تو چند وقت پیش، وقتی عجله داشتی به موقع به پرواز یا قطارت برسی، امکان داشت به یکی از شاگردان فرقهی هاره کریشنا برخورد کنی که با ردایزعفرانی رنگ خود این طرف و آن طرف میرود. یکی از اعضای این فرقه با لبخند گلی را به تو میداد و اگر تو هم مثل سایر مردم باشی، گل را میگرفتی، صرفاً برای اینکه بیادب به نظر نرسی. اگر میخواستی آن را رد کنی، محترمانه به تو میگفتند «بگیرش، این هدیهی ما به توست.» و وقتی میخواستی گل را در سطل آشغال بعدی بیندازی، میدیدی چند گل دیگر هم در آن وجود دارد. اما این پایان ماجرا نبود. وقتی عذابوجدان سراغت میآمد، یک پیرو دیگر کریشنا به تو نزدیک میشد و طلب کمک میکرد. در بسیاری از موارد، پاسخ به این درخواستها مثبت بود و این کار به قدری فراگیر شد که بسیاری از فرودگاهها به کلی ورود اعضای این فرقهها را ممنوع کردند.
رابرت چالدینی، روانشناس، علت موفقیت این گروه و دیگر کمپینها را اینگونه بیان میکند. او پدیدهی تقابل را بررسی کرده و به این نتیجه رسیده که مردم وقتی مقروض کسی باشند، بسیار معذباند.
بسیاری از نهادهای غیردولتی و سازمانهایی با فعالیتهای انساندوستانه دقیقاً از همین روش استفاده میکنند: اول بده، بعد بستان. هفتهی گذشته، سازمان حفاظت از محیطزیست پاکتی پُر از کارتپستالهای زیبا با منظرههای بکر برایم فرستاد. نامهای در کنار آن بود که اطمینان داد این کارتپستالها، فارغ از اینکه من به شرکت آنها کمک بکنم یا نه، فقط جنبهی هدیه و یادگاری دارد. هرچند متوجه ترفند آنها شدم، باید کمی از اراده و بیرحمی خودم کمک میگرفتم که آنها را در سطل آشغال بیندازم.
متاسفانه اینگونه اخاذیها، که میتوان به آنها انحراف هم گفت، بسیار متداولاند. یک کارخانهی پیچسازی از مشتریهای بالقوهی خود دعوت میکند در تماشای یک مسابقهی ورزشی به آنها بپیوندند. یک ماه بعد، زمان سفارش پیچ میشود. میل به ادای دین چنان قوی است که خریدار تسلیم میشود و به دوست جدید خود پیچ سفارش میدهد.
این تکنیک در زمان باستان نیز وجود داشته است. ما تقابل را در تمام گونههایی که غذایشان در معرض نوسانات شدید است، مشاهده میکنیم. فرض کن که تو با شکار، غذای خود را به دست میآوردی. یک روز خوششانسی و گوزن شکار میکنی. احتمالاً نمیتوانی تمامش را در یک روز بخوری و هنوز چند قرنی با اختراع یخچال فاصله داریم. تصمیم میگیریم گوزن را با گروهی قسمت کنیم و این بدان معناست که تو هم وقتی خوششانس نباشی میتوانی از غنیمت دیگران استفاده کنی. در واقع شکم دوستانت نقش یخچال را ایفا میکند.
تقابل یکی از راهکارهای مفید برای بقا و گونهای از مدیریت ریسک است. بدون آن، بشریت و بسیاری دیگر از گونههای حیوانات مدتها پیش منقرض میشدند. تقابل رابطهی بین انسانهایی است که هیچ نسبتی با همدیگر ندارند و از ملزومات توسعهی اقتصادی و تولید سرمایه است. بدون آن، اقتصاد جهانی بیمعنا میشد. در واقع اصلاً اقتصاد بیمعنا بود. این جنبهی مثبت تقابل است.
اما تقابل یک جنبهی زشت هم دارد؛ انتقام. خودِ انتقام، انتقام ایجاد میکند و خیلی زود تو را در یک جنگ تمامعیار قرار میدهد. مسیح توصیه میکرد ما باید این چرخه را با گذشت کردن از بین ببریم که کار بسیار مشکلی است. حتی وقتی اوضاع پیچیده نشده باشد، تقابل کشش بسیار زیادی دارد.
سالها پیش، زن و شوهری من و همسرم را به شام دعوت کردند. ما تا حدودی از قبل، با این زوج آشنا بودیم. علی رغم خوش برخورد بودن، خیلی سرگرم کننده نبودند. بهانه خوبی برای رد دعوتشان نداشتیم و به همین خاطر قبول کردیم. اوضاع دقیقاً همانگونه بود که فکرش را میکردیم؛ ضیافت شام، فوقالعاده خستهکننده بود. مجبور بودیم چند ماه بعد آنها را به خانهی خودمان دعوت کنیم. زنجیر تقابل مجبورمان کرد دو بعد از ظهر طاقتفرسا را تحمل کنیم. نتیجه اینکه چند هفته بعد باز دعوتمان کردند. دوست دارم بدانم چند مهمانی شام صرفاً به خاطر تقابل تحمل شدهاند، حتی اگر شرکتکنندگان دلشان میخواسته سالها قبل از این چرخه بیرون بیایند.
به همین صورت، اگر کسی در فروشگاه سراغت آمد تا از تو بخواهد یک نوشیدنی، یک تکهپنیر یا یک مشت زیتون را تست کنی، پیشنهادش را رد کن. این توصیهی من است مگر اینکه دلت بخواهد یخچالت را پُر کنی از چیزهایی که هیچ علاقهای به آنها نداری.