فصل هشتم — نبض مزاجها
۱ـ مزاج گرم: از آنجا که مزاج گرم بیشتر نیازمند نبض است، چنانچه نیرو و ابزار همکاری کنند نبض مزاج گرم درشت است و اگر یکی از این دو، از همکاری دوری جویند، چنان میشود که سابقاً شرح دادیم. اگر گرمی مزاج، طبیعی و نه بر اثر بدمزاجی باشد، مزاج درست و نیرومند است و نیروی بسیار زیاد دارد. لیکن گمان نمیرود که حرارت غریزی بههر درجهای که باشد از نیرو بکاهد، بلکه این حرارت برانگیزندهی نیرو در گوهر روانی و ذکاوت در نفس است. گرمی مزاجی که تابع بدمزاجی باشد چنانچه زیاد شود نیرو ناتوانتر میگردد.
۲ـ مزاج سرد: نبض سردمزاجان از هر حیث رو به کمی و کاستی است. کوچکی و به ویژه درنگ و تفاوتش از دیگران بیشتر است. اگر ابزار نرم باشد پهنی، درنگ و تفاوتش بیشتر است و اگر ابزار سخت باشد کمتر از حالت دارای ابزار نرم است. ضعف نبضی که از مزاج سرد سر میزند بیشتر از آن است که از مزاج گرم ناشی میشود، زیرا مزاج گرم با نیروی غریزی سازگارتر است.
۳ـ مزاج تر: نبض ترمزاجان موجی و نمایان است.
۴ـ مزاج خشک: نبض خشکمزاجان بهتنگنا و سختی گرفتار میآید. اگر نیرو زیاد و نیاز هم بسیار باشد نبض دوضربانی، نبض ترنجیده و نبض لرزان در راه است.
بعد از این باتوست که دستور را از بر کنی و در این زمینه خودت قیاس را درک کنی. گاهی چنین اتفاق میافتد که نیمی از بدن انسان دارای مزاج گرم و نیم دیگر واجد مزاج سرد است، در نتیجه هرنیمهی نبض حال جداگانهای دارد که حاکی از گرمی و سردی است. نبض نیمهگرم به آهنگ مزاج گرم سازگار میشود و نبض نیمهسرد از سردمزاجی تأثیرپذیر است.
پس باید بدانیم که جذر و مد قلب سرچشمهی باز و بسته شدن نبض نیست و منشاء این دو عمل از خود جرم شریان است.
فصل نهم — نبض در فصول سال
در بهار: نبض در بهار از حیث نیرو قوی و از سایر لحاظ معتدل است.
در تابستان: از آنجا که نیاز نبض در تابستان زیاد است، نبض در این فصل سریع و پیاپی است و از آنجا که در تابستان گرمای خارج، فراگیرندهی روان را بیش از اندازه تحلیل میبرد و نیرو را کاهش میدهد، نبض کوچک و ناتوان میگردد.
در زمستان: چون در زمستان نیرو ضعیف است، تفاوت، کندی و ناتوانی نبض از نبض تابستانی بیشتر است. لیکن اتفاق میافتد که برخی جسمها که گرمی مزاج آنها چیرگی دارد حرارت غریزی را در ژرفا نگهدارند — که سرانجام جمع میشود و در برابر سرما مقاومت میکند — و از سرما تأثیر نپذیرند و سرما به ژرفا نفوذ نکند.
در پاییز: که زمان مخالف طبیعت زندگی است و از گرمی به سردی و خشکی میگراید و مزاج بهواسطهی عوارض فصل گاهی به گرمی و گاهی به سردی میانجامد و از آنجا که مزاج واجد اختلاف از مزاج هماهنگ و یکنواخت آسیبپذیرتر و نامطلوبتر است، نبض در پاییز دارای اختلاف است و به ناتوانی میزند.
نبض در وسط فصول با نبض فصلی که در آن است همآهنگ میآید.
فصل دهم — نبض در مناطق مسکونی
برخی از سرزمینهای مسکونی بهاری هستند و دارای هوای معتدلند. برخی گرم و تابستانی، بخشی سرد و زمستانی و بعضی نیز پاییزی و خشکمزاج هستند. اینک که نبضها را یاد گرفتهای میتوانی وضع آن را در سرزمینهای مختلف از حالات آن در فصلهای سال استنتاج کنی.
فصل یازدهم — اثر غذا و آشامیدنیها بر نبض
کمیت و کیفیت مواد غذایی به حسب گرمی و سردی که بر مزاج وارد میکنند، نبض را تغییر میدهند:
اگر اندازهی غذا معتدل باشد، نیرو و گرمی در بدن فزونی مییابد و مدتی پایدار میماند. دراینصورت بزرگی و سرعت و پیاپی آمدن نبض رو به افزایش است.
اگر غذای تناولشده بیش از اندازه باشد و به حد افراط برسد بر نیرو سنگینی میکند و هر سنگینی، در اختلاف نبض تأثیر دارد و نبض بر اثر آن، گرانخیز و نامرتب میگردد.
