«سیگار کشیدن نمیتواند برایت آنقدرها بد باشد؛ پدربزرگ من روزی سه بسته سیگار میکشید و بیشتر از ۱۰۰ سال عمر کرد.» یا «منهتن واقعاً امن است. فردی را میشناسم که وسط این منطقه زندگی میکند و هیچگاه درِ خانهاش را قفل نمیکند. حتی وقتی به سفر میرود، دزد به آپارتمانش نمیزند.» ما چنین اظهاراتی را برای این میگوییم تا چیزی را ثابت کنیم. اما اینها واقعاً هیچچیز را اثبات نمیکنند. وقتی اینطور صحبت میکنیم، در برابر خطای در دسترس بودن تسلیم میشویم.
آیا کلمات انگلیسی که با حرف K شروع میشوند بیشتر از کلماتی هستند که k حرف سوم آنهاست؟ جواب: تعداد کلمات انگلیسی که k حرف سوم هست بیش از دو برابر کلماتی است که با حرف K شروع میشوند. چرا بیشتر مردم باور دارند که برعکس آن درست است؟ چون میتوانیم به کلماتی که با K شروع میشوند سریعتر فکر کنیم. آنها در حافظهی ما در دسترسترند.
خطای در دسترس بودن چنین چیزی میگوید: ما با استفاده از مثالهایی که خیلی ساده به ذهن میآیند تصویری از دنیا میسازیم. البته که این کار بیهوده است، چون در واقعیت صرف اینکه یک اتفاق راحتتر به ذهن ما خطور میکند دلیل پرتکرارتر بودن آن نیست. به خاطر خطای در دسترس بودن است که ما درک و برداشت صحیحی از ریسکها و خطرات در ذهن خود نداریم. پس دائماً ریسک قربانی شدن در سانحهی هواپیما، حادثهی اتومبیل یا قتل را بیش از اندازه تخمین میزنیم و خطر مردن به دلیل بیماریهایی مثل دیابت یا سرطان معده را، که کمتر چشمگیرند، کمتر از اندازه تخمین میزنیم. شانس بمباران به مراتب کمتر از آن چیزی است که فکر میکنیم و شانس ابتلا به افسردگی به مراتب بیشتر از تصور ماست. ما به پیامدهای چشمگیر، پُرزرقوبرق و پُرسروصدا را بیشازاندازه محتمل میدانیم. چیزی را که ساکت یا نامرئی باشد در ذهن خود کوچک میپنداریم. تصور پیامدهای بسیار جذاب برای مغز ما آسانتر از تصور وقایع پیشپاافتاده است. ما دراماتیک فکر میکنیم، نه کمّی.
پزشکان معمولاً قربانی خطای در دسترس بودن میشوند. آنها درمانهای مورد علاقهی خود را دارند که از آنها برای تمام موارد احتمالی نیز استفاده میکنند. ممکن است روشهای درمانی مناسبتری هم وجود داشته باشد، اما در قسمتهای دوردست ذهن دکترها جا خوش کردهاند. در نتیجه، آنها روشی را دنبال میکنند که بلدند. وضع مشاوران نیز بهتر از این نیست. اگر به یک مورد کاملاً جدید بر بخورند، دستهایشان را بالا نمیبرند و با حسرت نمیگویند؛ «واقعا نمیدانم به تو چه بگویم.» در مقابل، به یکی از متدهای آشناتر خود رو میآورند، مستقل از اینکه مناسب است یا خیر.
اگر چیزی به اندازهی کافی تکرار شود، ملکهی ذهن ما میشود. حتی اگر درست هم نباشد. رهبران نازی چند بار عبارت «مسئلهی یهود» — عبارتی که از اواسط قرن هجدهم برای نامگذاری مناقشههای حاکم بر جامعهی اروپا در مورد جایگاه و نحوهی برخورد با یهودیان به کار میرفت، – را مطرح کردند تا بالاخره عموم مردم به عنوان یک مسئلهی جدی به آن نگاه کنند. کافی است کلمات بشقابپرنده، انرژی حیاتی یا کارما – مجموعه کردار یک شخص در مذهب هندو که تعیینکنندهی سرنوشت او در حیات آیندهاش است – را به اندازهی کافی تکرار کنید تا مردم باورشان کنند.
خطای در دسترس بودن، یک صندلی ثابت در میز هیئتمدیرهی شرکتها هم دارد. اعضای هیئتمدیره (معمولاً هر سه ماه یکبار) به جای موارد مهمتری مثل حرکت هوشمندانهی رقیب، کاهش انگیزهی کارمندان یا یک تغییر پیشبینینشده در رفتار مشتری، در مورد آنچه مدیریت ارائه کرده بحث میکنند. آنها تمایل ندارند در مورد چیزهایی که در دستور جلسه نیستند، صحبت کنند. به علاوه، مردم اطلاعاتی را که ساده به دست میآیند ترجیح میدهند؛ چه دادهی اقتصادی باشد، چه دستورالعملها. آنها بر اساس این نوع اطلاعات تصمیم میگیرند، نه اطلاعاتی که مرتبطترند اما سختتر به دست میآیند (معمولاً با نتایج فاجعهباری همراه میشود). برای مثال، ۱۰ سال است که میدانیم فرمول بلک شولز برای قیمتگذاری محصولات مالی فرعی موثر نیست. اما راهحل دیگری نداریم؛ پس با یک ابزار نادرست ادامه میدهیم. مثل این است که بدون نقشه در یک شهر خارجی باشی و سپس نقشهی شهر خودت را از جیبت در بیاوری و در یک شهر دیگر از آن استفاده کنی. ما اطلاعات غلط را به نبود اطلاعات ترجیح میدهیم. به خاطر همین خطای در دسترس بودن است که خیلی از بانکها ضررهای میلیاردی دادهاند.
فرانک سیناترا چه آوازی میخواند؟ «اُه قلب من تند میتپد/ و تمامش به این خاطر است که تو اینجا نیستی/ وقتی در کنار دختری که عاشقش هستم نباشم/ عاشق دختری میشوم که کنارم است» یک مثال عالی از خطای در دسترس بودن. با گذراندن وقت خود با کسانی که متفاوت با تو فکر میکنند، کسانی که تجربه و مهارتشان با تو متفاوت است، از خودت در برابر این اثر محافظت کن. ما برای غلبه بر خطای در دسترس بودن به ورودیهایی از جانب بقیه نیاز داریم.