نیلوفر

نیلوفر آبی را شاید با اسم‌های دیگری هم بشناسید: «نیلوپر» در پارسی میانه، نیلوفر آبی مصری یا حتی سوسن آبی. اما این آخری کمی گمراه‌کننده است؛ نیلوفر آبی با اینکه گاهی سوسن آبی صدایش می‌کنند، از تیرهٔ سوسن‌ها نیست. نام علمی این سرده هم Nymphaea است و به تیرهٔ نیلوفرآبیان تعلق دارد.

خانوادهٔ نیلوفرهای آبی بزرگ است و نزدیک به پنجاه گونه را دربرمی‌گیرد؛ از نیلوفر آبی سفید و نیلوفر آبی مصریِ آبی گرفته تا گونه‌هایی با نام‌هایی مثل نیلوفر آبی کوتوله، ببری، موزی و قرمز و آبی. بعضی از گونه‌های شناخته‌شده‌اش این‌ها هستند:

• نیلوفر آبی سفید — European White Water-lily
• Nymphaea amazonum
• Nymphaea ampla
• Nymphaea blanda
• Nymphaea caerulea — Egyptian Blue Water-lily
• Nymphaea calliantha
• نیلوفر آبی کاندیدا
• نیلوفر آبی شنلی — Cape Blue Water-lily
• Nymphaea citrina
• نیلوفر آبی آفریقای شرقی
• Nymphaea elegans
• Nymphaea fennica
• Nymphaea flavovirens
• Nymphaea gardneriana
• نیلوفر آبی گیگانتی — Australian Water-lily
• Nymphaea heudelotii
• Nymphaea jamesoniana
• نیلوفر آبی کوتوله — Dwarf Water-lily
• نیلوفر آبی ببری — Egyptian White Water-lily
• نیلوفر آبی رومانی
• نیلوفر آبی استرالیای شمالی — بومی منطقهٔ تاپ اِند استرالیا
• نیلوفر آبی موزی — Yellow Water-lily
• نیلوفر آبی آفریقای غربی — بومی مناطق گرمسیری غرب آفریقا
• نیلوفر آبی قرمز و آبی — گل ملی سری‌لانکا
• نیلوفر آبی بیدستر — Fragrant Water-lily
• نیلوفر آبی کرکین — Hairy Water-lily، گل ملی بنگلادش
• Nymphaea rubra — India Red Water-lily
• Nymphaea rudgeana
• Nymphaea stuhlmannii
• Nymphaea sulfurea
• Nymphaea tetragona — Pygmy Water-lily
• نیلوفر آبی ذره‌بینی
• نیلوفر آبی ویولاسه

اگر بخواهید نیلوفر آبی را پرورش دهید، نور مستقیم و آب گرم را دوست دارد. دمای مناسب برای رشدش بین ۱۸ تا ۲۸ درجهٔ سانتی‌گراد است. فقط حواستان باشد آب گرم و راکد ممکن است زمینهٔ رشد قارچ را فراهم کند؛ پس آب را مرتب عوض کنید و در گرم‌ترین ساعت‌های روز، گیاه را از تابش مستقیم آفتاب دور نگه دارید.

می‌گویند نام نیلوفر در روزگار پارسی پهلوی «نیلوپر» بوده؛ نامی که به گلی با پرهای نیلی‌رنگ اشاره می‌کرد. بعدها، با ورود واژه‌های عربی به زبان فارسی، این نام دگرگون شد و کم‌کم به شکل آشنای «نیلوفر» درآمد.

اما نیلوفر فقط گلی زیبا نبوده است. در فرهنگ‌های گوناگون، برایش معنایی فراتر از زیبایی قائل شده‌اند. در آیین هندو، نیلوفر نشانهٔ زندگی و زایندگی است و در باور بوداییان، از پاکی و تقدس می‌گوید. افسانه‌ای هندو روایت می‌کند که نیلوفری از ناف ویشنو رویید و برهما در میان آن نشست. در آموزه‌های هندو نیز گفته می‌شود که در وجود هر انسان، روحی پاک و مقدس، همچون نیلوفر، جاری است. برخی باورمندان هم دست‌وپای خدا را به نیلوفر و چشمانش را به گلبرگ‌های آن مانند کرده‌اند؛ گویی نگاه و نوازش او به نرمی غنچهٔ این گل است.