ارکاغانیس میپنداشته است که بر اثر انباشتن شکم به وسیلهی طعام سرعت نبض از تواتر آن پیشی میگیرد. این تغییر حالت نبض تا موقعی که علت باقی است ماندگار است.
اگر غذا زیاده از حد ولی کمتر از حد افراط باشد، اختلاف نبض به صورت مرتب در میآید.
اگر غذای تناولشده کمتر از حد لازم باشد اختلاف در نبض کمتر روی میدهد و درشتی و صورتش از حالت اعتدال کمتر میشود. لیکن این حالت دیرپا نیست زیرا کمی عامل که زود هضم میشود و زود از بین میرود حالت بهوجودآورده را با خود میبرد. اگر نیرو بر اثر پرخوری یا کمخوری کاهش یابد و به ضعف گراید باز نبض به کوچکی و تفاوت میانجامد. وقتی طبیعت توانایی هضم را بازیافت بهحالت اعتدال برمیگردد.
تأثیر نوشابهها: نوشابهها دارای ویژگیهایی هستند؛ زیادهروی در آنها منشاء چنان حالاتی برای نبض نیست که از زیادهروی در غذا حاصل میشوند. افراط در نوشابهها اختلاف نبض را در پی دارد ولی نه چنان زیاد که اهمیت شایانی داشته باشد، زیرا گوهر نوشابه دارای تخلخل، لطافت رقت و سبکوزنی است.
اگر نوشابه موجب افزایش سردی در مزاج شود، سبب میشود که نبض برابر با سرعت کنش آن کوچک و متفاوت و کند شود، همچنانکه این تأثیرات از هر سردی بر آن وارد میشود.
اگر نوشابه خنککننده در بدن بهحالت گرمی درآید آنچه را که بر اثر سردیاش ساخته است، تقریباً از بین میبرد.
اگر نوشابه در حالت گرمی بهبدن وارد شود، از آنجا که از غریزه زیاد دور نیست به تحلیل سریع روی میآورد.
ولی اگر نوشابهی گرممزاج به حالت سردی در درون نفوذ کند از سردیهای دیگر زیان آورتر است، زیرا سرد شده از سرد گرم نشده دیرتر گرم میشود و قبل از آنکه گرم شود به بدن نفوذ میکند و زیان فراوانی در پی دارد، بهویژه برای بدن کسانی که به زیان آوری سردی آمادهی تأثیرپذیری باشند. ولی اگر به حالت سردی نفوذ نکند بلکه بعد از گرم گشتن نفوذ نماید زیانش کمتر است، زیرا طبیعت در توزیع و پراکندن و گداختن آن دست به کار میشود. لیکن در حالت اول که به حالت سردی در بدن نفوذ میکند ممکن است قبل از آنکه طبیعت به خود بجنبد و او را دستکاری نماید، آن بر طبیعت دست یابد و در جای خود بنشاند و نیروی طبیعت را فرو نشاند. این بود تأثیر نوشابه زیادتر از حد و گرم و سرد و بر بدن و نبض بدن.
لیکن تقویت نبض بهوسیلهی نوشابهها بحث جداگانهای است، زیرا نوشابه برای تندرستان مایهی نیرو است و از آنجا که گوهر روح را به سرعت فزونی میدهد به آن تر و تازگی میبخشد. خنک کردن و گرمی دادن نوشابهها هر چند برای بیشتر بدنها زیانهای همراه دارد، لیکن هر یک از آنها شاید با نوعی مزاج سازگار و با نوع دیگری ناسازگار باشد. مثلاً بنابهگفتهی جالینوس کسانی که سوء مزاج دارند از چیزهای سردیبخش نیرو میگیرند. آب انار همواره گرممزاجان را تقویت میکند و آب انگبین همیشه برای سردیزدگان نیروبخش است.
نوشابه از حیث گرمی مزاج و یا سردی مزاج برای گروهی سودمند است و برای عدهای ناتوانیآور. این موضوع مورد بحث ما نیست؛ گفتار ما دربارهی نیرویی است که از نوشابه سر میزند، بهسرعت تغییر مییابد و روح میگردد. پس نوشابه به خودی خود همواره نیروبخش است و اگر یکی از آن دو (گرمی و سردی) در بدن بهکمک او بشتابد نیروبخشی آن بیشتر میشود و اگر مخالفت کند از نیروبخشی آن میکاهد و به تناسب زیادی و کمی نیرو، فزونی و کاستی در نبض پدید میآید. اگر نیرومند باشد نبض نیرو دارد و اگر ضعیف باشد نبض نیز به ناتوانی میگراید. اگر نوشابه گرممزاج است نیاز به نبض بیشتر و اگر سردمزاج است نیاز به نبض کمتر دارد. ولی نوشابه در اکثر حالات نیاز به نبض را زیاد میکند تا نبض سریعتر باشد.
اما در مورد آب آزاد: از آنجا که آب غذا را به درون راهنمایی میکند نیروبخش است و کنشی دارد که تا اندازهای به کنش خمر میماند. ولی از آنجا که آب سردیرسان است و گرمیبخش نیست در افزایش نیاز به نبض از باد باز میماند. پس تو این را بدان.
