پرورش زهرا در کنار پدرش رسول خدا و در خانهی نبوت بود، آنجا که مرکز نزول وحی و آیههای قرآن است. او در خانه تنها بود و دوران خردسالی را به تنهایی میگذراند. دو خواهر او رقیه و ام کلثوم سالیانی چند از او بزرگتر بودند.
قضای الهی در همان سالهای تبعید و محاصرهی اقتصادی در شعب ابیپطالب، مادر و ابوطالب را در یک سال از او جدا کرد، رحلت مادر و ابوطالب مسئولیت فاطمه را در قبال پدر، بیشتر کرد و پیامبر او را (امّ ابیها) یعنی: مادرِ پدر نامید.ذاو برای پدرشان دختر و هم مادر بود.
فاطمه از همان دوران کودکی که در کشمکشهای پدر با مشرکان با او همگام بود او در جریان نقشهی ترور پیامبر قرار گرفته و پدر را مضطربانه از این واقعه هشدار داد.
دشمن شکمبه شتر یا گوسفند بر سر پدر میریزد و او دستهای کوچک خود آنها را از سر و روی پدر پاک میکند. پدرش را کتک میزنند و او از شدت تأثر میگرید و پدر را نوازش میکند. بر بدن پدرش جراحات وارد میکنند او هم چون پرستاری مهربان بر آن جراحات مرهم میگذارد و الحق که این دختر را چه تحملی در رنجها و نامردیها بود و چه آثاری از خدمات ارزنده.
او برترین بانوی اسلام و سیده زنان عالم است. گوهری تابناک در منظومه و رشتهی نسل پیامبر است و فرشتهای است از ملکوت اعلی. او همسر شهید است و امام شهیدان، تربیتکنندهی نسل شهید است و خود زن شهیده. واجد کمالات انسانی است و نمونهی تربیت محمد. او تنها زنی است که از همان آغاز حیات و تشکّل بر اساس اصول متعالی اسلام و ارزشهای اسلامی رشد و پرورش یافته و به درجهای رسیده است که او را در عالم زنان همتایی و در عالم مردان کفی جز علی نبوده است. رسول خدا فرمود: ای فاطمه خطای تو را برگزید و مطهرت گردانید و تو را بر زنان جهان برتری داره و گزینش و انتخاب کرده است.
به نص بسیاری از احادیث و روایات، فاطمه از بسیاری از انبیای گذشته افضل بود، و حتی روایات ما در این زمینه استثنایی قائل نشدهاند. پارهای از روایات گویند که پیامبران حتی همشأن و همتای فاطمه در ازدواج نبودند و اگر علی نبود برای فاطمه کفوی نبود.
همچنین فرمود:
ان الله یرضی لرضاء فاطمه و بعضی لغضبها
خدا به رضای فاطمه خرسند و به غضب فاطمه غضبناک میشود.
فاطمه را نزد پیامبر احترامی عظیم بود بسی فراتر از احترام پدری به دخترش؛ و این به گونهای بود که حیرت دیگران را برمیانگیخت. پیامبر با آن همه شأن و عظمت، دست دخترش را میبوسید و به گفتهی عایشه هرگاه که فاطمه بر پیامبر وارد میشد رسول خدا به احترامش از جای برمیخاست و پیشانی او را میبوسید. و یا در حین ورود از او جداً استقبال میکرد و یا در حین خروج از محضرش مشایعتش میفرمود.
در شأن وصف فاطمه و در انتساب او به خودش، پیامبر کلمات والا و عجیبی به کار میبرد. گاهی میفرمود: فاطمه یک شاخه گل است (ریحانه)؛ زمانی میفرمود فاطمه پارهی تن من است (بضعه منی)، و گاهی میفرمود فاطمه عزیزترین مردم به نزد من است. یا میفرمود هرکه فاطمه را شادمان کند مرا شادمان کرده است، و هرکه فاطمه را بیازارد مرا آزرده است، و محبت و آزار من، همانند محبت و آزار خداوند است.
امام صادق در تفسیر و معنی آیه انا انزلناه فی لیله القدر، فاطمه را معنی آن دانسته و مصداق کسی میداند که در شب قدر نازل شده.
خدای در قرآن او را کوثر یا خیر کثیر عنوان نموده است.
