتن بر شاخ درخت و تماشا کردن گلها و سبزهها و جویبارها و دیدن ستارگان درخشان آسمان در تاریکی شب، بق بقو، بق بقو. . .»
خورشید کمکم غروب میکرد و هنوز کبوتر بازنده از خستگی دور و دراز خود در نیامده بود که هوا از ابر پوشیده شد و باد و طوفان سختی شروع شد و رعد و برق و باران تندی درگرفت. البته دیگر شاخهی درخت جای آرام و قرار نبود، اما بازنده هر چهار نگاه کرد هیچ پناهگاهی به نظرش نرسید تا از باد و باران و سرما به آنجا پناه ببرد. آخر خود را به زیر شاخ و برگ درخت گل سرخی کشید و تا صبح از سرما و رطوبت هوا لرزید. گاهی با خود میگفت: «چه بد کردم که تنها به این محل ناشناس آمدم و سخن دوست وفاکیش خود را نشنیدم.»
ولی دوباره به خودش جواب میداد که: «همیشه هوا اینطور نمیماند و هرچه باشد میگذرد و اگر قرار باشد با یک ناراحتی از میدان در بروم و روحیهی خود را ببازم هرگز به جایی نخواهم رسید. باید صبر و استقامت داشته باشم.»
به هر حال شب را با هزار زحمت و رنج و بیخوابی به صبح رسانید. صبح که هوا صاف شد و آفتاب، دشت و کوه را روشن ساخت، بازنده باز بر شاخهی درخت قرار گرفت و از صفای هوا لذت برد، اما چون مرغهایی را که در آنجا در پرواز بودند نمیشناخت و زبانشان را نمیفهمید از تنهایی دلش گرفته بود و هرچه میخواست آواز بخواند خواندنش نمیآمد و داشت فکر میکرد که: «آیا بهتر نیست به خانه برگردم؟» دوباره میگفت: «حالا که قصد کردهام چند روزی دور دنیا گردش کنم، گردش میکنم.»
او هنوز در این فکر بود که دید یک شاهین قویپنجه به طرف او میآید و قصد گرفتن او را دارد. از دیدن دشمن دلش به تپش افتاد و از اینکه هنوز از سرمای شب گذشته راحت نشده گرفتاری دیگری برایش پیش آمده سخت وحشت کرد و ناگهان به یاد نوازنده افتاد و در دل خود عهد کرد که اگر از شر این شاهین نجات یافت دیگر فکر جهانگردی را کنار بگذارد و نزد یار وفادار خود برگردد.
در همین حال که داشت نذر و نیاز میکرد یک دفعه از طرف دیگر یک عقاب تیز چنگال را دید که او هم داشت به سویش میآمد. بازنده که دید دشمن دوتا شد از ترس دست و پایش میلرزید و عقلش نمیرسید که چه کار کند. عقاب زودتر از شاهین نزدیک شاخهی کبوتر رسید و چند بار دور آن درخت پرواز کرد. گویا اول با خود میگفت این کبوتر ضعیف لقمهی کوچکی است و لیاقت مرا ندارد، و به خود جواب میداد: «هرچه باشد برای صبحانهام کافی است.»
آن وقت عقاب به به قصد گرفتن کبوتر پیش آمد. اما همین که چنگال خود را دراز کرد از آن طرف شاهین هم با عجله رسید و خواست کبوتر را زودتر از عقاب به چنگ آورد.
عقاب که خود را بزرگِ پرندگان میدانست از این بیاحترامی شاهین خشمگین شد و به شاهین گفت: «اگر یک قدم جلوتر آمدی پوست از سرت میکنم.»
شاهین جواب داد: «بیخود عصبانی نشو، این کبوتر حق من است و اول من او را دیدهام.»
در این حال هر دو مرغ شکاری سینه به سینهی هم برخوردند و با نیش و چنگال به جان هم افتادند و شروع به زد و خورد کردند.
بازنده که این حال را دید فکر کرد: «وقتی دشمنان با هم میجنگند موقع آزادی دوستان است.»
