فصل پنجم — عوامل مؤثر بر نبض
عواملی وجود دارند که بهطور کلی برای قوام نبض ضروری هستند و در وجود و عدم وجود نبض دخالت دارند. این عوامل را عوامل ماسکه (گیرنده) مینامند. عوامل دیگری نیز هستند که در قوام نبض مؤثر نیستند. ولی با نبض پیوستگی دارند و وقتی تغییر مییابند، حالت نبض را نیز تغییر میدهند. این عوامل را عوامل همراه دائمی نبض (اللازمه) مینامند. عدهای از عوامل نیز وجود دارند که همیشه با نبض نیستند و آنها را به طور مطلق تغییردهنده نامیدهاند.
عوامل ماسکه: عوامل ماسکه سهنوع هستند:
الف — نیروی حیاتی که در قلب موجود است و نبض را به حرکت در میآورد. این نکته را در مبحث نیروهای حیاتی یاد گرفتی.
ب — ابزار و منظورم از آن رنگ ضرباندار است و آن را نیز در بخش اندامها شناختی.
ج — نیاز بهفرونشاندن – نبض بهاندازه یک معینی نیاز به خاموش گردانیدن دارد، چه ممکن است حرارت بهحدی برسد که جهت برگشتن بهحالت اعتدال، به عامل فرونشانندهی آن نیاز باشد. کنش عوامل ماسکه بهحسب دوری و نزدیکی نسبت به ابزار لازم و تغییردهندهی مطلق (مغیره علی الاطلاق)، تغییر مییابد.
فصل ششم عوامل ماسکه و شرح آنها
اگر ابزار (رگ ضرباندار) نرمشپذیری داشته باشد، نیرو زیاد باشد و نیاز بهفرونشاندن حرارت نیز زیاد باشد، نبض بزرگ است و در بزرگ نمایاندن نبض، نیاز از همه مؤثرتر است. اگر نیرو کم باشد نبض حتماً کوچک است. اگر نیرو کم و ابزار سخت و نیاز اندک باشد، نبض کوچکتر است. نبض بهواسطهی سختی ابزار، کوچک میشود. لیکن کوچکی نبض بر اثر سختی ابزار با کوچکی آن بر اثر ناتوانی نیرو متفاوت است. اگر نیرو ناتوان باشد، نبض علاوه بر کوچکی در کوتاهی و پستی نیز افراط خواهد داشت، لیکن کوتاهی و پستی بر اثر سختی ابزار بهاینحد نخواهد بود. کم نیازی نیز سبب کوچکی نفس میشود ولی نه بهآناندازه که کمنیرویی موجب آن میگردد. اگر ابزار سخت و همراه نیرو باشد و بینیازی نیز با نیرو همراه باشد، نبض بر اثر سختی ابزار بیشتر از تأثیر بینیازی کوچک میگردد، زیرا نیروی همراه بینیازی، حالت اعتدال نبض را زیاد کاهش نمیدهد و میتواند گسترش یابد ولی نمیخواهد از اعتدالی که به آن نیاز دارد، زیاد پا فراتر گذارد.
اگر نیاز بسیار و نیرو زیاد باشد و ابزار نیز بهواسطهی سرسختی، آمادگی پذیرفتن بزرگی نبض را بحد شایسته و بایسته نداشته باشد، نبض سریع میزند تا جبران ازدستدادن فایدهی بزرگ بودن را بنماید.
اگر نیرو ناتوان باشد و نتواند نبض را بزرگ و سریع کند، نبض بهناچار بهطور متواتر میآید تا با این تواتر دائمی تلافی بزرگی و سرعت از دست رفته را بنماید. با این عمل، تواتر زیاد را به جای بزرگی یکباره و یا شتابزدگی دوباره مینشاند. این حالت به آن میماند که شخصی باری دارد و اگر چنان نیرومند باشد که بتواند آن را یکباره بر دوش گیرد، آن را برمیدارد و اگر نتواند همهی آن را یکدفعه بردارد آن را به دو قسمت میکند و در حمل این دو قسمت شتاب میکند. اگر حمل یکی از دو قسمت هم از توان او خارج باشد، آن را بهچندین بخش تقسیم میکند و هر بخشی را علیحده برمیدارد و حمل میکند. عمل حمل چه سریع باشد و چه بطئی، حامل آن هرگز به استراحت و نشستن فکر نمیکند و دست از جابهجا کردن بر نمیدارد، مگر آنکه این شخص بسیار لاغر و ناتوان باشد که ناچار باید مکثی کند و بار را با زحمت ببرد و به کندی برگردد.
اگر نیرو زیاد و ابزار سربهراه و نیاز بیشتر از حد اعتدال باشد نبض سریع و بزرگ است و چنانچه نیاز خیلی بیشتر باشد نبض درشت و سریع و متواتر میشود و بهدرازا میزند.