فصل دوازدهم — اثر خواب و بیداری بر نبض
خواب:
حالت نبض در هنگام خواب بهحسب زمان خواب و به حسب کیفیت هضم متفاوت است. نبض در آغاز خواب کوچک و ناتوان است و علت آن است که، در ابتدای خواب حرکت حرارت غریزی بهطور کلی رو به انقباض و پایین رفتن است و توجهی به انبساط و بالا آمدن ندارد. کوشش آن جملگی بر این است که نفس را به درون برساند و وادارش کند که غذا را هضم گرداند و مواد زائد را پختگی دهد. وضع حرارت غریزی در این حالت عیناً نظیر وضع اسیر و زندانی است. همچنین نبض در آغاز خواب سستتر و پرتفاوتتر است، زیرا گرچه حرارت بهوسیلهی احتقان و جمع شدن آن را فزونی بخشیده است، لیکن این زیادی به حدی نرسیده است که در هنگام بیداری به وسیلهی حرکت گرمیبخش ایجاد میشد. حرکت بیشتر افروزنده و گرایشدهنده بهسوی بدمزاجی است،در صورتی که احتقان و جمع شدن بهاعتدال، کمتر افروزنده است و حرارت را کمتر به تشویش وادار میکند. و تو اگر دقت کنی میبینی نفس و تشویش نفس شخص خسته بسیار بیشتر از نفس کسی است که احتقان حرارت دارد و این احتقان حرارت از علتی مشابه خواب، بدو روی آورده است. مثلاً شخص بیداری که در آب سرد معتدل فرو میرود، وقتی احتقان حرارت به او دست میدهد، این احتقان نیروبخش میگردد. معذلک تندنفسی او به تندنفسی شخصی که بر اثر کار یا ورزش خسته شده است نمیرسد. اگر خوب دقت کنی در مییابی که حرکت گرمیآورتر از همه چیز نیست. گرمایی را که حالت بیداری با خود میآورد زادهی حرکت بدن نیست که اگر بدن آرام گرفت از آن دور شود، بلکه از آن است که روح در حالت بیداری به سوی خارج در جنبش است و بالا میآید و توقفی ندارد و از این حرکت روح گرمی سر میزند.
اگر در هنگام خواب استمرار طعام موجود باشد، از آنجا که غذا نیرو را فزونی میدهد، آنچه به قسمتهای پایینی درون رفته است تا به کار غذا برسد، بهخارج رویمیآورد و بهمنشاء برمیگردد. چنانکه گفتیم از آنجا که گرمی مزاج به وسیلهی غذا زیاد میشود و از آنجا که ابزار بر اثر مرور دادن غذا در خود به نرم شدن بیشتری روی میآورد نبض در این حالت درشت میشود ولی در سرعت و پیاپیآمدن افزایش نمییابد و این ناشی از دو سبب است: نخست اینکه در چنین حالتی نیاز به نبض زیاد نیست، دوم اینکه بهواسطهی بزرگ بودن آن نیازمندی رفت و سرعت و تواتر جبران میشود. اگر بعد از آن، خواب طولانی باشد حرارت غریزی حبس میشود، نیرو در زیر فشار مواد زائدی قرار میگیرد که سزاوار بیرون ریختن هستند و اگر در حال بیداری بودند بیرون میآمدند، مثلاً برخی از آنها به وسیلهی ورزش تخلیه میشوند. یا در زیر فشار بیرونریختنیهایی قرار گرفته است که این احساس را ندارد. در چنین حالتی نبض بهحالت ناتوانی برمیگردد.
اگر آغاز خواب مقارن با تهی بودن بدن از غذا باشد و چیزی برای هضم وجود نداشته باشد سردی مزاج را بهسوی خود میکشد و نبض در کوچکی درنگ و تفاوت در ضربان میپاید و این نزول روبهافزونی میرود.
بیداری:
اگر بیداری به طور طبیعی صورت گیرد، نبض بهتدریج بهبزرگی و سرعت میگراید تا بهحال طبیعی درآید:
اگر کسی بهطور آنی از خواب بپرد، نبض وی بر اثر پریدن از خواب فترتی انجام میگیرد، زیرا نیرو بر اثر بیدار شدن آنی میگریزد و نبض بدن درشتی و سرعت پیاپی و جهش مختلف و تا اندازهای لرزان را باز مییابد. این لرزش از آن است که گویی زور و نیرویی این حرکت را به وجود آورده است و چنین حرکتی فجائی (آنی) گرمی را نیز در بر دارد. از آنجا که نیرو بهطور ناخودآگاه برای دفع عارضهای از جای جهیده است و در این دفاع به حرکات مختلف دست زده است، نبض بر اثر اختلاف حرکات به لرزه درآمده است. لیکن این حالت لرزش بسیار نمیپاید و نبض بهسرعت اعتدال خود را باز مییابد، زیرا سبب لرزه با اینکه نیرومند بوده است کمتر پایداری میکند و احساس در فروکش کردن آن شتاب میورزد.