و خدا را یاد کرد و خود را از بالای درخت به زیر انداخت و رفت در سوراخ تنگ و تاریکی که زیر سنگ بود پنهان شد. در آنجا از تنگی جا داشت خفه میشد، اما از ترس عقاب و شاهین دیگر جرات نمیکرد بیرون بیاید و همانجا ماند تا شب شد. شب هم همانجا ماند و با وجود گرسنگی و تشنگی به یاد دوست خود نوازنده بود و از دوری او غمگین بود.
صبح وقتی هوا روشن شد و بازنده دید صدا و ندایی نمیآید آهستهآهسته از سوراخ بیرون آمد و ترسان و لرزان پروبالی زد و در صحرا به جستوجوی غذا برآمد. در حالی که پرواز میکرد و در پای تپهای کبوتر چاقوچلهای را دید که روی زمین نشسته است و خوب که نگاه کرد دید اطراف او هم قدری برنج و ارزن دیده میشود.
بازنده که خیلی گرسنه بود و حالا بعد از یک روز و دو شب خوراک پیدا کرده بود، راست به زمین فرود آمد و نزدیک آن کبوتر نشست و چون هیچ فکری جز سیر کردن شکم نداشت، شروع کرد به دانه برچیدن و حالا نخور و کی بخور. اما هنوز دانهی اول به چینهدانش نرسیده بود که فهمید اینجا دام شکار بوده و دست و پایش در تله گیر کرده است.
بازنده رو به آن کبوتر کرد و گفت: «ای برادر، ما از جنس یکدیگریم و من از دیدن تو که مثل خودم بودی گول خوردم و به دام افتادم. شرط انصاف این بود که زودتر مرا خبردار کنی تا من در دام نیفتم و من که مهمان تو بودم چرا حقیقت را به من نگفتی؟»
کبوتر جواب داد: «به چهار دلیل حرف نزدم، اول اینکه درست است که من از جنس تو هستم اما من دارم از این راه نان میخورم، زیرا شکارچی مرا نگه داشته و به من آب و دانه میدهد و هر روز مرا توی دام میگذارد تا تو و امثال تو به هوای همجنسی من گول بخورید و در دام بیفتید و اگر من این فایده را برایش نداشته باشم مرا به سیخ کباب خواهد کشید.
دوم اینکه، خداوند دو تا چشم بینا توی کلهات گذاشته که آن را باز کنی و راه و چاه را بشناسی، خوب بود از اول که دانه را دیدی فکر دام را هم بکنی و اگر عقل داشتی فکر میکردی که اینجا مزرعهی برنج نیست و هرجا که خوراک رایگان برای کسی آماده میکنند غرضی هم در کارشان است و بیخود کسی برای جنابعالی دانهی رایگان نمیباشد.
سوم اینکه، من تنها بودم و در عالم بدبختی خود رفیق نداشتم، میخواستم تو هم به تله بیفتی تا دستکم مدت کوتاهی همدرد داشته باشم. مگر نمیدانی کسانی که خودشان گمراه شدهاند و به بدبختی و بیچارگی افتادهاند، دلشان میخواهد همه مثل آنها باشند تا کسی آنها را سرزنش نکند؟
چهارم اینکه، من تو را به خوردن دانه دعوت نکرده بودم که میهمان من باشی. تقصیر از خودت از کرجله کردی و از من نپرسیدی که این دانهها مال کیست؟ حالا اینجا باش تا عقلت به کار بیفتد و بعد از این حساب همه چیز را بکنی و فقط به فکر خورد و خوراک نباشی.»