ولی در حقیقت بزرگی نبض بر اثر بازدارندههایی که نبض را از خودنمایی و بالا آمدن مانع میشوند بهوجود میآید. مثلاً سختی ابزار مانع خودنمایی نبض است. تراکم گوش و ستبری پوست مانع بالا آمدن آن میباشد.
اگر بدن لاغر باشد نبض بهپهنا میزند و سبب آن یا تهی بودن رگهاست که در آن جدار بالایی رگ بر روی جدار پایین فرود آمده و نبض را پهن کرده است و یا خود ابزار بسیار نرم است.
سبب نبض متواتر یا ناتوانی است و یا بر اثر نیاز بهحرکت زیاد میباشد.
تفاوت در نبض به چند علت بستگی دارد: علت آن یا نیرویی است که از لحاظ بزرگی بهحدمورد نیاز رسیده است؛ یا سرمای سخت است که از نیاز کاسته است؛ و یا به انتها رسیدن نیرو و نزدیک شدن مرگ است.
غم، بیخوابی، تخلیه، ضعف، خلط بد، ورزش بیش از اندازه، حرکت اخلاط، رسیدن اخلاط به اندامهای حساسی که مجاور قلب قرار دارند و هرچیز گدازندهای سبب ضعف نبض میگردند.
عوامل سختی نبض عبارتاند از: خشکی جسم رگ، کشیدگی زیاد در رگ و سرمای شدید یخکننده. نبض نجارها نزدیک به سخت بودن است، زیرا در کار بسیار خسته میشوند و اندامها را به سوی دفع طبیعت دراز میکنند.
عوامل نرم بودن نبض عبارتاند از: رطوبتدهندههای طبیعی مانند غذاهای رطوبتبخش یا بیماریهای رطوبتآور مانند استسقاء و لیثیاغورس و یا عواملی نظیر شستوشو و استحمام که نه طبیعی هستند و نه بیماری.
علت اختلاف نبض در حالتی که نیرو وجود دارد، سنگینی مادهی غذایی و یا خلط است و اگر نیرو ناتوان باشد این اختلاف ناشی از علل زیر است:
۱. آزار دیدن و خستگی بدن بر اثر بیماری.
۲. پر شدن رگها بهوسیلهی خون. علاج این حالت فصد (رگ زدن) است.
۳. مؤثرترین علت آن است که خون چسبنده باشد و روان موجود در شریانها را خفه کند بهویژه اگر تراکم خون در نزدیکی قلب رخ دهد.
۴. پر بودن معده و دهان و تفکر دربارهی چیزی بهمدت کم، اختلاف نبض ایجاد میکند.
۵. وجود خلط بد در معده. این حالت ممکن است بهخفقان بکشد و نبض خفقانی گردد.
علت نبض ارّهای بهقرار زیر است:
۱ـ مادهای که در رگ میریزد، از لحاظ تباهی، نارسایی و پختگی واجد اختلاف باشد.
۲ـ وجود اختلاف در رگ از لحاظ سختی و نرمی.
۳ـ سه وجود ورم در اندام عصبی.
علل نبض دو ضربانی:
۱ـ زیادی نیرو و وجود نیاز.
۲ـ سختی ابزار که از ضربان نیرو سرپیچی میکند و یکدفعه باز نمیشود. این حالت شبیه آن است که کسی میخواهد با یک ضربه چیزی را ببرد ولی آن شیء مقاومت میکند و بریده نمیشود. در این حالت آن شخص ضربت دیگری وارد میآورد و اگر نیاز بهزیاد بریدن آن چیز داشته باشد ضربهها را تکرار میکند.
علل نبض دمموشی:
۱ـ ناتوان شدن نیرو که بر اثر خستگی به استراحت میپردازد و به تدریج راه میافتد و باز از استراحت به خستگی میرود.
۲ـ ثابت ماندن بر یک حالت غالباً کاستی و فزونی نیرو را ظاهر میکند. نبض دمموشی و همانند آن دلالت بر نوعی نیرو دارد و مؤید آن است که ناتوانی به نهایت درجهی خود نرسیده است. بدترین حالت نبض دمموشی آن است که دم از بین برود. ثابت ماندن دم بهتر از آن است ولی بهترین حالات آن است که دم برگردد.
سببهای نبض فترتی:
سبب این نبض خسته شدن نیرو و استراحت آن است، یا اینکه عارضهای از خارج وارد شده است و نفس و طبیعت یکباره بدان مشغول گردیدهاند.
سبب نبض ترنجیده:
نبض ترنجیده از حرکات غیر طبیعی نیرو و از بدهیئتی ابزار سرچشمه میگیرد.
سبب نبض لرزان:
نبض لرزان ناشی از نیرو و سختی ابزار و نیاز زیاد است و در غیر این صورت بهلرزش نیازی ندارد.
