سال هفتم در تاریخ نظام اسلام، سال سرنوشتساز است. اثر پیروزی مسلمانان در نبرد خیبر، به دیده آنان که مسلمان نبودند، از خود پیروزی مهمتر مینمود. در نزدیکی خیبر دهکدههای آبادی بود که «فدک» نام داشت. مردم این دهکده همین که پایان کار قلعههای خیبر را دیدند، با پیغمبر آشتی کردند که نیمی از این دهکده از آن او باشد، و آنان در مزرعههای خود باقی بمانند.
مصالحه بدین صورت انجام گرفت و چون سربازان مسلمان در فتح این دهکده شرکت نداشتند، به حکم قرآن، سورهی ۸، آیهی ۵۹، فدک خاص پیغمبر گردید.
رسول خدا درآمد این زمین را به مستمندان بنی هاشم میداد سپس آن را، به دختر خود، فاطمه بخشید.
سال دهم هجرت فرا میرسد. پیغمبر با انبوهی از مسلمانان که شمار آنان را بین ۹۰ تا ۱۲۰ و هزار نوشتهاند روانهی مکه شد. در این زیارت آداب حج را به مردم آموخت. پس از مراجعت از سفر، دیری نمیگذرد، که خبری ناگوار به دخترش میدهد:
دخترم! جبرئیل هر سال یک بار قرآن را بر من میخواند و امسال آن را دوباره بر من خواند.
پدر معنی این سخن چیست؟
پندارم امسال آخرین سال زندگانی من است. زهرا تکانی سخت میخورد، افسرده میشود، اشک در چشمانش حلقه میبندد و پدرش گفتار خود را با این جمله تمام میکند: و تو دخترم! نخستین کس از خاندان من هستی که به پدرت خواهی پیوست. و لبخندی بر لبان زهرا نقش میبندد. حاضران سبب آن اشک و لبخند را میپرسند ولی زهرا چندی پس از آن روز پاسخ آن را میدهد.
در حالی که جمعی از زنان خویشاوندش گِرد فاطمه را گرفته بودند، روانهی مسجد شده، نوشتند:
چون به مسجد میرفت، راه رفتن او به راه رفتن پدرش پیغمبر میماند. ابوبکر با گروهی از مهاجران و انصار در مسجد نشسته بود. میان فاطمه و حاضران چادری آویختند.
دختر پیغمبر نخست نالهای کرد که مجلس را لرزاند و حاضران به گریه افتادند، سپس لختی خاموش ماند تا مردم آرام گرفتند و خروشها خوابید آنگاه سخنان خود را آغاز کرد:
ستایش خدای را بر آنچه ارزانی داشت و سپاس او را بر اندیشهی نیکو که در دل نگاشت. سپاس بر نعمتهای فراگیر که از چشمهی لطفش جوشید. عطاهای فراوان که بخشید و نثار احسان که پیاپی پاشید، نعمتهایی که از شمار افزون است و پاداش آن از توان بیرون و درک نهایتش نه در حد اندیشهی ناموزون...
گواهی میدهم که پدرم محمد بندهی او و فرستادهی اوست. پیش از آنکه او را بیافریند برگزید و پیش از پیغمبری، تشریف انتخاب بخشید و به نامیش نامید که میسزید...
پس خدای بزرگ تاریکیها را به نور محمد روشن ساخت. و دلها را از تیرگی کفر بپرداخت و پردههایی که بر دیدهها افتاده بود به یکسو انداخت، سپس از روی مهربانی و گزینش، جوار خویش را بدو ارزانی داشت و رنج این جهان که خوش نمیداشت از دل او برداشت و او را در جوار فرشتگان مقرب گماشت و چتر دولتش را در همسایگی خود افراشت و طغرای مغفرت و رضوان را به نام او نگاشت.
درود خدا و برکات او بر محمد پیغمبر رحمت، امین وحی و رسالتگزیده از آفریدگان امّت باد. سپس به مجلسیان نگریست و چنین فرمود:
شما بندگان خدا! نگهبانان حلال و حرام و حاملان دین و احکام و امانتداران حق و رسانندگان آن به خلقید...
...[خداوند] ما خاندان را در میان شما به خلافت گماشت و تأویل کتاب الله به عهدهی ما گذاشت، حجتهای آن آشکار است و آنچه که دربارهی ماست پدیدار و برهان آن روشن و از تاریکی گمان به کنار و آوای آن در گوش مایهی آرام و قرار و پیرویاش راهگشای روضهی رحمت پروردگار و شنوندهی آن در دو جهان رستگار...
سپس ایمان را واجب فرمود و بدان زنگ شرک را از دلها زدود.
