در مورد گندمی که اصلاح نژاد شده چه فکر میکنی؟ مسئلهی پیچیدهای است.نمیخواهی با شتاب جواب بدهی. یک رویکرد منطقی این است که نکات مثبت و منفی این تکنولوژی جنجالی جداگانه بررسی شود. فواید احتمالی را بنویس. به لحاظ اهمیت به آنها، یک وزن اختصاص بده و سپس آنها را در احتمال رخ دادنشان ضرب کن. با این کار، فهرستی از ارزشهای مورد انتظار خواهی داشت. بعد، همین کار را برای نکات منفی بکن. همهی نکات منفی را فهرست کن، آسیب احتمالی آنها را ارزیابی و در احتمال رخ دادنشان ضرب کن. مجموع مثبتها منهای مجموع منفیها برابر ارزش مورد انتظار خالص است. اگر این مقدار بالاتر از صفر باشد، طرفدار گندم اصلاح نژادشده هستی و اگر پایینتر از صفر باشد، مخالف آن. کاملاً محتمل است که تابهحال در مورد این رویکرد شنیده باشی. به آن «امید ریاضی» میگویند و چنین چیزی در بیشتر مطالب مربوط به تئوری تصمیمگیری ظاهر میشود. اما همانقدر هم احتمال دارد که تابهحال زحمت انجام چنین ارزیابیای را به خودت نداده باشی و بدون تردید هیچکدام از پروفسورهایی هم که کتابهای درسی را نوشتهاند از این مِتُد برای انتخاب همسرانشان استفاده نکردهاند.
اگر بخواهم واقعیت را بگویم، هیچکس از این متد برای تصمیمگیری استفاده نمیکند. اول از همه، ما به اندازهی کافی خلاقیت نداریم که تمام نکات مثبت و منفی احتمالی را فهرست کنیم. ما به چیزهایی که ناگهان به ذهن خطور میکند محدود شدهایم. فقط میتوانیم به چیزهایی که در تجربهی اندک خود دیدهایم متوسل شویم. اگر فقط ۳۰سال سن داری، بعید است بتوانی یک طوفان تاریخی را تصور کنی. دوم، محاسبهی احتمالهای کوچک غیر ممکن است، چون ما در مورد رخدادهای نادر دادههای کافی نداریم. هرچه احتمال کمتر باشد، دادههای کمتری داریم و نرخ خطا در محاسبهی دقیق احتمال هم بالاتر میرود و این یک اثر مخرب است. سوم، مغز ما برای چنین محاسباتی ساخته نشده. اینگونه محاسبات به وقت و زحمت نیاز دارد و این وضعیت اصلاً مطلوب ما نیست. در گذشتهی تکاملی ما، هرکس که طولانی و سخت فکر میکرده میان آروارههای یک شکارگر ناپدید شده و از بین رفته است. ما نوادگان تصمیمگیرندگان سریع هستیم و به میانبُرهای ذهنی، که ابتکار نام دارد، استناد میکنیم.
یکی از پُرطرفدارترین آن ابتکارها ابتکار لحظهای است. منظور از لحظه یک قضاوت آنی است: چیزی که تو یا دوستش داری یا دوستش نداری. کلمهی «به گلوله بستن» موجب یک اثر منفی میشود. کلمهی «لوکس» اثر مثبت ایجاد میکند. این وسوسهی ناخودآگاه و یکبعدی مانع از این میشود که تو ریسکها و فواید آن را آنطور که هستند و به عنوان متغیرهایی مستقل در نظر بگیری. بهجایآن، ابتکار لحظهای ریسکها و فواید را در یک رشتهی حسی قرار میدهد.
عکس العملهای احساسی تو به مسائلی نظیر انرژی هستهای سبزیجات ارگانیک، مدارس غیرانتفاعی یا موتورسیکلتها، تعیینکنندهی نحوهی ارزیابی تو از ریسکها و فواید آن است. اگر چیزی را دوست داشته باشی، ریسکهای آن را کمتر و فواید آن را بیشتر از آنچه واقعاً هست میبینی. اگر چیزی را دوست نداشته باشی، خلاف این صادق است. ریسکها و فواید برای تو وابسته به نظر میرسد. البته که در واقعیت وابسته نیست.
جالبتر اینجاست؛ فرض کن یک موتور هارلی دیویدسون داری. اگر با پژوهشی مواجه شوی که میگوید سواری با آن از آنچه قبلاً تصور میشد مخاطرهآمیزتر است، ناخودآگاه نحوهی امتیاز دادن خودت را به فواید آن عوض میکنی و آن را «تجربهای بزرگتر از حس آزادی» قلمداد میکنی.
اما یک اثر، یک احساس آنی و ابتدایی، چهطور به وجود میآید؟ محققان دانشگاه میشیگان یکی از سه تصویر موجود را در مدتی کمتر از یکصدم ثانیه از مقابل چشمان شرکتکنندگان گذراندند؛ یک چهرهی خندان، یک چهرهی عصبانی و دیگری بیتفاوت. نمونهها سپس باید میگفتند یک حرف چینی را که به صورت تصادفی انتخاب شده بود دوست دارند یا نه (شرکتکنندگان چینی نبودند). بیشتر شرکتکنندگان نمادهایی را که بلافاصله بعد از چهرهی خندان میآمدند دوست داشتند. این عوامل در ظاهر چندان مهم نیست، ولی بر احساسات ما اثر میگذارد. یک مثال دیگر که در آن یک عامل نهچندان مهم نقش دارد: دو محقق به نامهای هرشلیفر و شاموِی بین سالهای ۱۹۸۲ تا ۱۹۹۷ رابطهی بین میزان آفتاب صبحگاهی و عملکرد روزانهی بازار را در ۲۶ بازار بورس مهم آزمایش کردند. آنها ارتباطی را کشف کردند که بیشتر شبیه نصیحت یک کشاورز بود: اگر خورشید صبح در حال تابیدن باشد، بازار سهام در طول روز رشد خواهد کرد. نه همیشه، بلکه به طور معمول. چه کسی فکر میکرد نور خورشید میلیاردها دلار جابهجا کند؟ خورشید صبحگاهی به طور مشخص همان اثری را دارد که یک چهرهی خندان داشت.
خواهینخواهی ما بازیچهی دست احساساتمان هستیم. تصمیم گیریهای پیچیده را با مشورت با احساساتمان انجام میدهیم، نه تفکرمان. برخلاف قصد درونی خود، سؤال «در مورد این چطور فکر میکنم؟» را با «در مورد این چه حسی دارم؟» جابهجا میکنیم پس لبخند بزن! آیندهی تو به آن بستگی دارد.