نبض موجی اکثر از ناتوانی نیرو که نمیتواند اشیاء را گسترش دهد منشاء میگیرد و یا اینکه ناشی از نرمی ابزار است، هرچند که همراه نرمی ابزار کمنیرویی زیاد در کار نباشد، زیرا ابزار نرم و مرطوب تکان و حرکت دادن جزء گرم را نمیپذیرد. ابزار نرمو تر مانند ابزار خشک و سخت نیست، چه خشکی تکان میدهد و میلرزاند و سخت خشک اگر سری را بجنباند، سر دیگر را نیز به جنبش در میآورد، جداییپذیر است و برای دولا شدن و تغییر هیئت دادن آمادگی دارد.
سبب نبض کرمی و مورچهای ناتوانی بهغایت درجهی آن است و در آن درنگ و تواتر و اختلاف در میان اجزای نبض روی میدهد. نیروی چنین ناتوانی یارای آن را ندارد که ابزار را یکدفعه باز کند و به این جهت جزئی بعد از جزء دیگر باز میشود.
علل نبض بدوزن:
اگر زمان آرامش کوتاه آید سبب این نوع نبض زیادی نیاز است.
اگر در زمان حرکت کاهش روی دهد سبب آن ناتوانی زیاد و یا نبودن نیاز است.
لیکن اگر زمان حرکت، بر اثر سرعت باز شدن کاهش یابد تأثیری به این موضوع ندارد.
علل حالتهای نبض:
پر بودن، تهی بودن، گرم بودن، سردی، بلندی و پستی است که آشکار هستند.
فصل هفتم — نبض جنس نر و ماده در مراحل عمر
مردها که نیرومندتر از زنان هستند و نیاز (به فرونشاندن حرارت) بیشتر دارند، دارای نبض بزرگتر و درشتتر از زنان هستند. از آنجا که نبض درشت نیاز مردان را برآورده میکند، احتیاج به سرعت نبض در آنها کم است. سرعت نبض مردان از سرعت نبض زنان کمتر است و در کم و زیادی با هم تفاوت زیاد دارند.
هر نبضی که در آن نیرو پابرجاست و بهطور متوالی میآید حتماً باید سریع باشد، زیرا متوالی بودن بی توقف باید با یک سرعت انجام گیرد. بهلحاظ اینکه نبض مردان آهستهروتر است تفاوتشان با نبض زنان بیشتر میشود.
نبض خردسالان بهواسطهی تأثیر رطوبت، نرمتر از نبض بزرگسالان است و تواتر آن بیشتر است، زیرا حرارت جسم آنها زیادتر میباشد. نیروی خردسالانی که هنوز کاملاً نرسیدهاند، نه از لحاظ کمیت بلکه از حیث تناسب با اندامشان قویتر است. نبض خردسالان در مقایسه با نسبت جثهی کوچک و نارسیدهشان درشت است، زیرا ابزار آنها بسیار نرم و نیاز آنها بیشتر است و با اینکه جثهی کوچکی دارند، نیروی آنها بهتناسب این جثه، ضعیف نیست. لیکن نبض بزرگسالان در مقایسه با نبض آنها درشتتر است. نبض خردسالان سریعتر و پیدرپیتر است و به آن نیاز دارند. بخار دودی حاصل از هضم زیاد و پیدرپی آمدن هضمکردنیها در خردسالان جمع میشود و نیاز بدان دارند که بخار را از بدن بیرون رانند و گرمی غریزی را خنک گردانند.
نبض جوانان از حیث درشتی بیشتر و از لحاظ سرعت کمتر و بسیار هم کمتر است. تواتر آن کمتر و از لحاظ اختلاف نیز تا اندازهای کمتر از نبض خردسالان است.
نبض نوجوانان از نبض جوانان بزرگتر است، لیکن نبض جوانان نیرومندتر از نبض نوجوانان میباشد.
سابقاً یادآور شدیم که گرممزاجی خردسالان با گرمی مزاج جوانان تقریباً برابر است، بنابراین نیاز به نفس در هر دو باید یکسان باشد. لیکن نیروی جوانان بیشتر است و این نیرو نبض را چنان درشت میسازد که از سرعت و پیاپی آمدن بیوقفه بینیاز میشود. بدیهی است که بزرگ بار آمدن نبض بر اثر نیرو است و نیاز سبب است و ابزار کمکدهنده.
نبض نوپیران که ناتوانتر هستند، از نبض جوانان کوچکتر و بطئیتر است، زیرا نوپیران بهاندازهی جوانان به آن نیازمند نیستند و هم به این سبب است که نبض آنها متفاوتتر است.
نبض کسانی که بسیار پیر شدهاند کوچک، متفاوت و بطئی است و ضمناً ممکن است بهسبب رطوبتهای غیرطبیعی و بیگانه نرم باشد.