و با نماز، خود پرستی را از شما دور نمود. روزه را نشاندهندهی دوستی در آمیغ ساخت و زکات را مایهی افزایش بیدریغ و حج را آزمایندهی درجت دین و عدالت را نمودار مرتبهی یقین و پیروی ما را مایهی وفاق و امامت ما را مایهی افتراق و دوستی ما را عزّت مسلمانی و بازداشتن نفس را موجب نجات و قصاص را موجب بقاء زندگی، وفا به نذر را موجب آمرزش کرد و پرداختن تمام پیمانه و وزن را مانع کم فروشی و کاهش. فرمود میخورگی نکنند تا تن و جان از پلیدی پاک سازند و زنان پارسا را تهمت نزنند، تا خویشتن را سزاوار لعنت نسازند. دزدی را منع کرد تا راه عفت پویند و شرک را حرام فرمود تا به اخلاص طریق یکتاپرستی جویند. «پس چنانکه باید ترس از خدا را پیشه گیرید و جز مسلمانان ممیرید»! آنچه فرموده است به جای آرید و خود را از آنچه نهی کرده باز دارید که «تنها دانایان از خدا میترسند».
سپس فرمود:
مردم! چنانکه در آغاز سخن گفتم: من فاطمهام و پدرم محمد است «همانا پیغمبری از شما به سوی شما آمد که رنج شما بر او دشوار بود و به گرویدنتان امیدوار بود، و بر مومنان مهربان و غمخوار». اگر او را بشناسید، میبینید او پدر من است نه پدر زنان شما و برادر پسر عموی من است نه مردان شما! او رسالت خود را به گوش مردم رساند و آنان را از عذاب الهی ترساند. فرف و پشت مشرکان را به تازیانهی توحید خست و شوکت بت پرستان را در هم شکست.
تا جمع کافران را از هم گسیخت صبح ایمان دمید و نقاب از چهرهی حقیقت فروکشید. زبان پیشوای دین در مقال شد و شیطان سخنور لال. در آن هنگام شما مردم برکنار و در دیده همگان بیمقدار. لقمهی هر خورنده و شکار هر درنده و لگدکوب هر رونده. نوشیدنیتان آب گندیده و ناگوار، خوردنیتان پوست جانور و مردار. پست و ناچیز و ترسان از هجوم همسایه و همجوار، تا اینکه خداوند با فرستادن پیغمبر خود، شما را از خاک مذلت برداشت و سرتان را به اوج رفعت افراشت. پس از آن همهی رنجها که دیدید و سختیها که کشیدید، رزمآوران ماجراجو و سرکشان درندهخو و جهودان دین به دنیا فروشان و ترسایان و حقیقت نانیوش، از هر سو بر وی تاختند و با او نرد مخالفت باختند.
هرگاه آتش کینه افروختند آن را خاموش ساخت و گاهی که گمراهی سر برداشت یا مشرکی دهان به ژاژ افراشت، برادرش علی را در کام آنان انداخت. علی باز نایستاد تا بر سر و مغز مخالفان نواخت و کار آنان را با دَمِ شمشیر بساخت.
او این رنج را برای خدا میکشید و در آن خشنودی پروردگار و رضای پیغمبر را میدید و مهتری اولیای حق را میخرید، اما در آن روزها شما در زندگی راحت و آسوده و در بستر امن و آسایش غنوده بودید.
چون خدای تعالی همسایگی پیامبران را برای رسول خویش گزید، دو روئی آشکار شد و کالای دین بی خریدار. هر گمراهی دعویدار و هر گمنامی سالار و هر یاوهگویی در کوی و برزن در پی گرمی بازار. شیطان از کمینگاه خود سر برآورد و شما را به سوی خود دعوت کرد و دید چه زود سخنش را شنیدید و سبک در پی او دویدید و در دام فریبش خزیدید و به آواز او رقصیدید!
هنوز دو روزی از مرگ پیغمبرتان نگذشته و سوز سینهی ما خاموش نگشته! آنچه نبایست، کردید و آنچه از آنتان نبود، بردید و بدعتی بزرگ پدید آوردید!
به گمان خود خواستید فتنه برنخیزد و خونی نریزد، اما در آتش فتنه فتادید و آنچه کشید به باد دادید، که دوزخ جای کافران است و منزلگاه بدکاران. شما کجا؟ و فتنه خواباندن کجا؟ دروغ میگویید! و راهی جز راه حق میپویید! وگرنه این کتاب خداست میان شما! نشانههایش بیکم و کاست هویدا و امر و نهی آن روشن و آشکارا. آیا داوری جز قرآن میگیرید؟ یا ستمکارانه گفتهی شیطان را میپذیرید؟ «کسی که جز دین اسلام پذیرد، رویِ رضایِ پروردگار نبیند و در آن جهان با زیانکاران نشیند.»
