فصل دوم — نبض همآهنگ و مختلف
گویند اختلاف نبض بر دو قسم است: اختلاف در یک نبض و اختلاف در نبضهای متعدد.
اختلاف در یک نبض دو حالت دارد یا اختلاف در اجزاء است و یا اختلاف در یک جزء یعنی در محل یک انگشت.
اختلاف در نبضهای متعدد را نیز چند حالت است:
الف — اختلاف تدریجی که بهطور یکنواخت در جریان است یعنی از نبضی شروع و در نبض بعدی افزایش و یا کاهش مییابد و بههمین ترتیب استمرار دارد تا به آخرین درجهی افزایش یا کاستی برسد و باهمین ترتیب نیز بهصورت تدریجی از بزرگی یا کاستی به حالت اول بازگردد. در هر دو حال حرکت بهطور متشابه صورت میگیرد و در حقیقت به حالت اولی که بوده است در میآید.
ب — اختلافی که بهطور یکنواخت در جریان نسبت و اختلاف از اول تا آخر باقی میماند و ممکن است به حد نهایی برسد و شاید از آن نیز تجاوز کند و شاید هم قبل از رسیدن به نقطهی آخر قطع گردد. و اگر قطع شود ممکن است این انقطاع بهمدت کم در وسط انجام گیرد. شاید هم برخلاف این انقطاع عمل کند یعنی اختلاف در وسط واقع شود.
ج — نبضی که دارای فترت است عبارت است از نبض مختلفی که در موقعی که از آن توقع حرکت داریم ساکت است.
د — اختلاف واقع در وسط مغز آن است که در آن لحظه توقع سکون داریم ولی حرکت وجود دارد.
هـ — اختلاف در اجزای زیاد یک نبض یا در کیفیت اجزاء است و یا در حرکت اجزاء. اختلاف در کیفیت اجزاء آن است که اجزای رگ بهسوی جوانب مخالف باشند و از آنجا که شش جانب وجود دارد (بالا و پایین – پیش و پس – راست و چپ) که مخالف هم هستند اختلاف در اجزای نبض نیز به همان احوال روی میدهد. این اختلاف در سرعت و یا درنگ است و یا در بازماندن و پیشتازی — منظور از پیشتازی و بازماندگی آن است که یک جزء قبل از موقع حرکت کند و یا نسبت به زمان خود درنگ داشته باشد — یا اینکه اختلاف اجزای نبض در توانایی و ناتوانی و یا در بزرگی و کوچکی است. همهی این اختلافها نیز یا به صورت تدریجی و همآهنگ صورت میگیرد و یا اینکه در افزایش و کاستی اختلاف ناهمآهنگ است.
چنین اختلافهایی ممکن است در بین دو جزء یا سه جزء و یا چهار جزء باشد. منظور از یک جزء، دو جزء، سه جزء و چهار جزء محل انگشتان است. بر تو است که به این ترکیب و تألیف برسی.
اختلاف نبض در یک جزء دارای سه حالت است: بریده — باز آمده — پیوسته.
۱. اختلاف از هم بریده حالتی است که مدت محسوسی در جزء واحدی جدایی افتد. هر دو طرف آن جزء که در این مدت جدا شده است ممکن است در سرعت و درنگ و همانندی مختلف باشند.
۲. اختلاف باز آمده حالتی است که اگر نبض بزرگ است در یک جزء به کوچکی برگردد و بعد آهسته و لطیف باز آید. نبض متداخل از این مقوله است. منظور از نبض متداخل آن است که نبض به سبب اختلاف همانند دو نبض و یا اینکه صحیح اینکه دو نبض به لحاظ اینکه تداخل کردهاند شبیه یک نفس حس شود. دربارهی حالت اخیر آراء مختلف وجود دارد.
۳. نبض پیوسته آن است که اختلاف در آن تدریجی و متواتر باشد و گسستگی که از تغییر حالت سرعت به درنگ و از درنگ به سرعت و یا از غیر اعتدال به اعتدال و بالعکس روی میدهد حس نشود و همچنین تغییر از بزرگی به کوچکی و اعتدال در بزرگی هرچه که از این قبیل بر آن روی میآورد احساس نگردد. این نوع حالات نبض در همانندی دارای استمرار است، و با اینکه حالت پیوستگی دارد اختلاف در برخی اجزایش بیشتر از اختلاف در اجزای دیگرش وجود دارد.
فصل سوم — نبضهای ترکیبی با نام
نبضهای ترکیبی آنقدر زیادن که نمیتوان آنها را شمرد. بسیاری از آنها هنوز نامی ندارند. انواعی که دارای نام خاصی هستند به قرار زیراند:
۱. نبض آهویی (غزالی): این نبض در یک جزء دارای سه حالت اختلاف است: آهسته میزند، قطع میشود، به سرعت میزند.