در ایران باستان، نیلوفر را با آناهیتا، ایزدبانوی آب، پیوند می‌دادند. در برخی روایت‌های اسطوره‌ای نیز میترا در میان گل نیلوفر زاده می‌شود. این گل برای ایرانیان نماد خورشید، کمال، زیبایی، باروری و روشنی بود؛ گلی که ریشه در خاک دارد، ساقه‌اش از آب می‌گذرد و رو به خورشید می‌گشاید. شاید همین مسیر، از دل خاک و آب به سوی روشنایی، آن را به نشانه‌ای از نجابت، رشد معنوی و چرخهٔ زندگی تبدیل کرده باشد. نیلوفر را همچنین با تجدید حیات خورشید و چهار آخشیجِ خاک، آب، آتش و باد پیوند می‌دادند. امروزه نیز آن را نمادی از تاب‌آوری و پایداری ایران می‌دانند.

این گل در اسطوره‌های سرزمین‌های دیگر هم جای خود را دارد: در یونان باستان با آفرودیت پیوند خورده و در اسطوره‌های هند، لاکشمی، ایزدبانوی فراوانی و زیبایی، با نیلوفر شناخته می‌شود.

در مصر باستان، نیلوفر آبی مقدس را در نقش‌ونگارهای پاپیروس‌ها و زیورآلات به کار می‌بردند. گلبرگ‌هایش حتی در تاج‌گل‌های مقبرهٔ توت‌عنخ‌آمون هم دیده شده‌اند. نیلوفر در آن سرزمین نماد باروری بود. پژوهش‌هایی نیز از وجود مادهٔ آپومورفین در این گیاه خبر داده‌اند؛ ماده‌ای که در پزشکی برای درمان برخی مشکلات جنسی مردان به کار می‌رود. بر پایهٔ این روایت‌ها، مصریان باستان از ویژگی‌های گیاه آگاهی داشته‌اند.

ردّ نیلوفر را در نمادهای امروزی هم می‌توان دید. نیلوفر آبی مصری گل ملی مصر است و در ایران نیز جایگاهی نمادین دارد؛ نقش آن در سنگ‌نگاره‌های تخت جمشید دیده می‌شود. گونه‌ای که «نیلوفر آبی مقدس» نامیده می‌شود، نماد شهر کرمانشاه است و رنگ گلش نیز رنگ نمادین این شهر به شمار می‌آید. این نیلوفر در سرآب نیلوفر، نزدیک کرمانشاه، می‌روید و در نقش‌ونگارهای طاق‌بستان هم با آیین مهر پیوند داده شده است. از سوی دیگر، نیلوفر آبی یکی از گیاهان مهم تالاب انزلی است؛ گلی که از اسطوره‌های کهن تا آب‌های امروز ایران، همچنان نشانی از زیبایی و زندگی با خود دارد.

پرورش نیلوفر آبی از یک برکهٔ آفتاب‌گیر شروع می‌شود؛ جایی که نور خورشید به آب می‌تابد و گل فرصت شکفتن پیدا می‌کند. می‌توان آن را با بذر یا ریزوم کاشت: کافی است آن را در گلدانی مناسب بگذارید و گلدان را در عمق درست آب قرار دهید. آب تمیز و خاکی غنی، بستر خوبی برای رشدش فراهم می‌کنند. با گرم‌شدن هوا، نیلوفر هم جان می‌گیرد و گل‌هایش را باز می‌کند.

برای اینکه گیاه سالم و سرحال بماند، باید گاهی به آب و خاکش سر زد: علف‌های هرز را برداشت، خاک را تقویت کرد و کیفیت آب را زیر نظر گرفت. اگر لازم شد، آب را عوض کنید و حواستان باشد گیاهان دیگری که کنار نیلوفر رشد می‌کنند، شرایط برکه را به‌هم نزنند.