بازنده که دید حرفهای کبوتر جواب ندارد گفت: «بسیار خوب، از این پندهای تو متشکرم، حالا از راه لطف و مرحمت آیا میتوانی راه فراری به من نشان بدهی تا بعد از این نصیحتهای تو را به کار برم و تا عمر دارم دعاگوی تو باشم؟»
کبوتر گفت: «عجب کفتر ساده و هالویی هستی! نادان! اگر راه فراری بلد بودم اول خودم فرار میکردم. اینها کار بخت و قسمت و خواست خداست و چاره ندارد و حال تو درست به حال آن بچه شتر میماند که در قطار شترها به مادرش میگفت: «مادر جان، من از راه رفتن خسته شدهام؛ کمی بنشینیم تا خستگی در کنم.» و مادرش جواب داد: «اگر اختیار در دست من بود خودم را هم از بار کشیدن نجات میدادم، اما حالا سررشته در دست دیگری است.»
بازنده از حرفهای کبوتر غریبه فهمید که از او بوی خیری نمیآید. ولی با خود گفت: «با همهی اینها ناامید نباید شد و بیکار نباید نشست و تقصیر را به گردن اقبال و بخت و خواست خدا نباید گذاشت. خدا که درد داده دوا هم داده و هر نوع گرفتاری هم راه چارهای دارد.»
بعد با خودش فکری کرد و با نوک خود رشتهی دام را ریشریش کرد و ناگهان با قوت و زور هرچه تمامتر پرواز کرد. اتفاقاً رشتهی دام هم پوسیده بود و پاره شد و بار دیگر بازنده آزادی خود را به دست آورد و با خود گفت: «اگر کوشش نکرده بودم و گفته بودم خواست خداست و کار بخت و قسمت است من هم در دام مانده بودم.»
بعد با سعی بسیار رو به وطن نهاد و غم گرسنگی را فراموش کرد و آمد و آمد تا در میان راه به کشتزاری رسید و برای رفع خستگی بر لب دیوار خرابهای نشست و فکر کرد: «اینجا دیگر آبادی است و مرغهای وحشی اینجا نیستند.» و بیخیال به تماشای کشتزار مشغول شد.
در این وقت کودکی روستایی که از پشت دیوار میگذشت چشمش به کبوتر افتاد و سنگریزهای در تیروکمان لاستیکی گذاشت و به طرف کبوتر نشانه گرفت. سنگریزه آمد به پهلوی بازنده خورد و بازنده از بالای دیوار سرنگون شد و در چاهی که در پای دیوار بود افتاد. کودک دید که نمیتواند کبوتر را از چاه بیرون بیاورد راه خود را گرفت و رفت.
بازنده که به زندگی در چاه عادت داشت یک شبانهروز دیگر در آن چاه ماند. از درد پهلو مینالید و با خود میگفت: «سزای من که پند دوست را نشنیدم و تنها در راهی که نشناخته و نسنجیده بود رفتم بدتر از این است. کسی که قصد سفر میکند باید نخست آنجا را بشناسد و شرایط زندگی در محل جدید را به خوبی فراهم کرده باشد. باز خوب است که از هر غمی به نوعی رهایی یافتم.»
روز بعد که درد پهلویش کمی آرام شد، با زحمت بسیار خود را به لب چاه رساند و با شادمانی رو به وطن خود رهسپار شد.
نزدیک ظهر بود که به خانه رسید و نوازنده چون صدای پر و بال آشنا شنید بیرون دوید و یکدیگر را در آغوش گرفتند و کبوتران دیگر هم همه جمع شدند و از دیدار دوستان شادی کردند.
چون نوازنده، بازنده را خسته و ناتوان دید سرگذشت او را پرسید و بازنده جواب داد: «شنیده بودم که از جهانگردی فایدهی بسیار و تجربهی بیشمار به دست میآید و خیال میکردم دنیای دیگران از دنیای ما بهتر است. حالا این تجربه را یافتم که گرچه دنیا جاهای دیدنی بسیاری دارد، اما خوشی و آسایش در دیدار خویشان و دوستان همدل و همزبان است و تازه بعد از این جهانگردی است که قدر وطن و خوبیهای آن شناخته میشود.» (مثلاً...)
آب گذری که در زیر زمین حفر میکنند تا به وسیلهی آن از آبهای زیرزمین استفاده کنند.
