رسانههای آمریکایی ۱۸ سال از نمایش عکسهای مربوط به تابوت سربازان کشتهشده منع میشدند. در فوریهی ۲۰۰۹ رابرت گیتس، وزیر دفاع آمریکا، این ممنوعیت را برداشت و این تصاویر را به فضای اینترنت سرازیر شد. قبل از چاپ هر چیزی، اعضای خانوادهی آنها باید به طور رسمی اعلام رضایت میکردند. اما چنین قانونی در عمل غیر قابل اجراست. اصلاً چرا چنین ممنوعیتی در همان ابتدا به وجود آمد؟ برای مخفی کردن هزینههای واقعی جنگ. خودمان خیلی راحت میتوانیم تعداد تلفات را پیدا کنیم، اما آمار و ارقام، ما را خشک و بیعاطفه میکنند. در مقابل، مردم، به خصوص آنهایی که مردهاند، واکنش احساسی را در ما برمیانگیزند.
چرا اینگونه است؟ در طول قرنهای متمادی گروهها برای بقای ما نقشی اساسی ایفا کردهاند. بنابراین، در ۱۰۰ هزار سال گذشته حس اینکه بقیه چطور فکر میکنند و چه احساسی دارند به شکل قابلتوجهی در ما پیشرفت کرده است. علم، چنین چیزی را «تئوری ذهن» مینامد. یک مثال برای توضیح این مسئله این است: به تو ۱۰۰ دلار داده میشود و باید آن را با یک غریبه تقسیم کنی. این تو هستی که تعیین میکنی پول چگونه تقسیم شود. اگر آن شخص از پیشنهاد تو راضی باشد، پول به همان شکل تقسیم میشود و اگر او پیشنهاد تو را رد کند، تو باید ۱۰۰ دلار را برگردانی و هیچکس هیچپولی گیرش نمیآید. چهطور این مقدار پول را تقسیم میکنی؟
اگر به شخصه غریبه مقدار کمی — مثلاً فقط یک دلار —پیشنهاد بدهی، قابل فهم است. هرچه باشد، این مقدار بهتر از هیچ است. در دههی ۱۹۸۰، وقتی اقتصاددانها آزمایش این «بازیهای اولتیماتوم» را (اصطلاح فنی) انجام دادند، رفتار افراد تحتآزمایش کاملاً متفاوت بود: آنها به طرف مقابل بین ۳۰ تا ۵۰ درصد پول پیشنهاد میدادند. هر مقداری کمتر از ۳۰ درصد «غیر منصفانه» در نظر گرفته میشد. «بازی اولتیماتوم» یکی از روشنترین نمودهای «تئوری ذهن» است: به طور خلاصه، ما با دیگران احساس همدردی میکنیم.
اما با تغییر کوچک ممکن است این همدردی تقریباً از بین برود: دو طرف بازی را در اتاقهای جداگانه قرار بده. وقتی مردم طرف مقابل خود را نمیبینند یا اصلاً هیچگاه آنها را ندیدهاند، تحریک احساسیشان به مراتب سختتر است. در این صورت طرف مقابل برایشان انتزاعی میشود و سهمی که پیشنهاد میدهند کاهش مییابد و به طور میانگین به زیر ۲۰ درصد میرسد.
در یک آزمایش دیگر پل اسلوویچ، روانشناس، از مردم تقاضای اهدای کمک مالی کرد. به گروه تصویری از روکیا اهل مالاوی، کودکی نحیف با چشمانی ملتمس نشان داد. مردم بعد از آن به طور میانگین ۲.۸۳ دلار به خیریه کمک کردند (از آن ۵ دلاری که به آنها بابت پُر کردن یک پرسشنامهی کوتاه داده شده بود). به گروه دوم، آماری راجع به قحطی در مالوری نشان داد که بیان میکرد پیش از سه میلیون کودکِ دچار سوءتغذیه تحتتأثیر این مسئلهاند. میانگین اهدای کمک ۵۰ درصد کمتر شد. چنین چیزی نامعقول است: تصور میکردی با اطلاع مردم از ابعاد فاجعه بخشندگیشان هم بیشتر میشود. اما عملکرد ما آدمها اینگونه نیست. آمار و ارقام تکانمان نمیدهد، اما مردم این کار را میکنند.
رسانهها مدتهاست فهمیدهاند گزارشهای آماری و نمودارهای میلهای خوانندگان را اغوا نمیکند. در نتیجه، خط مشی این است: به داستان سروشکل بده. اگر یک شرکت در خبر مطرح میشود، تصویری از مدیرعامل کارخانه در کنار آن به چشم میخورد (بسته به شرایط بازار، یا با خنده یا با اخم). اگر در دولت خبری مطرح شود، رئیسجمهور آن را اعلام میکند. اگر زلزلهای رخ بدهد، یک قربانی، تصویر بحران میشود.
این وسواس، موفقیت یک ابتکار فرهنگی بزرگ را تشریح میکند: رمان. این محصول جداییناپذیر ادبیات، کشمکشهای فردی و درونفردی را در امتداد چند تقدیر فردی نمایش میدهد. یک محقق میتوانست رسالهای اساسی در مورد متدهای شکنجهی روانی در زمان سلطهی گروهی از پروتستانها در نیوانگلند بنویسد. اما در مقابل، ما همچنان کتاب داغ ننگ اثر هاثورن (ناتانیل هاوثورن، ۱۸۶۴_۱۸۰۴، نویسندهی آمریکایی) را میخوانیم. «دورهی رکود بزرگ»؟ (اشاره به بزرگترین بحران اقتصادی قرن بیستم از ۱۹۲۹ تا اوایل دهه ۱۹۴۰) در چارچوب آماری، این فقط یک رشتهی بلند از اعداد است. به عنوان یک درام خانوادگی، خوشههای خشم اثر اشتاینبک (جان اشتاینبک ۱۹۶۸_۱۹۰۲، نویسندهی آمریکایی و برندهی نوبل ادبیات (۱۹۶۲). پسزمینهی خوشههای خشم او بحران دورهی رکود بزرگ اقتصادی در آمریکاست) فراموشنشدنی است.
در نتیجه، در مواجهه با داستانهای انسانی مراقب باش. راجع به دادهها و تحلیل آماری پشت آنها بپرس. با این روش، همچنان میتوانی تحتتأثیر داستان قرار بگیری ضمن اینکه قادر خواهی بود از زاویهی درستی به آن نگاه کنی. اما اگر میخوای مردم را ترغیلب کنی و به سمت پایان مورد نظر خودت ببری، اطمینان حاصل کن که حتماً نامها و چهرهها چاشنی داستان تو شده باشد.