در داستان مباهله که بین پیامبران و مسیحیان نجران پدید آمد، سرانجام قرار شد طرفین ادعا، خود با زنان و فرزندان خویش برای نفرین متقابل حاضر گردند تا ناحق در معرض خشم و لعن خدا قرار گیرد. در آن روزگار زنان گرانقدری در دنیای اسلام حضور داشتند مثل: صفیه عمه پیامبر، اسماء همسر ابوبکر، ام هانی و دیگران، ولی هیچکدام مصداق نسائنا قرار نگرفتند.
سورهی آل عمران آیهی ۶۱، این آیه به آیهی مباهله معروف است. و آن هنگامی است که قرار شد برای اثبات حقانیت اسلام و رسول خدا در مقابل اهل کتاب، هرکدام از دو طرف خویشان و فرزندان و خانوادهی خود را فرا بخوانند و در جایی نشسته و لعنت خدا را بر دروغگویان قرار بدهند و یکدیگر را با توکل به خدا نفرین کنند... هنگامی که پیامبر به همراه علی و فاطمه و حسن و حسین آمدندو در محل حضور یافتند، بزرگ قوم اهل کتاب گفت: من کسانی را میبینم که اگر خدا بخواهد این کوه را جابهجا میکنند. سپس تسلیم شدند و فرمایش پیامبر را گردن نهادند.
رسول خدا فاطمه را به عنوان الگوی زن و مصداق و نمایندهی کلی زنان اسلام و بر این اساس نام او را در قرآن در قالب نسائنا ثبت داد.
او مصداق آیهی انما یرید الله لیذهب عنکم الرجس اهل البیت و یطهرکم تطهیرا در قرآن است. از رسول خدا نقل شد که این آیه دربارهی من و علی و حسن و حسین و فاطمه نازل شده است.
او مصداق آیهی شریفهی قرآن است که و یوثرون علی انفسهم ولو کان بهم خصاصه و مصداق آیه و یطعمون الطعام علی حبه مسکینا و یتیما واسیرا اوست که به همراه علی و فرزندان خود و فضه افطاری خود را در راه خدا داد و با آب، روزه را افطار کرد و این عمل تا سه روز پی در پی ادامه یافت.
به درستی که خدا فقط میخواهد آلودگی را از شما و خاندان (پیامبر) بزداید و شما را پاک و پاکیزه گرداند./ سورهی احزاب آیهی ۳۳
سورهی حشر آیهی ۹/ هر چند در خودشان احتیاجی (مبرم) باشد، آنها را به خودشان مقدم میدارند.
و به پاس دوستی خدا، بینوا، یتیم و اسیر را خوراک میدادند./ سورهی انسان (دهر) آیهی ۸.
سورهی شوری آیهی ۲۳/ بگو به ازای آن رسالت پاداش از شما خواستار نیستم، مگر دوستی دربارهی خویشاوندان.
او از نظر خویشاوندی دختر پیامبر و نزدیکترین خویشاوند اوست. پس مصداق همان ذی القربائی است که در قرآن مودت او درخواست شده قل لا اسالکم علیه اجرا الا لموده فی القربی جز فاطمه چه کسی است که خون پیامبر را در رگهای خود داشته باشد و بضعه رسول و پارهی تن او باشد؟ از او خویشاوندتر کیست؟
فاطمه دارای مقام عصمت است بدین معنی که معصومه است، یعنی محصوره از گناه، یعنی ممنوع و محفوظ از لغزش و انحراف؛ و از این دید میتواند الگو باشد.
آثاری از اخلاق چون شجاعت، عفت و سخاوت است و مانع پدید آمدن جبن، خمود و شره، بخل، تبذیر، تدبر و بر این اساس فاطمه دارای فضایل اخلاقی است به صورت کامل و مطلق و به دور از رذایل اخلاقی است آن هم در صورت کلی آن.
امام حسن روایت میکند:
مادرم شبهای جمعه را تا بامداد در محراب عبادت میایستاد و چون دست به دعا برمیداشت مردان و زنان با ایمان را دعا میکرد، اما دربارهی خود چیزی نمیگفت. روزی بدو گفتم: مادر! چرا برای خود نیز مانند دیگران دعای خیر نمیکنی؟
گفت: فرزندم همسایه مقدم است. الجار ثم الدار اول همسایه و سپس خودمان.
'