چندی درنگ نکردید که این ستور سرکش، رام و کار و نخستین تمام گردد. نوائی دیگر ساز و سخنی جز آنچه در دل دارید آغاز کردید! میپندارید ما میراثی نداریم! در تحمل این ستم نیز بردباریم و بر سختی این جراحت پایداریم.
مگر به روش جهالت میگرایید و راه گمراهی میپیمایید برای مردم با ایمان چه داوری بهتر از خدای جهان؟
ای مهاجران [آیا] این حکم خداست که میراث مرا بِرُبایند و حرمتم را نپایند؟
پسر ابوقحافه! خدا گفته تو از پدر ارث بری و میراث مرا از من ببری؟ این چه بدعتی است در دین میگذارید! مگر از داور روز رستاخیز خبر ندارید!؟
اکنون تا دیدار آن جهان، این ستور آماده و زرین بر نهاده، ارزانی تو!
وعدهگاه روز رستاخیز خواهان محمد و داور خدای عزیز! آن روز، ستمکار رسوا و زیانکار و حقِ ستم دیده برقرار خواهد شد! به زودی خواهید دید که هر خبری را جایگاهی است و هر مظلومی را پناهی. سپس به روضهی پدر نگریست و فرمود: رفتی و پس از تو فتنه برپا شد...
ای گروه مومنین! ای یاوران دین! ای پشتیبانان اسلام! چرا حق مرا نمیگیرید؟ چرا دیده بههم نهاده و ستمی که به من میرود میپذیرید؟ مگر نه پدرم فرمود احترام فرزند حرمت پدر است؟ چه زود رنگ پذیرفتید و بیدرنگ در غفلت خفتید... اما جز این نیست که به تنآسانی خو کردهاید و به سایهی امن و خوشی رخت بردهاید، از دین خستهاید و از جهاد در راه خدا نشسته و آنچه را شنیده کار نبسته... من آنچه را شرط بلاغ است با شما گفتم، اما میدانم خوارید و در چنگال زبونی گرفتار. چه کنم که دلم خون است و باز داشتن زبان شکایت، از طاقت برون! و نیز میگویم برای اتمام حجت با شما مردمِ دون! بگیرید! این لقمهی گلوگیر به شما ارزانی، و ننگ و حق شکنی و حقیقت پوشی بر شما جاودانی باد. اما شما را آسوده نگذارد تا به آتش افروختهی خدا بیازارد! آتشی که هر دم فرو زد و دل و جان را بسوزد. آنچه میکنید خدا میبیند و ستم کار به زودی داند که در کجا نشیند. من پایان کار را نگرانم و چون پدرم، شما را از عذاب کار میترساند. به انتظار بنشینید تا میوهی درختی را که کِشتید بچینید و کیفر کار که کردید ببینید.
در کشف الغمه و غیر آن روایت کردهاند:
چون وفات حضرت فاطمه نزدیک شد، به اسماء بنت عُمَیس فرمود: آبی بیاور که من وضو بسازم. پس وضو ساخت و به روایتی قرص کرد، نیکوترین غسلها بوی خوش طلبید و خود را خوشبو گردانید. جامههای نو طلبید و پوشید. فرمود: ای اسماء! جبرئیل در وقت وفات پدرم چهلم درهم کافور از بهشت آورد. حضرت آن را ۳ قسمت کرد یک قسمت را برای خود گذاشت، یکی از برای من، و یکی از برای علی. آن کافور را بیاور که مرا به آن حنوط کنند.
چون کافور را آورد، فرمود: نزدیک سر من بگذار. سپس پای خود را به قبله کرد و خوابید. جامه بر روی خود کشید، و فرمود: ای اسماء! ساعتی صبر کن، بعد از آن مرا بخوان. اگر جواب نگویم، علی را طلب کن. بدان که من به پدر خود ملحق گردیدهام.
اسماء ساعتی انتظار کشید. بعد از آن حضرت را صدا کرد، [اما] صدایی نشنید! پس گفت: ای دختر مصطفی! ای دختر بهترین آدم! ای دختر بهترین کسی که بر روی زمین راه رفته است! ای دختر آن کسی که در شب معراج به مرتبه قاب قوسین او ادنی رسیده است!
وقتی جواب نشید، جامه را از روی مبارک حضرت برداشت، دید که مرغ روحش به ریاض جنّات پرواز کرده است. پس بر روی آن حضرت افتاد. آن حضرت را میبوسید و میگفت: چون به خدمت حضرت رسول برسی، سلام اسماء بنت عمیس را به آن حضرت برسان!
در این حال حضرت امام حسن و امام حسین از در وارد شدند و پرسیدند: ای اسماء! مادر ما این وقت چرا به خواب رفته است؟
اسماء گفت: مادر شما به خواب نرفته، ولیکن به رحمت ربّ الارباب واصل گردیده است.