۲. نبض موجی: این نبض در اجزای بزرگ و کوچک و بالاآمدگی رگهای مختلف است. در ابتدای حرکت دارای گستردگی و پیشروی و در انتها واجد اختلاف است. در آن نوع نرمش وجود دارد، زیاد کوچک نیست و تا اندازهای هم پهنا دارد. ضربان این نظم مانند انباری است که به طور متوالی میآیند، بالا میروند و فرو مینشینند؛ گاهی سریع و گاهی بطئی هستند.
۳. نبض کرمی: این نبض شبیه خزیدن کرم است، کوچک است و چنان در پی هم میآید که انگار سریع است ولی سریع نیست.
۴. نبض مورچگی (نملی): این نبض بسیار کوچکتر از نبض کرمی است و تواتر بیشتری نسبت به آن دارد. ضربان نبض کرمی و مورچهای در حالت پهنا چندان تفاوتی ندارند و در این حالت شاید نتوان آنها را از هم تمییز داد، لیکن در بالا آمدن و تقدم و تأخر تفاوتشان در نبضگیری بیشتر احساس میشود.
۵. نبض ارّهای (ارکی – منشاری): نبض ارّهای در اختلاف اجزاء، در حالت بالا آمدن و پهنا و تقدم و تأخر به نبض موجی میماند، ولی نبض ارّهای سخت است و اجزایش در سختی اختلاف دارند. نبض ارّهای سریع، متواتر و سخت است و اجزای آن در زیادی انبساط، سختی و نرمی مختلفاند.
۶. نبض دم موشی: این نبض به تدریج از کمی به زیادی تغییر میکند و باز به تدریج به سوی کم برمیگردد. نبض دمموشی شاید در بسیاری از نبضهای و شاید هم در یک نبض روی دهد، و ممکن است در اجزاء زیاد یک نبض یا فقط در یک جزء آن دیده شود. اختلاف در نبض دمموشی ممکن است از حیث درنگ و سرعت و تندی و آهستگی باشد، لیکن اختلافش در بزرگ زدن آشکار است.
۷. نبض جوالدوزی (مسلی): نبض جوالدوزی نبضی است که آرامآرام از کمی به زیادی تغییر مییابد و آرام آرام از کمی به زیادی تغییر مییابد و آرامآرام درست به حالت اول برمیگردد؛ نظیر این است که دو دمموش در دو سر ستبر پیوستهاند و در آن، دو سر باریک و بخش میانی ستبر است.
۸. نبض دو ضربانی: اطباء دربارهی این نبض اختلاف نظر دارند. برخی گویند که این نبض یک نبض است و به لحاظ پس و پیش افتادن اجزایش به دو نبض میماند؛ عدهای برآنند که دو نبض پیدرپی هستند و به هم میرسند. در هر حال بین این ضربان دوگانه زبان و مهلتی وجود ندارد تا باز و بستهشدنی در میان باشد. هر نبضی که در آن دو ضربان احساس شد نشاید حتماً دو نبض باشد. اگر این نظریه صحیح بود میبایست نبضی که انبساطش قطع میشود و باز میگردد دو نبض باشد. نبض دو ضربانی را در حالتی میتوان دو نبض شمرد که بعد از حرکت اول انبساط یابد و برگردد و حالت انقباض به سوی ژرفا رود و بار دیگر باز شود.
۹. نبض فترتی: در این نبض مهلت (یا فترتی) در وسط دو ضربان (در نبض دو ضربانی) واقع میشود. فرق بین نبض مزبور و نبض غزالی این است که در نبض غزالی ضربان دوم قبل از آنکه اولی خاتمه یابد به آن میرسد، اما نبض فترتی نبضی است که در زمان آرامش و بعد از ضربان اول سربرزده است.
۱۰. نبض ترنجیده
۱۱. نبض لرزنده
۱۲. نبض تابدار: این نبض به ریسمان تابداری میماند که در حال تاب دادن آن هستند و اختلافش در پس و پیش بودن و حالت و عرض آن است.
۱۳. نبض آشفته: این نبض از نوع نبض پیچشی است و به نبض لرزان میماند، لیکن ناهنجاری در بالا آمدن و باز شدن پنهانتر و در تواتر دارای کشیدگی آشکارتر است. شاید چنین نبضی فقط به یک طرف گرایش داشته باشد. نبض متواتر و حلقوی و یکسوگرا اکثر در اشخاص مبتلا به بیماری خشکمزاج ظاهر میشود.
فصل چهارم — نبض طبیعی
هر یک از انواع نبضهای مذکور در بالا که برای زیاد شدن و کوتاه آمدن آمادگی دارند وقتی نبض طبیعی نامیده میشوند که در حال اعتدال باشند. اگر در آنها یکی نیرومند باشد، آن نیرومند نبض طبیعی است. اگر نبض از انواع دیگری باشد لیکن تابع فزونی نیرو باشد مثلاً بزرگتر باشد، بهلحاظ این نیروها، طبیعی شمرده میشود. لیکن در انواع نبضهایی که آمادگی زیاد شدن و کم شدن را ندارند، نبض طبیعی عبارت از نبضی است که یکنواخت و منظم و خوشوزن باشد.