پس حضرت امام حسن خود را برای مادر افکند، روی انورش را میبوسید و میگفت: ای مادر! با من سخن بگو، پیش از آنکه روحم از بدن مفارقت کند.
امام حسین بر روی پایش افتاد، آن را میبوسید و میگفت: ای مادر! منم فرزند تو حسین. با من سخن بگو پیش از آنکه دلم شکافته شود و از دنیا مفارقت کنم.
پس اسماء گفت: ای دو جگرگوشهی رسول خدا بروید و پدر بزرگوار خود را خبر کنید. خبر وفات مادر خود را به او برسانید.
پس ایشان بیرون رفتند. چون نزدیک به مسجد رسیدند، صدا به گریه بلند کردند.
صحابه به استقبال ایشان دویدند و گفتند: سبب گریهی شما چیست ای فرزندان رسول خدا؟ حق تعالی هرگز دیدهی شما را گریان نگرداند. مگر جای جدّ خود را خالی دیدهاید که از شوق ملاقات او گریان گردیدهاید؟
گفتند: مادر ما از دنیا رفت.
چون امیرالمومنین این خبر وحشت اثر را شنید، بر روی افتاد و بیهوش شد! پس آب بر آن حضرت ریختند تا به هوش آمد.
فرمود: بعد از تو، خود را به که تسلی بدهم؟ و این دو بیت شعر را در مصیبت آن حضرت ادا فرمود:
کل اجتماع من خلیلیان فرقه // و کل الذی دون الفراق قلیل
و ان افتقادی واحدها بعداً واحد // دلیل علی ان لا یدوم خلیل
یعنی: هر اجتماعی از دو دوست، آخر به جدایی منتهی میشود. هر مصیبتی که غیر از جدایی و مرگ است، اندک است. رفتن فاطمه بعد از حضرت رسالت، پیش من دلیل است بر آنکه هیچ دوستی باقی نمیماند.
چون فاطمه درگذشت، امیرالمومنین او را، پنهان به خاک سپرد و آثار قبر او را از میان برد. سپس رو به مزار پیغمبر کرد و فرمود:
ای پیغمبر خدا! از من و از دخترت که به دیدن تو آمده و در کنار تو زیر خاک خفته است، بر تو درود باد!
خدا چنین خواست که او زودتر از دیگران به تو بپیوندد. پس از او شکیبایی من به پایان رسیده و خویشتنداری من از دست رفته.
اما آنچنان که در جدایی تو صبر را پیشه کردم، در مرگ دخترت نیز جز صبر چاره ندارم که شکیبایی بر مصیبت سنت است.
ای پیغمبر خدا! تو بر روی سینهی من جان دادی! تو را به دست خود و در دل خاک سپردم! قرآن خبر داده است که پایان زندگی همه بازگشت به خداست.
اکنون امانت به صاحبانش رسید، زهرا از دست من رفت من نزد تو آرمید.
ای پیغمبر خدا! پس از او آسمان و زمین زشت مینماید، و هیچگاه اندوه دلم نمیگشاید. چشمانم بیخواب، و دل از سوز غم {گداخته} است، تا خدا مرا در جوار تو ساکن گرداند.
مرگ زهرا ضربتی بود که دل را خسته و غصهام را پیوسته گردانید. و چه زود جمع ما را به پریشانی کشانید. شکایت خود را به خدا میبرم و دخترت را به تو میسپارم! خواهد گفت که امتت پس از تو با وی چه ستمها کردند. آنچه خواهی از او بجو و به هرچه خواهی بدو بگو! تا سرّ دل بر تو بگشاید، و خونی که خورده است، بیرون آید و خدا که بهترین داور است میان او و ستمکاران داوری نماید.
سلامی که به تو میدهم، بدرود است نه از ملالت، و از روی شوق است، نه کسالت. اگر میروم نه ملول و خسته جانم و اگر میمانم نه به وعدهی خدا بدگمانم. و چون شکیبایان را وعده داده است در انتظار پاداش او میمانم که هرچه هست از اوست و شکیبایی نیکوست. اگر بیمه چیرگی ستمکاران نبود برای همیشه در کنار قبرت میماندم و در این مصیبت بزرگ، چون فرزند مرده، جوی اشک از دیدگانم میراندم.
خدا گواه است که دخترت پنهانی به خاک میرود. هنوز روزی چند از مرگ تو نگذشته، و نام تو از آنها نرفته، حق او را بردند و میراث او را خوردند. درد دل را با تو در میان میگذارم و دل را به یاد
تو خوش میدارم که درود خدا بر تو باد و سلام و رضوان خدا بر فاطمه.